Rozmiar czcionki:

Listopadowa "Pomerania" o teatrze i nie tylko

2. Od redaktora

Listopad to czas zadumy, refleksji, wspominania tych, co odeszli. Nastrój, który często towarzyszy nam w tym miesiącu, trafnie oddaje jedna z jego kaszubskich nazw: „smùtan”. W środowisku kaszubsko-pomorskim taki „smùtan” przeżywaliśmy prawie przez cały ten rok.

W ciągu minionych kilkudziesięciu lat również żegnaliśmy wiele ważnych dla naszego ruchu osób. Śmierć każdej z nich zostawiła pustkę nie tylko w sercach, ale i na różnych „frontach walki” o naszą małą ojczyznę. Tym razem jednak tak wielu spośród tych największych odeszło niemal jednocześnie. W styczniu żegnaliśmy prof. Edmunda Wnuk-Lipińskiego. Potem w ciągu dwóch miesięcy umarło trzech innych profesorów, którzy większość swego życia oddali Pomorzu: Marek Latoszek, Jerzy Samp i Jerzy Treder. Czy są wśród nas ludzie, którzy mogliby ich, choćby częściowo, zastąpić? Czy doczekamy się następców Stanisława Pestki, znakomitego poety, pisarza i publicysty (obok wielu innych zasług zawdzięczamy mu też nazwę przeglądu kaszubskich teatrów „Zdrzadniô Tespisa”, który obszernie w tym numerze relacjonujemy)? Prawie w tym samym czasie musieliśmy pożegnać także Güntera Grassa, który wprowadził Kaszuby w krąg światowej literatury. Latem odszedł Eugeniusz Gutfrański, legenda kajakowych spływów Śladami Remusa...

Czas zazwyczaj pomaga ukoić ból nawet po tak wielkiej stracie, ale chętnych i zdolnych do przejęcia ich zadań będziemy zapewne szukać latami. I dlatego nasz „smùtan” może trwać jeszcze długo.

3. Jesiań, Wszitke Śłante ji Zaduszki. Zyta Wejer

Mnimozami jesiań sia zaczina,

Złotawa, krucha ji mniyła...

– psisał J. Tuwin!

Zaś jinszi mówma zez naszych bajarzów śpsiywał:

Chrizantemi złociste

Wew kriształowim wazónie

Stojó na fortepianie...

Ale niy jano na fortepianie, bo kele Wszitkych Śłantych je jych fol na smantarzach.

Ks. Janusz Pasierb tak psisał, stojąc zapewno chdzieś na smantarzu łotulónim wiandnócimi liściami, nad chtórnim słichać było klangor łodlatujócych żurawjów:

Ze wszitkygo wew żiciu

może najbardzi sia bojisz

chwiylów łostatniych

 

że zabrakuje ci Nikodema

abo Józefa zez Arimateji

ji nie bandzie mniał chto

zdjóć cie zez krzyża

 

ale tedi może

niy bandziesz potrzebował ludziów

ji tak zajantych własnym łumniyraniam

Może łoderwje ciebie łod drzewa

ji zez ranców powijmiwa gożdzie

Chtoś jinni

naprawda żiwi

4. Tradycję przełożyć na współczesność

Z Grzegorzem Szlangą, założycielem Chojnickiego Studia Raposodycznego, absolwentem PWST we Wrocławiu, aktorem i reżyserem, rozmawia Halina Malijewska.

Jest pan przykładem twórcy teatralnego, który swoją amatorską pasję przekuł w profesjonalizm. Jak to wszystko się zaczęło?

Zawsze interesowałem się teatrem, ale nigdy mnie nikt nie prowadził „profesjonalnie”. Miałem takie podejrzenia, że jestem wrażliwy i mógłbym to robić, nie wiedziałem jednak, jak dojść, tak jak pani wspomniała, do pewnego profesjonalizmu. Przypadkiem znalazłem Centrum Kultury Zamek w Poznaniu, tam poznałem pana Henryka Dąbrowskiego i był on pierwszą osobą, która potrafiła mi powiedzieć, co robię źle – uważam to za niezwykle ważne. Potem wygrałem kilka konkursów i zauważyła mnie dyrektor teatru Stajnia Pegaza Ewa Ignaczak. Tam też trafiłem i to na tej scenie zaczęła się moja zawodowa praca. Nauczyłem się tam wszystkiego, co wiem o teatrze i w ogóle o aktorstwie. Zagrałem może 800 spektakli w życiu. Na każdym przedstawieniu Ewa Ignaczak dawała mi zadanie do wykonania, żebym sprawdził sobie jakiś aspekt aktorstwa. Tak budowałem swoją wiedzę, którą wykorzystuję teraz. Bardzo dobrze rozumiem, czym jest amatorstwo.

Grał pan w Stajni Pegaza w Sopocie, jednak wrócił pan do Chojnic. Nie było żalu, że zostawia pan za sobą granie w zawodowym teatrze?

Chciałem łączyć dwie rzeczy. Z wykształcenia jestem pedagogiem. Pomyślałem, że będę robił to, co lubię, czyli uczył angielskiego, a przy tym hobbystycznie będę się zajmował teatrem. Ale aby osiągnąć pewien poziom, który widziałem już w teatrze, musiałem poświęcić temu więcej czasu, dlatego zrezygnowałem z pracy nauczyciela. I jakoś się udało dojść, tak myślę, do satysfakcjonującego poziomu, choć wciąż jest wiele rzeczy do odkrycia. Powiem szczerze, że podziwiam ludzi, którzy biorą udział w przeglądzie teatrów kaszubskich. Wiem, jak trudno jest łączyć pracę zawodową z pasją. Jestem tu trzeci rok z rzędu i obserwuję, widzę z czym mają problem. Pod tym kątem przygotowałem też dla nich swoje warsztaty.

6. Warkòwnie, przezérk i Scena 138. Halina Malijewskô

3 rujana téatrowi ùtwórcowie-amatorzë z Kaszub znôù pòtkelë sã w Chònicach. Trzecô edicjô Przezérkù Kaszëbsczich Téatrów „Zdrzadniô Tespisa” to inicjatiwa Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Ji célã je prezentacjô widzawiszczów pò kaszëbskù, ale przede wszëtczim stwòrzenié leżnoscë do pòtkaniô i do wëmianë doswiôdczeniów dlô lubòtników dokazów na binã.

Wôżnym dzélã „Zdrzadni” są wiedno warkòwnie, òbczas jaczich ùczãstnicë mògą trenérowac zachòwania na scenie. Latos Małgòrzata Òracz, aktorka Téatru Wybrzeże ze Gduńska, ùczëła jich improwizacje, a zajimniãca z emisje głosu prowadzył wókalny trenéra Pioter Witkòwsczi, wëstãpiwający na ti sami gduńsczi binie. Grégór Szlanga z Chònicczégò Rapsodicznégò Studia rôcził wszëtczich na zajmë pòd titlã „Dialogòwanié midzë partnérama”.

8. Remùs òdczëtóny bez Téater Snieniów – w dwùch spòdlich. Felicjô Baska-Bòrzëszkòwskô, Danuta Stanulewicz

W sobòtã 15 zélnika 2015 rokù do Łubianë, a dzéń pózni do Brusów przëjachôł Téater Snieniów (pòl. Teatr Snów) z przedstôwkã „Wanodżi Remùsa”. Dwa wëzdrzatczi – lesny ë miastowi – bëłë bëlnym spòdlim (zdrzadniowizną) dlô pòkôzków.

