Rozmiar czcionki:

"Pomerania" o gminie Kościerzyna

2. Od redaktora

W październiku redakcja „Pomeranii” wspólnie z Biurem Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego zorganizowała kolejne, ósme już spotkania i warsztaty dla osób piszących po kaszubsku. Tym razem poznawaliśmy interesujących ludzi i ciekawe miejsca w gminie Kościerzyna. Byliśmy oczywiście we wdzydzkim Muzeum – Kaszubskim Parku Etnograficznym, gdzie już za pół roku spotkamy się na Zjeździe Kaszubów. Zainteresowało nas też kilka zakładów zatrudniających okolicznych mieszkańców. Większość artykułów, jakie powstały podczas tych spotkań, proponujemy naszym Czytelnikom w tym numerze „Pomeranii”. A za udział w warsztatach dziękujemy nie tylko tym dziennikarzom, którzy – jak Mariusz Szmidka czy Piotr Dziekanowski – pracują w różnych mediach od wielu lat, ale również początkującym na tej drodze uczniom z liceów ogólnokształcących w Kościerzynie i Brusach oraz z pelplińskiego Collegium Marianum.

Jak przystało na grudzień, nie zabraknie też akcentów świątecznych. Tym razem przede wszystkim muzycznych. O swojej płycie z kolędami opowiedziała nam piosenkarka Weronika Korthals-Tartas, a Tomasz Fopke wskazuje, gdzie szukać kaszubskich utworów związanych z Bożym Narodzeniem. Takie informacje zapewne przydadzą się naszym Czytelnikom. A zatem życzymy Państwu miłej lektury oraz pięknego śpiewania w rodzinnym (a może szerszym) gronie nie tylko w tym wyjątkowym czasie Gòdów.

3. Pozostaniemy dłużnikami. Łukasz Grzędzicki

Fenomen trwania i przetrwania Kaszubów na południowym brzegu Bałtyku nie jest rezultatem szczęśliwego zbiegu okoliczności czy darem łaskawej historii. Dobrze wiemy, że historia nie szczędziła naszej społeczności dramatycznych doświadczeń, że niejednokrotnie byliśmy na krawędzi niebytu. Kaszubi obronili jednak swój matecznik, swoje siedziby na Pomorzu, przetrwali ciężkie próby XX w. Jeżeli więc istniejemy dziś jako wspólnota i rozwijamy swój region, to przede wszystkim dzięki aktywnej postawie wobec życia, które niosło przeróżne zagrożenia, ale i szanse. Nie byłoby to możliwe bez wszczepionego w pomorski kod kulturowy ideału pracy organicznej. Społecznicy tworzący ruch kaszubsko-pomorski przez lata konsekwentnie i nie bez osobistych wyrzeczeń przekładali go na język praktyki. Etos odpowiedzialności za Kaszuby i Pomorze pchał ich do działania na płaszczyźnie naukowej, politycznej, społecznej, kulturalnej i gospodarczej. To poczucie powinności nigdy nie było i niestety nie jest powszechne, ale na szczęście mieliśmy i mamy wśród nas osoby, które twórczo na nie odpowiadają i budują materialny oraz duchowy dorobek naszej społeczności, a tym samym i Polski. Do tych osób z całą pewnością należą Jan Wyrowiński i prof. Edmund Wittbrodt.

6. Złoté piôsczi pòd Kòscérzną. Pioter Léssnawa

Baro mòżlëwé, że pòd aùtostradą A1 je piôsk òd naju, a na gwës bãdze pòd òkrãżnicą Kòscérznë i téż w czile jinszich placach na Kaszëbach i Pòmòrzim – gôdô nama Riszard Bùrandt z zarządu spółczi „Kruszywa Polskie” S.A. Firma zarządzywô cziskùlą w Rëbôkach kòl Kòscérznë – jedną z nôwikszich na Pòmòrzim.