Téatru Snieniów nie je nót przedstawiac, tej chcemë blós przëbaczëc, że założëlë gò Zdzysłôw Górsczi ë Alicjô Mòjkò w 1983 rokù, a w skłôd téatralnégò jãzëka wësztôłconégò bez reżisérã ë aktorów wchôdają nie blós ruch, mùzyka ë ritm, ale też plastika ë ùżëcé szkùdłów. Na swòji internetowi starnie Téater Snieniów deklarëje: „Wiôlgą wôgã më przëkłôdómë do dokładno skómpònowónëch òbrazów ë w kùńcu do jich móntowaniô. Żebë twòrziłë pòézjã pasowną blós do téatru”.

Téater Snieniów wëbrôł z romana Majkòwsczégò wôżné wëjimczi ë pòstacje, westrzód jaczich przëzérôcz mógł rozpòznac Remùsa, Królewiónkã, Klemãtinã, Trąbã, Trąbiną, Czernika, trzë ùkôzczi, Julkã ë Smierc. Òbzérnicë, chtërny znalë dokôz, bez tôklów – ë z redotą – rozpòznôwalë herojów ë wëdarzenia z romana Majkòwsczégò. Niechtërny z nich pitalë, dlôcze òstało wëbrónëch leno tëli pòstacjów ë prawie te wëdarzenia, dlôcze niechtërny herojowie òstalë sparłãczony z jinszima, a ò jesz jinszich reżisérowie zabëlë. Nen wëbiér reżisérë mô równak swoje spòdlé – w ògrańczonym czasã przedstôwkù, jaczi òstôł zrëchtowóny téż dlô tëch òbzérników, chtërny nie czëtalë ksążczi, wicy pòstacjów ë sytuacjów zrobiłobë niepòrządk, tim barżi, że w zwãkòwim dzélu przedstôwkù nie òstałë wëzwëskóné słowa, blós mùzyka, jakô pòdsztrichiwô dramã ë lirizm wëdarzeniów.

Do òbaczeniô widzawiszczów zachãcywôł przińdnëch przëzérôczów plakat, jaczi infòrmòwôł, że „Remùs dowiedzôł sã, że je z familie miticznëch Stolëmów ë mùszi skùńczëc wôżné zadanié. Òn mô ùretac zapadłi zómk, to je wëbùdzëc kùlturową juwernotã Kaszëbów”. Òbzérnicë, chtërny ksążczi nie czëtalë, czej dostalë taką wiédzã, pòznalë historiã Remùsa, jaczi mùszôł dac so rada z wiôldżima mòcama, ùretac swòjich lëdzy ë miec szansã na krótczé czas szczescégò kòl Klémãtinë. Pòkôzk gwës zachãcył to karno lëdzy do przeczëtaniô bëlnégò romana Majkòwsczégò.

10. Sopocka muza dla profesora. Aleksander Gosk

W szesnastej edycji dorocznej nagrody prezydenta Sopotu „Sopocka Muza” w dziedzinie nauki kapituła doceniła zasługi dla humanistyki polskiej wybitnego językoznawcy profesora Edwarda Brezy. Kandydaturę Profesora zgłosił sopocki oddział Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego.

Wśród głównych nurtów zainteresowań naukowych prof. Brezy są onomastyka, historia języka polskiego, zwłaszcza na Pomorzu, współczesna polszczyzna z kulturą języka, dialektologia z kaszubistyką, wpływ łaciny na język polski, metodyka nauczania języka polskiego i kaszubskiego.

11. Czëtóné w maszinopisach. Stanisłôw Janka

Jakò nôleżnik jury XVI Òglowòpolsczégò Kònkùrsu Prozatorsczégò miona Jana Drzéżdżona jô dostôł do przeczëtaniô dwanôsce lëteracczich dokazów – sztërë pòématë i òsmë pòwiôstków. Pò przeczëtanim kòżdégò ùsôdzka jô robił notatczi, zapisywôł mòje refleksje. Hewòle to są mòje zôpisczi.

Gòdło: Rugijka „Réza na zôpôd”, dokôz òpisënkòwi, ò wiele barżi pòwiôstka niż pòémat, chòc tam-sam są metafòrë i rzecz je pisónô biôłim wiérztã. Je to réza do dzysniowégò i historicznégò słowiańsczégò zôpadu, na Pòmòrską i përznã dali, czekawô jakò turisticznô refleksjô, ale równak je to pòémat prawie bez pòézji.

Gòdło: Heyka (Dariusz Majkòwsczi, III plac) „Dobrogùst i Miłosława”. I gòdło, i nôdpis pòématu są przewrotné. Rzecz je pisónô w stilistice pòématu, rimòwónô. Z pòczątkù szlachùje to na paszkwil na dzysniowé rządë w Pòlsce, na pòlsczé państwò. Ale dali to ju jidze jak hùmòristiczny (chòc pò prôwdze smiészny nie je) pastisz pòématu Léóna Heyczi „Dobrogòst i Miłosława” – je tam bezpieka, są agencë, szpijonë, midzënôrodné wątczi (Nordowô Kòrejô). Bòhatérama są Gùst od Dobrogùsta i Miłka, to je Miłosława.

Gòdło: Józk z Pùstk „Mònolog môłégò ksyżëca”. Pòémat pisóny biôłim wiérztã, môlama erotik. Nie felëje w nim metafòrów, je lirika. Czëtińc naléze w nim òdniesenié do swiatowi lëteraturë, do wątków i ùniwersalny symbóliczi „Môłégò Ksyżëca”, francësczégò pòétë i pisarza, co sã zwie Antoine de Saint-Exupéry. W tim dokazu widzec je lëteracką pòjużnotã.

Gòdło: Marta (Felicjô Baska-Bòrzeszkòwskô, wëprzédnienié) „Òb drogã”. Barżi proza pòétickô niżle pòémat. Môlama są nëpczi akcji, jak w epicczim dokazu. W całosce w ti rzecze jidze ò lëteracczé naprocëmstawienié midzë pòwiôstkòwą Dąbrową Jana Drzéżdżona a rodną wsą Léóna Hajczi Cérznią. Jawernota miészô sã z klimatã òpòwiedniów. Widzec je dosc szëkòwną lëteracką warkòwniã.

13. Z wiele strón rzéczi. Bògùmiła Cërockô

Barabónë, parafianizna – to je cos, co człowiek mòże miec w głowie, nié môl na zemi – dërno zakrziknął chtos z kinowi zalë, czedë jeden z ùtwórców prawie pòkôzónégò filmù „Ogród po drugiej stronie rzeki / Der Garten jenseits des Flusses” ceplëchno pòzwôł swòjã môłą tatczëznã nad Òdrą „barabónama”. Rozmòwnicë gôdelë pò pòlskù, a słowò, jaczé wzbùdzëło tak wiôldżi górz jednégò z òbzérników, brzëmiało „prowincja”. W pòlaszëznie to słowò mô dwa znaczenia: región (dzél państwa) i barabónë (zapadłé stronë, krôjna dalek òd centrum).

Bëlë jesmë w Grifinie, gardze, jaczi dostôł miesczé prawa w 1254 rokù „wcześniej niż Poznań, Kraków i Warszawa!”, jak czëtómë na starnie grifińsczégò ùrzãdu miasta i gminë òd ksãca Barnima I, chtëren krótkò przed tą datą dôł sã zrobic sztãpel z nôdpisã „Sigillum Barnym ilustris ducis Slauorum et Cassubie” (pieczãc/céch Barnima ksążëca Słowianów i Kaszëbsczi).

„Bëlë jesmë” to „më” òznôczô karno gazétników zarôczonëch do ùdzélu w projekce „Pomorze w mediach. Pomorscy dziennikarze w poszukiwaniu wspólnej odpowiedzialności za region / Pommern medial. Deutsche und polnische Journalisten auf der Suche nach der gemeinsamen Verantwortung für ihre Region”. Nigle më przëjachelë do Grifina (pòl. Gryfino, niem. Greifenhagen), òdwiedzëlë më jesz jiny gard z grifã i w pòzwie, i w céchù: Greifswald (kasz. Grifiô) z pòwstałim w XV stalatim ùniwersytetã, w jaczim w latach 1900/1901 sztudérowôł Aleksander Majkòwsczi. Dwa pòmòrsczé gardë, chtërnyma miesczé prawa delë wnet 800 lat temù ksążãta z Grifitów (òtrokòwie Bògùsława I). Môlëznë pò dwùch starnach rzéczi Òdrë/Oder, jedna w pòlsczim państwie, drëgô w Niemcach, ale òd czedë jesmë w Eùropejsczi Ùnie i mómë òtemkłë grańce z Zôpadã, pòmòrsczé zemie są jakbë krodzy sebie. W pierszich trzech dniach naji gazétniczi rézë bëlë më w dwùch regionach, nibë nôpierwi w Mecklenburg/Vorpommern (pòl. Meklemburgia/Pomorze Przednie), pòtemù na Zôpadnym Pòmòrzim (pòl. Pomorze Zachodnie), ale czile razy, cobë jak nôbarżi skrodzëc so drogã, np. midzë Chòjną a Szczecënã, przejéżdżiwelë më grańcã midzë państwama, tak, jak robią to dzéń w dzéń mieszkańcowie tëch strón. Bëtnikama badérny wanodżi „Pomorze w mediach / Pommern medial” bëlë gazétnicë téż z òbù strón rzéczi: Niemcë, Pòlôszë, Kaszëbi. Tak to so ùdbëlë òrganizatorowie. Mòże dlôte, żebë i midzë nama skrodzëc drogã?

16. Z Atlantydy do sklepu z demokracją. Jacek Borkowicz

Naszą wycieczkę zaczęliśmy od Gryfii. Co to za miasto? Polacy, idąc za Niemcami, potocznie nazywają je Greifswaldem. Nazwa „Gryfia”, przywołująca wieki chwalebnej przeszłości uniwersyteckiego grodu, funkcjonuje tylko na kartach polskich książek. I może jeszcze w głowach kilku specjalistów od historii.

Dyrektor Pomorskiego Muzeum Krajowego (Pommersches Landesmuseum) oprowadza nas po swoim przybytku. Z dyskretnym uśmiechem, jakby od niechcenia, pokazuje salę po sali. Tapiseria Croya, mapa Lubinusa – dla fascynata dziejów Pomorza są cenne niczym Sfinks i piramidy w oczach egiptologa. Tutaj mają nawet pchłę, która rozniosła zabójczą dla regionu zarazę dżumy w 1709 roku. Patrzę, podziwiam i trochę zazdroszczę. Ale w tym podziwie czuję się osamotniony: nie ma co ukrywać, jestem jednym z tych mamutów, dla których Greifswald zawsze pozostanie Gryfią. Dla większości koleżanek i kolegów, dziennikarzy z północno-wschodnich Niemiec i północnej Polski, to ciekawa, ale jednak egzotyka. Pomorze, obecne na ekspozycji gryfijskiego muzeum, to Atlantyda, kraj, którego już nie ma.

18. Idea polskiego kolonializmu na wybranych przykładach prasy międzywojennej (część 1). Piotr Szmandt

Na przestrzeni wieków, ale i w ciągu dziesięcioleci, a czasem nawet miesięcy zmieniają się ogólnie przyjęte oceny tego, co wcześniej uważane było za dobre, złe lub choćby tylko neutralne. Tak rzecz się ma z pojęciem „średniowiecze”, wcześniej będącym synonimem wstecznictwa, zacofania i okrucieństwa. Dziś docenia się jego architekturę, sztukę, muzykę, literaturę, zauważa się, że wtedy właśnie powstały pierwsze uniwersytety i banki, a epoka wcale nie była krwawsza od następnych. Z kolei niewolnictwo, przez większość historii człowieka traktowane jako stan zastały i nieunikniony, od dwóch wieków (gdzieniegdzie znacznie, znacznie później zmieniono w tej kwestii zdanie) jest jednoznacznie potępiane, nawet przez kraje lub społeczeństwa, które do dziś mają problemy z przestrzeganiem praw człowieka w zakresie uzależniania słabszych warstw od bezwzględnej dominacji silniejszych. Jednym z terminów, które przywołuje się dziś w bardzo negatywnym kontekście, jest kolonializm. Kiedy pada to słowo, na myśl przychodzi hiszpańska i portugalska konkwista, handel ludźmi porwanymi w Afryce, krwawe zdobywanie i utrzymywanie odległych od metropolii terytoriów, rozliczne pacyfikacje i rozgrywanie zastanych konfliktów w Azji, niedawne zdominowanie większości świata arabskiego przez białego człowieka. A jeszcze kilkadziesiąt lat temu, przed II wojną światową, dostrzegano niemal same jasne strony zjawiska. Kolonializm czy konkretnie: posiadanie kolonii i czerpanie z nich wymiernych zysków było czymś oczywistym dla wielu państw europejskich, zarówno tych posiadających terytoria zamorskie, jak i tych, które wyłoniwszy się z chaosu I wojny światowej, do posiadania kolonii aspirowały. Zresztą rzeczywistość kolonialna żywa była jeszcze znacznie później. W Atlasie geograficznym z roku 1971, oglądając mapę polityczną Afryki, dostrzegamy kolonie portugalskie: Angolę i Mozambik, brytyjską – Rodezję, hiszpańską – Saharę Hiszpańską.

21. Opowiastka o samotności czyli „Nora” wychodzi w morze Salińskiego (część 1). Paulina Kalbarczyk

Stanisław Maria Saliński, już za życia uznany za jednego z najwybitniejszych pisarzy-marynistów, to niezwykła, choć nieco zapomniana postać polskiej literatury.

Urodził się 13 lutego 1902 roku w Nowokijowsku. Jego ojciec – również Stanisław Maria (nadawanie tych imion najstarszemu synowi stanowiło rodową tradycję) – pełnił w tym mieście służbę jako urzędnik rosyjskiej dyplomacji, przybył do Nowokijowska zaraz po ukończeniu studiów, tam też poznał przyszłą żonę, Julię Przeborską.

Odległa miejscowość Kraju Ussuryjskiego, położona u styku trzech granic: rosyjskiej, chińskiej oraz koreańskiej, stała się dla małego Stasia swoistą Arkadią. Dziecięce lata upłynęły mu pośród egzotycznych krajobrazów, bajek koreańskiej mamki, połowów ryb ze starym Chińczykiem, zabaw z przyjaciółmi i dalekich wypraw z ojcem. Bogactwo przeżyć i mozaika kultur rzeźbiły osobowość przyszłego pisarza.

23. Pomorskie rewitalizacje. Sławomir Lewandowski

W każdym dużym mieście znajdziemy tereny zdegradowane. Zaniedbane i nieremontowane od lat kamienice, dziurawe chodniki oraz jezdnie czy też zniszczona zieleń utwierdzają w przekonaniu, że miejsc tych lepiej unikać. Jest to typowe myślenie o dzielnicach zdegradowanych, co utrudnia rozwój tych obszarów.