Cziskùla w Rëbôkach jidze ju wnetka na trzecé pòkòlenié. Wëdobëcé zaczãło sã w 1968 rokù i warô do dzysô. Zakłôd dôwô robòtã dlô wiãcy jak 60 sztëk lëdzy – mieszkańców òkòlégò: Kòscérznë, Rëbôków, Wąglëkòjc, Sëcowi Hëtë czë Łubianë.

Cziskùla wëdobiwô 1 mln ton krusziwa òb rok. Drëdżi milión – leno bazaltu – drëdżi zakłôd firmë, jaczi je w Lesny na Dólnym Szląskù. Ale më òstóniemë na Kaszëbach.

W Rëbôkach produkùje sã czisë – grëbi òd 2 do 8 mm, òd 8 do 16, òd 16 do 32 i jesz grëbszi. Do tegò są jesz drobné piôsczi ò rozmajitëch frakcjach – òd 0 do 3 mm i téż tzw. łómóné frakcje – mieszónczi i grësë.

Naji produktë służą m.jin. do wërôbianiô betonu (na przëmiôr czisë), są wëzwëskiwóné do produkcje pòlbrukù a téż bùdowlany chemie (drobny piôsk), m.jin. mùrarsczich zaprawów naji gwôsny marczi Sandberg. W sëchi fòrmie mòżna téż wëzwëskac naji produktë do piôskòwaniô stalë – dolmaczi R. Bùrandt.

8. Rëbôk dëcht jak gbùr. Andrzéj Kraùze, Łukôsz Zołtkòwsczi

Rëbacczé Zakładë „Wdzydze” zajimają sã chòwã pstrągów, karpów i jasotrów. Ze słëchającëch jima jezorów łowią wiele jinëch gatënków rëbów. Mają téż starã ò zarëbianié òkòlnëch wòdów. Pòdjimizna wcyg sã rozwijô, ale jiwrów, z jaczima mùszi sã biôtkòwac, je wierã corôz wiãcy.

Przëwitôł naju robòtnik z Kòscérznë, chtëren prawie czëscył spadłé lëstë z kratë na dopłiwie wòdë do stawów chòwù rëbów w Grzëbòwsczim Młënie. Wòdë je baro mało, a mùszi sygnąc dlô trzënôsce stawów z pstrągã, karpã i jasotrã. W całi Pòlsce latos je sëszô. Te błotka, plëtnice i môłé stawiczi w òkòlim są ju wëschłé. To wierã ze trzë lata mùszałobë padac – gôdô wasta Mark Igel. Wszëtcë gôdają, że më wiôldżé pieniądze zarôbiómë, a to doch je blós dwa dni przed gòdnikòwima swiãtama, a rëbã mùszi chòwac całi rok – pò czasu pòdczorchiwô.

Przeńdzemë sã, pòkôżã naje gòspòdarstwò – zachãcywô nasz rozpòwiôdôcz. Zdrzëta, tu më òdnôwiómë halã, wëlãgarniã narëbkù brzónë (Coregonus lavaretus, pòl. sieja) i karpa, chtërnyma bãdą pózni zarëbiony jezora w òkòlim. A terô jidzemë do naju wãdzarni – zdrzëta, jak to wszëtkò tu je zòrganizowóné, tu më wãdzymë na cepło, a tu pòzni rëbë mùszą wisec, cobë òne wëschłë i swòjã soczëznã ùchòwałë. Wszëtkò chce swòjégò – wëjasniwô z ùsmiechã robòtnik.

10. Na gbùrstwie. Wiktoriô Kòzykòwskô

Wcësnioné midzë Wdą a ji dopłiwã Debrzënką sedzą Wąglëkòjce. Gòspòdarzi na nich m.jin. Jan Bùrandt z białką.