Wiele pomorskich miast miało, a niektóre nadal mają problem także z degradacją centralnych miejsc – takich, jak miejskie rynki czy główne deptaki. Taki stan wynika z wieloletnich zaniedbań, które często wiążą się z brakiem funduszy na inwestycje. Przekłada się to oczywiście na komfort życia mieszkańców, którzy nie czują się dobrze w swoim mieście. Zdegradowana przestrzeń przekłada się również na atrakcyjność turystyczną danej miejscowości i może wpływać na atrakcyjność inwestycyjną (a raczej: brak atrakcyjności).   

24. Uczby nigdy nie za wiele. Maria Pająkowska-Kensik

Październikowy felieton zatytułowałam „Nim pójda na plachandry”. Teraz jest już „po” i chcę je dowartościować, bo to nie było takie sobie łazikowanie, szwendanie się, wyjście z domu bez celu określonego (jakiś ukryty często i tak bywa), ale Plachandry z uczbó. Muszę się pochwalić, że nazwa chwyciła, już wpisała się w Rok Kongresowy na Kociewiu.

Najpierw na Plachandry z uczbó samorząd naszego powiatu zaprosił samorządowców powiatowych i gminnych, też wójtów. To od nich często zależy, czy pomysł na wydarzenie kulturalne (w tym wypadku regionalne) przegra z… dziurą w chodniku, która dla wielu zawsze jest ważniejsza, bo ją widzą, a Kociewie może poczekać, zwłaszcza jeśli niewiele o historii i kulturze regiomu wiedzą, bo kiedyś ich w szkole nie uczono, a nawet ich pomorskość wyśmiewano. Wyczulona na odcienie swojskiej mowy cieszę się, gdy na Kociewiu słyszę „jo” (łączy nas to słówko nie tylko z Kaszubami, choć tam dobrze się trzyma), ale też reaguję na fonetyczne , morfologiczne, leksykalne pozostałości dawnej mowy, na stare słowa, co są jak zakruszki na babcinym kuchu, jak zaostałe kłosy, według określenia ks. Bernarda Sychty itp. Wyśmiewane przed niedouczonych (!) godne sa regionalnej skarbnicy.

25. Kuźnia pomorskiej inteligencji

W tym roku, dokładnie 27 listopada, przypada 200. rocznica powstania Królewskiego Katolickiego Gimnazjum w Chojnicach.

Początki szkolnictwa średniego tym mieście sięgają jednak roku 1623, kiedy utworzono tu szkołę jezuicką. Ta placówka została aktem królewskim 10 maja 1630 r. wyniesiona do godności kolegium. Szlachta katolicka nawet z odległych stron chętnie posyłała swoich synów do Chojnic, miejscowa szkoła słynęła bowiem w XVII stuleciu z programu nauczania dostosowanego do potrzeb umysłowych i wychowawczych tej warstwy społecznej. Popularność kolegium jezuickiego wiązała się ponadto z bezpłatnością kształcenia. Umożliwiały to liczne dotacje ze strony katolików. Dzięki pozyskanym środkom w XVIII w. powstał nowy budynek szkolny i przyległy do niego kościół. W gronie wychowanków kolegium był m.in. Mateusz Nataniel Wolf (1724–1784), syn chojnickiego aptekarza, a później lekarz Korpusu Kadetów w Warszawie i twórca obserwatorium astronomicznego w Gdańsku. 

Wskutek skomplikowanej sytuacji politycznej i przestarzałego już programu szkół jezuickich w połowie XVIII stulecia ranga i atrakcyjność chojnickiej placówki zaczęły maleć. W 1773 r., już po wcieleniu ziemi chojnickiej do państwa pruskiego, dekretem królewskim zniesiono kolegium, zmieniając je w gimnazjum. Szkoła zachowała katolicki charakter; nauka była bezpłatna dla uczniów pragnących poświęcić się stanowi duchownemu. Od początków XIX w. gimnazjum zaczęło podupadać i zostało przekształcone w szkołę ludową dla dzieci katolików. W latach 1809–1815 pracował w niej tylko jeden nauczyciel. W gmachu szkoły kwaterowały wojska napoleońskie, a później rosyjskie.

28. Zéńdzenia ù Méstra Jana. Jón Trepczik w ùbecczich zôpiskach do 1956 r. (dzél 6). Słôwk Fòrmella

Pò skùńczenim pierszi òperacjowi rozmòwë, jaką òb lato 1955 r. òdbëlë z Méstrã Janã fónkcjonariuszowie bezpieczi, ny slédny nie bëlë jesz do kùńca gwësny, jaczé òdniesenié do nich bãdze miôł jich rozpòwiôdôcz. Wiedzelë prôwdac ò nim, że je „separatistą”, ale wëzdrzi na to, że mielë zdebło nôdzeji, że bãdze miôł chãc do wespółrobòtë z nima. Wëchôdô to wërazno z kùńcowégò dzéla wspòmnionégò w pòprzédnëch dzélach ny rédżi artiklów Służbòwégò zôpiskù z òperacjowi rozmòwë przeprowôdzony z Trepczikã Janã z Wejrowa. Ùbówcë ùgôdelë sã z Trepczikã na pòstãpné zéńdzenié, jaczé miało òdbëc sã w Warszawie 8 zélnika 1955 r. Òkróm tegò kôzelë òni zrobic mù czile rzeczów dlô se.

30. Od Gdańska do Złotej Pragi? Stanisław Salmonowicz

Polacy i Czesi są najbliższymi sąsiadami od wieków. Czesi budowali swoje państwo wcześniej niż Polanie, wiek wcześniej przyjmowali chrześcijaństwo, choć początkowo zastanawiali się, czy trwać przy obrządku słowiańskim (tak zwano wówczas prawosławie), czy trzymać się Rzymu. Rzym ostatecznie zwyciężył i to Czechom zawdzięczaliśmy nie tylko księżniczkę Dobrawę i pośrednictwo w przyjęciu chrześcijaństwa, ale i wiele zdobyczy kulturalnych świata zachodniego docierało początkowo do Polski głównie z Czech. Wieki średnie były – jak wszędzie – okresem przymierzy zastępowanych wojnami o różne terytoria. Czechy jednak weszły wkrótce w skład cesarstwa rzymskiego narodu niemieckiego i odtąd królowie czescy, choć zachowywali samodzielność w swoich sprawach, byli jednakże w łonie wielkiego organizmu niemieckiego, co miało wiele skutków negatywnych dla narodu, kiedy Czechy stały się dziedzicznym tronem Habsburgów, i problemem od XVII w. będzie, czy Czesi się nie zgermanizują. Tak się jednak nie stało, a w XIX w. odrodziły się narodowe aspiracje i kultura czeska.

32. Kaszëbsczi dlô wszëtczich. Ùczba 48. Réza wkół swiata. Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch

Réza to pò pòlskù podróż. Wãdrówka, wanoga czë wankòwanié to wędrowanie. Wãdrowczik, wanożnik, wankôrz to wędrowiec.

34. Górny Wrzeszcz. Marta Szagżdowicz

Wrzeszcz to część Gdańska, która administracyjnie dzieli się na dwie dzielnice – Wrzeszcz Dolny i Górny. Granicę stanowią tory kolejowe. Dziś poznamy zapomniane, ale i dopiero co zagospodarowane zakątki Wrzeszcza Górnego.  

Spacer rozpoczynamy u zbiegu alei Grunwaldzkiej i ulicy Waryńskiego w Gdańsku-Wrzeszczu. Miejsce to od 2014 roku nosi nazwę Skweru imienia Anny Walentynowicz, a 15 sierpnia (w dzień jej urodzin) 2015 roku został tu odsłonięty pomnik legendarnej sygnatariuszki Porozumień Sierpniowych, która zginęła 10 kwietnia 2010 roku pod Smoleńskiem. Podczas uroczystości obecny byli jej syn Janusz oraz wnuk Piotr Walentynowicz. Autorem realistycznej figury działaczki jest Stanisław Milewski. Postać Anny Walentynowicz ma około 170 cm i jest ustawiona na granitowym cokole z napisem „Nie ma wolności bez Solidarności”. Pomnik powstał z inicjatywy Stowarzyszenia „Godność”, a sfinansowany został dzięki składkom społecznym. Skwer ustanowiono w miejscu, gdzie od 1959 roku mieszkała Anna Walentynowicz. Stąd jeździła do Stoczni Gdańskiej im. Lenina, w której pracowała od 1950 roku najpierw jako spawacz, a później suwnicowa. Mieszkała w kamienicy nr 49, w mieszkaniu, które otrzymała od dyrekcji stoczni. Była jedną z założycielek Wolnych Związków Zawodowych, a jej dom stał się punktem kontaktowym opozycjonistów. Na budynku słynną mieszkankę upamiętnia tablica z cytatem z wiersza Ryszarda Krynickiego „Kogo śmierć wybierze – ten umrze zaledwie”.

35. Kaszubi na Pomorzu Zachodnim na przestrzeni wieków. Część 4: Zwierzchność brandenburska nad rozdrobnionym państwem Gryfitów. Zygmunt Szultka

Kolonizacja i recepcja prawa niemieckiego stanowiły jakby podłoże szybkiego procesu niemczenia Księstwa Pomorskiego, ale nie zadecydowały jeszcze o obliczu etniczno-językowym i narodowościowym, bo imigranci mogli ulec kaszubizacji, podobnie jak polonizacji w Wielkopolsce. Na to, że tak się nie stało, wpłynęło wiele czynników, a wśród nich istotną rolę odgrywały stosunki polityczne z sąsiadami, głównie z Brandenburgią, której drogą agresji w pierwszych latach XIV stulecia udało się dotrzeć do Bałtyku aż w dwóch miejscach (Darłowo – Słupsk – Gdańsk, Stralsund). Jednak wymarcie dynastii askańskiej stworzyło przed Księstwem (-ami) Pomorskim(i) warunki zrzucenia zależności lennej i uwolnienia się od niechcianej zwierzchności. Uzyskanie statutu bezpośredniego księcia Rzeszy (1338/1348) przez książąt pomorskich poprzedziło przyłączenie do Księstwa Wołogoskiego Rugii (1325). Brandenburgia jednak, zwłaszcza od 1455 r., tj. od czasu umocnienia się w Nowej Marchii, dążyła do odzyskania swych praw i w 1466/1472 r. książęta pomorscy musieli uznać nad sobą jej zwierzchność lenną. Było to tym łatwiejsze, że jednocześnie nastąpiło pogłębienie podziałów dynastycznych Księstwa Wołogoskiego (1368/1372), utrzymujących się sto lat, w czasie których wymarła szczecińska linia Gryfitów, co dało początek wojnie brandenbursko-pomorskiej.

37. Listy

37. Działo się w listopadzie

38. Pomysł województwa koszalińskiego wiecznie żywy? Łukasz Grzędzicki

Na konwencji wyborczej Prawa i Sprawiedliwości w Koszalinie (27 września) lokalni liderzy tego ugrupowania przypomnieli pomysł utworzenia województwa koszalińskiego, do którego tak odniósł się Jarosław Kaczyński: „My na pewno nie będziemy go [projektu nowego województwa] nikomu narzucać, to będzie po konsultacjach, to być może będzie po referendum, ale trzeba taką propozycję przedstawić”. Ta sprawa wywołała duże emocje i rezonans w mediach, który starali się podsycać i wykorzystać w walce wyborczej konkurenci polityczni. Przy okazji część mediów, jak to bywa, zniekształcała wypowiedzi polityków. Ten znów przypomniany w kampanii wyborczej projekt (i niech tylko projektem zostanie) wywołał ożywioną dyskusję. My jako Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie od dawna mamy swoje zdanie na temat propozycji zmian granic województw na Pomorzu – przypomnieliśmy je w Komunikacie Zarządu Głównego ZKP z dnia 3 października (i publikujemy je obok).

Na kanwie kolejnego wypłynięcia pomysłu utworzenia województwa środkowopomorskiego chciałbym, niejako post scriptum, wyrazić osobistą refleksję. Od wprowadzenia w Polsce samorządów gminnych minęło 25 lat, a od utworzenia samorządów regionalnych – 17. Lokalne i regionalne wspólnoty obywateli dostały możliwość rozwiązywania swoich problemów na własną odpowiedzialność i własne ryzyko, stały się podmiotem i kowalem własnego losu, a nie przedmiotem paternalistycznej troski warszawskiej centrali. Zawiązały się, wykuły i umocniły więzy w lokalnych i regionalnych społecznościach, tak potrzebne do prawidłowego funkcjonowania państwa, a których niedobór osłabia Polskę. W tym czasie też wyrosło i weszło w dorosłe życie całe pokolenie – moje pokolenie. Przyjeżdżającym do nas od lat w ramach różnych projektów młodym ludziom z Ukrainy czy Mołdawii żmudnie tłumaczymy, że samorząd terytorialny to przede wszystkim wspólnota ludzi zamieszkujących na danym obszarze, którzy za siebie odpowiadają, wspólnota, która wybiera swoich liderów, która ich wspiera w działaniu dla dobra wspólnego i demokratycznymi metodami kontroluje, wspólnota, która ponosi konsekwencje swoich działań i zaniechań.

40. Remùs na chójce. Ze Zdobisławã Czarnowsczim gôdôł Tomôsz Fópka

10 rujana fejrowóny béł Swiatowi Dzéń Drzewa. Latos przédną ùdbą je czëtanié drzéwiãtoma. Chcemë tej czëtac... – tak zachãcywô lesny w Nadlesyństwie Kòscérzna, Zdobisłôw Czarnowsczi. I czëtô drzéwiãcu, i z drzewny wëżawë... Żëcé i przigòdë Remùsa Aleksandra Majkòwsczégò.

„Pomerania”: Jaczi to je zort drzewa, z chtërnégò wietwie wasta bédëje kaszëbską epòpejã?

Zdobisłôw Czarnowsczi: To je nasza prostô chójka. Nié z tëch wësoczich a gònnëch, a niskô, wietwistô, rosnącô na grańcë pòla i lasu.

Filmk z wastë czëtanim Remùsa òbczas 2 dniów dostôł 2025 internetowëch wëswietleniów. Dô to sã czëc brzemiã pòpùlarnoscë? W robòce, pòstrzód znajómków...

Niééé, sława nie doprzëszła na mòje pùstczi. W żëcym bëm nie pòmëslôł, że sedzenié na chójce tak sã mdze widzało.

Czemù Remùs? Czemù pò kaszëbskù?

Czemù Remùs? Pewno temù, że „ùstëgùje” na mie òd wczasnégò dzectwa. Ùczbã jem zaczinôł w Spòdleczny Szkòle m. Aleksandra Majkòwsczégò w Nowi Karczmie. Piersnica doktora, titułowé starnë romana Żëcé i przigòdë Remùsa w gablotach, graficzi kaszëbsczich pisôrzów wëkònóné przez Wawrzińca Sampa bëłë ze mną jesz chùtni. Òjc béł direktorã ti szkòłë, temù téż czãsto jem tam przebiwôł. Tamùj pòtkôł jem sã jakno bówka z Janã Piepką, le tedë wiedzôł jem leno, że to je pón, co je pisôrzã.