Chto z Kòscérznë jedze do Wdzydz, przemërgô przez Wąglëkòjce. Szasé krący sã lasama. Tec samô wies wkół mô pòla, łączi i błotka. Jinaczi jak sąsadze òd skansenu, Wąglëkòjce pò sezonie nie jidą spac jaż do zymkù. Pewno temu, że turistika je tu le dodôwkã. Chòc dzysô gbùrzenié téż nie wëdôwô sã drżéniã miestny ekònomie, më ùdbelë pòznac jednégò z òstatnëch lëdzy, jaczi żëje tu leno z zemi. We wsë mómë le dwùch taczich – klarëjë nama Jan Bùrandt. Prôwdac swòje hektarë òrzą i jinszi mieszkańcowie, ale òkróm tegò robią téż gdze jindze: w fabrikach, krómach, ùrzãdach abò grzëbòwsczim czerpiskù. Jesz wiãkszé je karno tëch, co pòla nawetka ni mają.

Bùrandcë mieszkają w westrzódkù Wąglëkòjc. Zazérómë do nich. Jan Bùrandt dostôł gbùrstwò w spôdkòwiznie pò swòjim òjcu, chtëren, jesz przed wòjną, pòstawił bùdink, w jaczim dzysô witają nas kawą i kùchã. Në kò historiô Bùrandtów w Wąglëkòjcach rozpoczãła sã przed tim czasã, czej stark wastë Jana – Émil – przecygnął z Gòstomiô. Jegò białka Berta ju tu mieszkała. Jak nama dopòwiôdô gòspòdôrz, przódk Emila przëjachôł na Kaszëbë jaż z Brandenbùrgie.

12. Obwodnica już w budowie. Sławomir Lewandowski

Kościerzyna, podobnie jak większość pomorskich miast, zmaga się ze wzrastającym z roku na rok ruchem samochodowym. W mieście krzyżują się bowiem główne szlaki komunikacyjne Pomorza – droga krajowa nr 20 łącząca województwo pomorskie z województwem zachodniopomorskim oraz drogi wojewódzkie nr 214 i 221. To sprawia, że przejechanie w godzinach szczytu przez miasto zajmuje kilkakrotnie więcej czasu w porównaniu choćby z dniem świątecznym, gdy na jezdni pojazdów jest zdecydowanie mniej. Ciągnące jeden za drugim samochody, co zrozumiałe, uprzykrzają życie także samym mieszkańcom Kościerzyny. Przejeżdżające auta obniżają przecież komfort ich życia, nie mówiąc już o negatywnym wpływie na środowisko naturalne.   

Władze Kościerzyny od lat zabiegały o budowę obwodnicy, która wyprowadziłaby ruch nielokalny, długodystansowy z zatłoczonego centrum miasta. O obwodnicy mówiło się, odkąd pamiętam, niestety na mówieniu dotąd się kończyło. Brak drogi omijającej centrum Kościerzyny najbardziej uderza w lokalnych przedsiębiorców, którzy swój biznes opierają na transporcie. Pokrzywdzeni są także mieszkańcy, dla których poruszanie się prywatnymi pojazdami przez wiecznie zakorkowane centrum jest mocno utrudnione – mówi Michał Majewski, burmistrz Kościerzyny. Ta inwestycja odciąży miasto, pozwoli jego mieszkańcom odetchnąć od dotychczasowych uciążliwości. Wierzę również, że będzie impulsem do dalszego rozwoju Kościerzyny – dodaje burmistrz.

14. Rozwij je widzec pò lëdzach. Z Katarzëną Knopik, prezeską Kaszëbsczégò Institutu Rozwiju w Kòscérznie, gôdómë ò gòspòdarce, robòce dlô spòlëznë i kaszëbiznie.

Adóm Hébel: Jak je nót rozmiec słowò „rozwij” z pòzwë òrganizacje Kaszëbsczi Institut Rozwiju?

Katarzëna Knopik: Baro szerok. Më rozwijómë Kaszëbë na rozmajitëch gónach. Drãgò to wszëtkò wëmienic, m.jin. kùltura, edukacjô, pòdjimiznë, në i przede wszëtczim kaszëbizna.

A.H. KIR czãsto dzejô nié le sóm. Jak wëzdrzi wespółrobòta z kaszëbsczima strzodowiszczama?