42. Chcemë dac lëdzóm wzór i zdrzódło

Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié mô starã retac zwëk pùsti nocë i chce zapisac sparłãczoné z nim spiéwë dlô przińdnëch pòkòleniów. Ò pòmòc pòprosëło m.jin. dra Sławòmira Bronka, chùrméstra, wókalistã i wëkładowcã na gduńsczi Mùzyczny Akademie, chtëren wespółrobi z badérą pògrzebòwëch zwëków na Kaszëbach ks. prof. Janã Perszonã.

 

„Pomerania”: Na czim zanôlégô projekt retaniô zwëkù pùsti nocë?

Sławòmir Bronk: Je òn dosc szeroczi. M.jin. mô bëc wëdóny pùstonocny spiéwnik z nótowim zapisënkã òpiartim ò zbiér Melodyj do zbioru pieśni nabożnych do użytku kościelnego ks. Józefa Mazurowsczégò z 1871 r. Spiéwnik bãdze dofùlowóny repertuarã wëkònëwónëch przez kaszëbsczich spiéwôków pùstonocnëch piesniów, jaczich ni ma ù ks. Mazurowsczégò. Òkróm wëdaniô spiéwnika, przërëchtëjemë téż kòncert, nagrómë i wëdómë platkã. Òstóną téż zòrganizowóné warkòwnie – szkòlenié dlô lëdzy, co mògą pòmòc w ùchòwanim tegò zwëkù.

Skądka są karna, jaczé jesta nagrelë razã z ks. Perszonã?

Donëchczôs ùdało sã nama trafic do 11 karnów z rozmajitëch placów: Gòwidlëna, Lëni, Lëpùsza, Lëzëna, Klëkòwi Hëtë, Serakòjc, Stajszewa, Strzelna, Szëmôłda, Warzna, Załkòwa. Ale to jesz nie je kùńc, bò ks. Perszón mô nalazłé pôrã jinëch. Nagróny materiôł jem spisywôł, ùdało sã zebrac kòl 100 piesni. Pòwszechno znóné spiéwë, jak „Kto się w opiekę” abò „Serdeczna Matko” jesmë pòminãlë w nagraniach, ale w spiéwnikù téż bãdze dlô nich môl. Nagróny materiôł pòkôzôł (czegò jesmë sã spòdzéwelë), że niechtërne piesni mają rozmajité wariantë, jeżlë jidze ò melodikã.

A słowa są wszãdze jistné?

Jo, bò spiéwôcë kòrzistają z tpzw. spiéwnika pelplińsczégò (spiéwnik ks. Szczepana Kellera z 1871 r.) abò wëdôwiznów òpiartëch na tim spiéwnikù. Są tam pòdóné leno słowa, ale ni ma zapisu nótowégò. I prawie temù melodiczné wariantë są baro rozmajité. Niechtërne grëpë spiéwałë tã samą piesniã z „wëzwãkã” mòllowim, a niejedné durowim. I jesmë mielë problem, co zrobic z tim spiéwnikã, bò doch òn mô miec wôrtosc ùżëtkòwą. Ni mòżemë w nim pòdac 7–8 melodiów, bò to mô jic do lëdzy i òni mają z tegò kòrzëstac.

44. Pranie. Waldemar Mierzwa

Mazurski mit Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego zaczął się w Warszawie od spotkania żony poety z tłumaczem literatury rosyjskiej Ziemowitem Fedeckim wiosną 1950 r. Natalia Gałczyńska szukała miejsca na letni wypoczynek rodziny, zafascynowany już Mazurami Fedecki podsunął jej adres znajomego leśniczego, Stanisława Popowskiego z Prania (do 1945 r. Seehorst) w Nadleśnictwie Maskulińskim w Puszczy Piskiej.

W połowie lipca Gałczyńscy przyjechali pociągiem do Rucianego. Łódką przypłynął po nich sam leśniczy. Prańska leśniczówka stanie się miejscem wypoczynku rodziny, ale i pracy poety przez kilka następnych wakacji. Przez kolejne cztery lata poeta będzie gościć w niej prawie 12 miesięcy, raz Gałczyńscy spędzą tu z Popowskimi (leśniczy mieszka z matką Zofią) Sylwestra. Po raz ostatni przebywali w Praniu od sierpnia do listopada 1953 r., 6 grudnia poeta zmarł w Warszawie.

46. Góra Włodzimierza Łajminga. Małgorzata Dorna

Pracuję w wąskiej gamie kolorów. Gram na półtonach. Mówię szeptem i ciszą. Staram się szukać ciepłych i chłodnych szarości. Czasami intryguje mnie krzyk, ale ja maluję ciągle ten sam obraz i pewnie nie chciałbym krzyczeć – mówił w połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia Włodzimierz Łajming, wtedy jeszcze profesor Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Pięknych w Gdańsku, pracujący wówczas na Wydziale Malarstwa i Grafiki.

Siedzieliśmy w jego gdańskiej pracowni, wśród białych ścian, ustawionych „cyklami” obrazów, wśród nielicznych niezbędnych przedmiotów i trudno było się oprzeć przekonaniu, że to, co poza, przestaje istnieć.

Nad filiżanką parującej kawy odnalazłam ten dziwny, ascetyczny świat, znany z jego kompozycji olejnych, martwych natur, rysunków, pejzaży. Tutaj obowiązywał porządek, wewnętrzny ład i harmonia, więc może właśnie dlatego czas zdawał się płynąć inaczej, jakby łagodniej i wolniej, w opozycji do ulicznego gwaru i ruchu, owej feerii barw i chaosu starego, odwiedzanego tłumnie przez turystów, hanzeatyckiego miasta.

48. Szkoło, gdy cię wspominam. Kazimierz Ostrowski

 Im bardziej oddalone w czasie, z tym większym sentymentem wspominamy szkolne lata i darzymy przywiązaniem swoją szkołę. Czas wypiera z pamięci zdarzenia przykre, niedostatki i skazy, a pozostawia obraz dobrej szkoły, obraz nierzeczywisty, malowany tęsknotą za utraconą młodością. Także i ja nie bronię się przed grzechem wybiórczej pamięci, która podpowiada mi, że moja szkoła była wyjątkowa, z wiekową tradycją, opromieniona sławą wybitnych wychowanków.

LO im. Filomatów Chojnickich obchodzi dwusetną rocznicę utworzenia gimnazjum. Historia placówki liczy jednak nie dwa, lecz cztery wieki, poczynając od szkoły założonej w 1623 r. przez jezuitów, przybyłych do Chojnic z misją przeciwdziałania reformacji oraz nauczania młodzieży, a przy tym i szerzenia kultury polskiej. Czynili to tak skutecznie, że elektor brandenburski w 1687 r. zakazał swym poddanym wysyłać synów do chojnickiego kolegium. Po kasacie Towarzystwa Jezusowego (1773 r.), już pod panowaniem pruskim, kolegium zostało przekształcone w państwowe gimnazjum. Ta szkoła jednak w latach napoleońskich mocno podupadła.

48. Szkòło, czej ce wspòminóm. Tłóm. Nataliô Kłopòtk-Główczewskô

Jim barżi są to ùszłé czasë, tim z wikszim sentimentã më wspòminómë szkòłowé lata ë czëjemë sã barżi sparłãczony ze swòją szkòłą. Czas zezwòliwô nama zabëc ò lëchëch wëdarzeniach, felënkach ë szramach, òstôwiô wëzdrzatk dobri szkòłë, wëzdrzatk nieprôwdzëwi, malowóny teskniączką za straconą młodoscą. Jô też nie ùcékóm òd grzéchù selektiwny pamiãcë, chtërna pòdpòwiôdô mie, że mòja szkòła bëła jinszô, z wielelatną tradicją, jakò wëchòwała wiele znónëch lëdzy.

Òglowòsztôłcącé Liceùm miona Chònicczich Filomatów fejrëje dwasta lat òd ùtwòrzeniô gimnazjum. Historiô môlu sygô równak nié dwùch, le sztërzech stalatów, zaczinającë òd szkòłë, jakô òsta założonô w 1623 rokù przez jezuitów, chtërny przëszlë z Chòniców z misją procëmdzejaniô refòrmacje ë ùczeniô młodzëznë, a prze tim rozkòscérzaniô pòlsczi kùlturë. Tak to dobrze jima szło, że brandenbùrsczi elektór w 1687 r. zakôzôł swòjim pòddónym wësyłaniô sënów do chònicczégò kòlegium. Pò likwidacje Jezësowégò Towarzëstwa (1773), ju za prësczich rządów, kòlegium òstało zmienioné w państwòwé gimnazjum. Równak ti szkòle w napòléóńsczich czasach ju wiele gòrzi szło.

50. Swiat Kaszëbsczi w Szëmôłdze. DM

Bëła torta, wiele gòscy, darënczi, a na kùńcu przemówił solenizant – roczëznik. Chtos mógłbë rzeknąc, że to nick dzywnégò na gebùrstagù. Równak czej dodómë, że 130. roczëznã swiãtowôł ks. Léón Heyka, sprawa wëzdrzi përznã jinaczi.

Latosé ùrodzënë przërëchtowała patronowi rokù (i téż swòjémù) Pùblicznô Biblioteka Gminë Szëmôłd wespół z tamecznym parta Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Ùroczëzna zaczãła sã mszą w môlowim kòscele w intencji ks. Heyczi. Pózni gòsce zeszlë sã w sedzbie Biblioteczi. A bëlë westrzód nich kaszëbsczi parlamentarziscë: pòsélcka Teréza Hoppe i senatora Kazmiérz Kleina, przedstôwcowie samòrządu z wójtã Szëmôłda Riszardã Kalkòwsczim, ùczałi, kaszëbsczi dzejôrze, szkólny i mieszkańcowie gminë.

50. Cassubia spiéwô. P.D.

Mòcné trąbë z wòkalã Grzegòrza Wańtocha Rekòwsczégò dobëłë na latosym Cassubia Cantat. Nen bëtowsczi festiwal ju 6. rôz wrôcô stôré kaszëbsczé mùzyczné témë terôczasnoscë. Karna na spòdlim tegò, co na Kaszëbach w latach 40. a 50. XX stalata pòzebralë òd lëdzy mùzykòlodzë, ùsadzëłë pò 3 sztëczczi. 24 rujana jesmë jich słëchelë w salë Bëtowsczégò Ceńtrum Kùlturë. Jury nôbarżi ùwidzało sobie karno Ò co jidze, jaczégò przédnikã je Grzegórz Wańtoch Rekòwsczi. Karno graje pop, mô mòcny trąbòwi dzél i òsoblëwi, mòcny głos swòjégò frońtmena. Na Cassubii dobëło ju drëdżi rôz (pierszi w 2013 r.). Tą razą za „energeticzné i profesjonalné wëstąpienié a téż za zgranié i brzëmienié”. Jak wiedno niedługò bãdzemë mòglë pòsłëchac wszëtczich dokazów na specjalny mùzyczny wëdôwiznie Zôpadnokaszëbsczégò Mùzeùm w Bëtowie.

51. Lektury

Kultura i dzieje Kaszub. Bogusław Breza

Bibliografia Kaszub. Artykuły z czasopism. Tom 1: 1945–1956, oprac. Agnieszka Chełchowska, Grzegorz Grzenkowicz, Iwona Joć-Adamkowicz, Monika Kunda, Danuta Rozpierska, Małgorzata Szemelfejnik, Aniela Wikanowicz-Głuszko, Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Josepha Conrada Korzeniewskiego w Gdańsku, Gdańsk 2012.

Bibliografia Kaszub. Artykuły z czasopism. Tom II: 1957–1970, oprac. Agnieszka Chełchowska, Grzegorz Grzenkowicz, Iwona Joć-Adamkowicz, Monika Kunda, Danuta Rozpierska, Małgorzata Szemelfejnik, Aniela Wikanowicz-Głuszko, Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Josepha Conrada Korzeniewskiego w Gdańsku, Gdańsk 2015.

W cieniu stylu. Daniel Kalinowski

Eugenia Drawz, W cieniu Piaśnicy, Muzeum Piśmiennictwa Kaszubsko-Pomorskiego i Wydawnictwo Region, Gdynia 2015.

Wiedza i ostrzeżenie. Bogusław Breza

Sylwia Grochowina, Polityka kulturalna niemieckich władz okupacyjnych w Okręgu Rzeszy Gdańsk – Prusy Zachodnie, w Okręgu Kraj Warty i w Rejencji Katowickiej w l. 1939–1945, Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej, Toruń 2013.

Na jachce w Kartuzach. Stanisłôw Janka

Władysław Janta-Połczyński, Święty Eustachy, Bernardinum, Pelplin 2015.

56. Konieczne wojaże trenerów. Janusz Kowalski

Gdy się zestawi wykresy pokazujące wędrowanie kaszubskich drużyn po tabeli rozgrywek 1. ligi („Pomerania”, 1 i 7–8/2015), to rzuca się w oczy rozedrganie linii obrazujących te wędrówki w początkowej 1/3 rozgrywek w sezonie 2014–2015 w porównaniu do spokojnych linii w 2. połowie tego sezonu.

Podczas 7. i 9. kolejki meczów Chojniczanka i Bytovia skoczyły z 18. na 10. pozycję. Także Arka miała podobne wzloty i spadki, ale niższe, bo tylko o 4 i 5 miejsc. W drugiej połowie sezonu było znacznie spokojniej, a na dole tabeli – wręcz nudno.

Przyczyn tych różnic szukam w pracy trenerów. Szkoleniowiec rozpoznaje cechy fizyczne i psychiczne każdego ze swoich podopiecznych: siłę wykopu, celność podań bliskich i dalekich, dolnych i górnych, siłę i celność wyrzutów piłki z autu itp. działania na boisku zaliczane do stałych fragmentów gry. Trener po tych wstępnych rozpoznaniach stara się wzmocnić walory zawodników w ww. zakresach.

58. Kaszëbka w AIESEC. Pioter Léssnawa

Kaszëbi mają swòjégò ambasadora przë AIESEC. Katarzëna Kùchnowskô z Pùcka dzejô w sztrukturach ti jedny z nôwikszich sztudérsczich òrganizacjów na swiece òd 2010 roku, czëde zaczãła sztudérowac na Warszawsczim Ùniwersytece.

Gwës nie je òna jedurną Kaszëbką, jakô je zaangażowónô w robòtã dlô AIESEC, ale jesmë dbë, że drëdżi persónë, co mô taczé doswiôdczenié, jak Katarzëna Kùchnowskô, nie nalézemë. Nôprzód zajima sã wëmianą sztudérów na Warszawsczim Ùniwersytece. Pòtemù wnet jistną fónkcjã mia w Nôrodnym Kòmitece AIESEC w USA. Pózni wëjachała jesz robic dlô ti òrganizacji w Dar es Salaam w Tanzanie. Wrócëła do Pòlsczi, ale blós na rok. Ju w lëpińcu 2013 rokù bëła w Meksykù, dze zajima sã biznesowima praktikama dlô sztudérôw, a rok pózni òsta wëbrónô na pòstãpny rok krajewim prezydentã AIESEC.