Wôżnym projektã robionym wëcmanim z Kaszëbskò-Pòmòrsczim Zrzeszenim je „KOWAL” – Kaszubski Ośrodek Współpracy i Aktywności Lokalnej, dze më mielë pòwòłóné bióro, jaczé pòmôgô kaszëbsczim bùtenrządowim òrganizacjóm, a drëdżim szpùrã bëła òrganizacjô debatów, jaczé miałë doprowadzëc do pòwòłaniô Kaszëbsczégò Kòngresu. Szkòda, że tegò kùńcowégò efektu to nie dało, le debatë ò naji juwernoce i jinëch wôżnëch dlô naju wôrtnotach, bëłë na całëch Kaszëbach robioné. A z Kaszëbską Jednotą më mómë wiele projektów realizowóné, np. coroczné Swiãto Kaszëbsczi Fanë 18 zélnika, tuwò, w kòscersczich stronach. Pôrã lat nazôd më pòzòrganizowelë wizytã Knégòbùsa, a téż jiné zéńdzenia témą sparłãczoné z nama, Kaszëbama.

A.H. Jak wëzdrzi pòmôganié pòdjimcóm?

To dało czile taczich projektów, na jaczé më dostelë ùdëtkòwienié z Eùropejsczégò Spòlëznowégò Fùnduszu. To bëło dlô naju baro wôżné, bò doch rozwij Kaszëb to téż to, żebë Kaszëbi mòglë zarabiac dëtczi. Dzãka tim strzódkóm pòwstało cziledzesąt firmów w branżach taczich, jak bùdacjowô, czë balbiérskô.

 

16. Królewiónka w mòrsczim gardze. DM

Na latosé Kaszëbsczé Diktando kòl 160 bëtników przëjachało do Gdini. Szlë na miónczi z tekstama patrona 2015 rokù – ks. Léóna Heyczi.

Jak rok w rok ùczãstnicë diktanda mùszelë nôprzódka jak nôlepi napisac pierszi dzél diktanda, nalezc sã w finale i tam zrobic baro mało felów. Dlô mie latos barżi drãdżi béł pierszi etap. Jesmë mielë wëjimk z jedny szôłôbùłczi i szło to gòrzi jak w finale – gôdô Elżbiéta Prëczkòwskô, chtërna dobëła w kategórie lëdzy, co warkòwò zajimają sã kaszëbizną. Jistno rzekła nama Mónika Lidzbarskô, jakô dosta pierszi môl westrzód dozdrzeniałëch: w ti szôłôbùłce bëło wiele przezwëstków. Jô je znała z dodomù, ale nie wiedzała jem, jak je zapisac. Na szczescé ùdało sã weńc do finału.

A to krótczi wëjimk z tegò tekstu:

„A jakùżże mëmka do cebie gôdô?

Czej òna rozżartô, sekretnie rëczi: a lelek, a lola, a leżôk, a czapa;

a czej jô do lasu móm jic za mechã: Gùsteczkù, mùleczkù, òtroczkù, synkù.

A jak sã szôłtës do ce òdzéwô?

A lëwer, a lorbas, a lópa, a lëbas”.

 

17. Gorycz prezydenckiego weta. Łukasz Grzędzicki

Na początku tego roku minęło 10 lat od uchwalenia Ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. Z tego powodu odbyło się wiele konferencji podsumowujących dotychczasowe stosowanie ustawy. Zdobyte doświadczenia i przeprowadzony przegląd pozwoliły wypracować projekt nowelizacji ustawy o mniejszościach oraz kilku innych ustaw (w tym o systemie oświaty czy o radiofonii i telewizji). W tym poselskim projekcie ustawy zaproponowano jedynie pewne techniczne zmiany mające na celu usprawnienie działań państwa w przedmiocie polityki mniejszościowej i wspierania języka regionalnego. Niestety na skutek ogłoszonego 26 października br. weta Prezydenta RP ustawa ta nie wejdzie w życie. Swoją decyzję głowa państwa uzasadniła wątpliwościami w zakresie oszacowania skutków finansowych dla budżetów powiatów i gmin związanych z wprowadzeniem i używaniem na ich obszarach języka pomocniczego. Szkoda.