58. Diôbli bas. rd

Pewno wszëtcë Kaszëbi bëlno znają instrumeńt, jaczi zwie sã diôbelsczé skrzëpce (skrzëpice). Mają gò w instrumeńtarium kaszëbsczé a kòcewsczé kapele. Nié wszëtcë równak wiedzą, że w ùszłëch stalatach nie béł to instrumeńt ùżiwóny bez grôjków, leno w zadëszną noc grało sã na nim diôbelską mùzykã. Knôpi przezeblôkalë sã za dëchë, czarownice a demónë ë robilë wiôldżi jamer, stojącë pò smãtôrzach. Zwëk nen òpisôł Paweł Szefka w ksążce pt. Narzędzia i instrumenty muzyczne z Kaszub i Kociewia (Wejherowo 1982). Nie ùchòwôł sã òriginał negò dôwnégò òbrzãdowégò instrumeńtu pòzéwónégò téż diôblim basã. Jegò rekònstrukcjã mòże nalezc w wejrowsczim mùzeùm – wëkònôł jã w latach 80. ùszłégò stalata bracyna Pawła, Walerian Szefka, na spòdlim òpòwiescy lëdzy ze Strzebielëna, Domôtówka i Lëzëna.

59. Szwadróna „Kaszuby”. Red.

17 rujana òbczas Hùbertusa w Kòlanie pòd Wieżëcą òdbëła sã – òkróm tradicyjnégò nëkaniô za lësã – prezentacjô szwadrónë „Kaszuby”.

Hùbertus, to je swiãto patrona jachtarzów i ridowników, bëło leżnoscą do zéńdzeniô lubòtników kòniów z òkòlégò Wieżëcë. Òsoblëwim dzélã tegò wëdarzeniô bëła inaùgùracjô dzejaniégò szwadrónë „Kaszuby”, jakô mô bëc zamôlowim partã II Półkù Rokitniańsczich Szwoleżérów. To prawie żôłniérze z tegò półkù w stëcznikù i gromicznikù 1920 r. brelë ùdzél w przejimanim Kaszub òd Niemców dlô Pòlsczi. Pierszô szwadróna tegò òddzélu stacjonowa w Wiôldżim Klinczu (pôrãnôsce kilométrów òd Wieżëcë). Part „Kaszuby” czerowóny przez Areka Kùppra zaprezentowôł paradną mùsztrã, jakô bëła pòkôzkã wësoczich mòżlëwòtów młodëch ridowników z najégò regionu.

60. Mac, mac, mac. Nié, nie jidze ò kómpùtrową firmã, co mô jabkò za merk. P.D.

Tu je nôblëżi nieba na całëch Kaszëbach. W jednym placu jaż całé 329 métrów wëżi bôłtowégò sztrądu. Dô to gdze cos tak?! A jakô céniô! Cësnionô parmieniama słuńca na òkòlé Wieżëcë i ji niższé szimbarsczé sostrë, òsoblëwie dlô turisticzi zdô sã błogòsławioną. CEPR z chëczą, co za fuńdameńtë mô dak, wësokô wieża do zdrzeniô na samim topie wësoczi górë, Kòszałkòwò z nartama abò Kùprowie z kòniama i jesz pôrã jinëch wërosło na prôwdzëwé stolemë. W gòscë cygną do nich ùrmë lëdztwa. Kò òkróm nëch turisticzny szimbarsczi biotop twòrzą wiele, wiele mniészé òrganizmë. Prawie taczim je Léón Zmùda. Kąsk przëkãsno ò se gôdô „menedżer òd kòzów”, kò le kąsk, tec kòzë mô i sã na nich znaje jak mało chto.

Sygnie dobré wiodro i sezon na wtrekiwanié sã, a Léóna spòtkôta kòl stegnë, co prowadzy na wieżëcową wieżã. Stoji krótkò parkingù. Òblokłi w kaszëbsczé fòlkloristiczné ruchna i z kòzą, biôłą jak ji mlékò. Na placu mòżna to sprôwdzëc, bò mô téż budlã z tim kòzowim mlékã mët. Wedle niegò taczé pitkù je lepszé jak òrãżada abò jakô pepsokòla. Wedle zdrowòtnoscë i szmakù. Razã z kòzą robią tu za turisticzną atrakcjã. Cos jak góral przëzebùti za miedwiedza na zakòpiańsczich Krupówkach. Ale Léón je nasz, kaszëbsczi. Temù nié le òdjimczi dô sobie zrobic, ale i rzecze co w rodny mòwie, a dzecóm dozwòli pòmaklac kòzy chrzebt. Gzubë jaż piszczą! Mòżeta gò téż wząc ze sobą dodóm na specjalny widokówce.

61. Klëka

66. Działo się w Gdańsku

67. Programòwanié. Tómk Fópka

 

Më jesmë nôpierszi z nôpierszich a nôprzédniészi z nôprzédniészich! Nasze deje są nôlepszé i barżi dlô lëdzy jak ùdbë procëmników! Dómë Wama wiãcy! Më kòchómë barżi naszą Tatczëznã, bò leno më jesmë ti prôwdzëwi!

To nie je wëjimk z filmù „Dzéń dołemóna”. Taczé cos przëòbiecywają nama rozmajité partie, co to do wëcéraniô gãbów chãtno ùżiwają słowa „patria” – to je „òjczëzna” pò łacëznie.

Co sztót mómë jaczés welacje. Samòrządzënowé, prezydencczé, ùniowé a parlamentowé. Nômòcniészé mùsczi robią nad tim, cobë przërëchtowac taczé zôchãcbë do wëbraniô prawie tegò, a nié jinégò czë jiny. Czë je mòżnosc ùsadzeniô jednégò a bëlnégò programù? Taczégò, cobë wszëtczima pasowôł a sã widzôł? Wierã nié, tec lëdzëska są różny a różnisti i co jinégò do jich docérô.

68. Bania. Rómk Drzéżdżónk

 

Zarôzka pò welacjach do krajewégò parlameńtë brifka do mie przënëkôł a, mie nic, tobie nic, zawrzeszczôł jak òdzëwiałi:

– Jô bë tim najim głupim lëdzóm w co trzecy chëczi, jo, dobrze gôdajã, w co trzecy, nômili ne głupé banie roztrzaskôł! To nie je do wzéraniô nó to, co sã w Pëlckòwie dzeje!

– Nie bądzë taczi radikalny – próbòwôł jem gò kąsk ùspòkòjic. – Jak so lëdze wëbrelë, tak mdą mielë… Wedle mie to nie je nick strasznégò.

Brifka wezdrzôł nó miã niedowiérno a rikôł dali:

– Jô mëslôł, że të jes mądrzészi… Głupi lëdze, głupi… Jakùż tak móże! A nôgòrszi są ti szkólny…

Tu jem mù przerwôł, bò slédnym czasã cos za wiele do nëch biédnëch szkólnëch naju brifka mô.

– Cëż të zôs môsz do szkólnëch?

– Bò të nie wiész, co ti za głëpòtë najim dzecóm w łepë ladrëją, to doch nie je do pòmësleniô. To móże jima gadac a sra… Tłómaczëc, tołmaczëc, dolmaczëc a klarowac, a to i tak nick nie pòmôgô.

 

III òbkłôdka. Mòje serakòjsczé miesące. Smùtan. Jarosłôw Kroplewsczi

Joomla Templates - by Joomlage.com