Cała sytuacja z wetem Prezydenta ogłoszonym dzień po wyborach parlamentarnych odbiła się echem w mediach. W wypowiedziach różnych dyskutantów chętnie zabierających głos w tej sprawie i upatrujących w niej paliwo polityczne ujawniły się bazowanie na stereotypach i uprzedzenia. Niestety fakt nieprzeczytania ze zrozumieniem zawetowanej ustawy nie stanowił dla nich problemu, więc nie uniemożliwił formułowania komentarzy.

 

18. Zéńdzenia ù Méstra Jana. Jón Trepczik w ùbecczich zôpiskach do 1956 r. (dzél 7). Słôwk Fòrmella

Jeżlë pò pierszi òperacjowi rozmòwie z Janã Trepczikã fónkcjonariuszowie Ùrzãdu do sprawów Pùblicznégò Bezpiekù (ÙdsPB) mielë jesz zdebło nôdzeje, że mòże ùdô sã gò zachãcëc do wespółdzejaniô, tej pò drëdżim zetkanim z Méstrã Janã stało sã dlô ùbówców czësto gwësné, że ùdostanié gò na jich stronã nie je mòżlëwé. Trepczik nie zrobił tegò, co chcelë òd niegò jegò rozpòwiôdôcze z ÙdsPB, a òkróm tegò nie tacył przed nima, że nie widzy mù sã sytuacjô Kaszëbów i kaszëbiznë w Lëdowi Pòlsce. Dzél z tegò, co pòwiedzôł na tã témã, òstało ju napisóné w pòprzédnym teksce z tegò cyklu. Òkróm tegò żôlił sã òn pòdpòrucznikòwi Potapczukòwi, chtëren 26 zélnika 1955 r. prowadzył z nim òperacjową rozmòwã, że Przédnictwò Pòwiatowi Nôrodny Radzëznë (pòl. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej) w Wejrowie nie chce zatwierdzëc bùdżetu na òriginalné òbleczenié dlô chórowégò karna „Kaszubi”. Nadczidnął, że przëchôda do niegò w ti sprawie Francëszka Majkòwskô, chtërna prosa gò ò doradã, co zrobic z tim jiwrã. Przë leżnoscë J. Trepczik nie zabôcził téż pòwiedzec, że białka ta, jedna ze znónëch dzejôrków kaszëbsczégò żëcô, robia tedë w wejrowsczi Miesczi Bibliotece i zarôbia tam 400 złotëch na miesąc. Trepczik rzekł tej Potapczukòwi, że wedle niegò takô robòta i taczi wzątk za niã dlô F. Majkòwsczi to pòmsta ze stronë wëszëznów. Dlô pòrównaniégò wôrt tuwò wspòmnąc, że strzédnô miesãcznô wëpłata w latach 1955 i 1956 wënôsza pòsobicą 1008 i 1118 zł.

20. Kosmos a mrówka. Stanisław Salmonowicz

Maurice Maeterlinck, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury, był także autorem głośnych książek o życiu pszczół i termitów. Książki o mrówkach nie napisał. Mrówki mieszkają zazwyczaj w kopcu-mrowisku w lesie, z dala od ludzkich siedzib. W przeciwieństwie do ludzi żyją spokojnie, życiem uregulowanym, wolnym od sporów wewnętrznych. Toczą jednak czasem wojny ze światem zewnętrznym, z innymi mrówkami. W kopcu każdy ma swoje obowiązki. Otoczenie natomiast mrowiska jest dla nich raczej tajemnicze, niespokojne, nieraz niebezpieczne, a orientacja mrówki w jej wędrówkach w otaczającym ją świecie sięga w najlepszym razie w głąb lasu otaczającego kopiec w granicach kilkuset metrów, może nieco więcej.

Można sądzić, że mrówka ma mgliste poczucie, że świat wokół niej jest o wiele większy niż jej codzienne wędrówki i bezpośrednie wrażenia, ale nie prowadzi raczej badań w tym zakresie, i zapewne kwestia ta jej nie niepokoi. Zwykły człowiek od wieków był w stosunku do kosmosu w podobnej sytuacji, choć długo nie zdawał sobie z tego sprawy ale – w przeciwieństwie do mrówek – stworzył w długiej ewolucji różne postawy i poglądy na temat budowy świata. Droga wiodła od początkowego traktowania Ziemi bądź jako centrum świata, bądź jako zależnej od Słońca, które jednak miało krążyć wokół Ziemi, po odebranie jej rangi centrum kosmosu – zdegradowanie do roli satelity krążącego wokół Słońca. Dalsze badania naukowe, jakże dziś intensywne, prowadzą do wniosku, który mrówka mogłaby sformułować, gdyby miała pisać prace naukowe, a mianowicie poglądu, że kosmos jest bezgranicznie wielki, że stale jakby ucieka od Ziemi i że w gruncie rzeczy wiemy o nim coraz więcej i chyba coraz mniej rozumiemy, jaką rolę w tym wszystkim odgrywa Ziemia, na której żyjemy.

22. Idea polskiego kolonializmu na wybranych przykładach prasy międzywojennej (część 2). Piotr Szmandt

Jak pisaliśmy w poprzednim numerze, w zbiorach Działu Prasy Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie znajdują się trzy tytuły prasowe, których wydawcą była Liga Morska i Kolonjalna: „Morze. Organ Ligi Morskiej i Rzecznej”, po zmianie nazwy wydawcy „Morze. Organ Ligi Morskiej i Kolonjalnej”, „Morze i Kolonie” oraz „Polska na Morzu. Pismo Ligi Morskiej i Kolonjalnej”. Niżej zamieszczamy krótkie omówienie zawartości „Morza” oraz jego kontynuatora „Morza i Kolonii”.

„Morze” zaczynało skromnie, jako organ Ligi Morskiej i Rzecznej. Na jego łamach przedstawiano efektowne fotografie, np. statku handlowego podczas sztormu wyrzuconego na brzeg i pokrytego lodem (Nr 2 z lutego 1925), omawiano warunki rozwoju dróg wodnych w Polsce (Nr 7 z lipca 1925), czy też zajmowano się problemem ekspansji politycznej Niemiec (tamże).

Jednak równolegle na łamach pisma obecna była tematyka aktywności polskiej na morzach. Relacjonowano np. rejs statku Warta, będącego własnością Żeglugi Polskiej, do portów w Gibraltarze i Algierze, nie ograniczając się do spraw gospodarczych, ale szczegółowo prezentując codzienne realia odmiennych kultur (Nr 8–9 z sierpnia – września 1927).

Pojawia się charakterystyczny język. Artykuł poświęcony zwiększeniu polskiej aktywności handlowej na odległych obszarach zatytułowany jest „Nasza zamorska ekspansja handlowa” (Nr 10 z października 1927). Nadal jednak koncentrowano się głównie na sprawach morskich w odniesieniu do terenu Polski. W wymienionym numerze omówiono program budowy portu gdyńskiego, kwestię rozpoczęcia działalności przez szkołę morską w Tczewie, zanalizowano też opinie Anglików o naszej Marynarce Wojennej. „Morze” w kolejnych rocznikach poświęcać będzie sprawom portu w Gdyni oraz marynarkom: wojennej i handlowej wiele miejsca, popularyzując je w ten sposób na wielką skalę wśród licznych czytelników z całej Polski.

27. Opowiastka o samotności czyli „Nora” wychodzi w morze Salińskiego (część 2). Paulina Kalbarczyk

Na autentyzm utworów Salińskiego składają się moim zdaniem nie tylko autentyczne przeżycia, lecz także wyczuwalny w każdym niemal utworze niezwykle emocjonalny stosunek autora do opisywanych zdarzeń. Nieodłącznym elementem jego utworów jest świadomość przemijania i bezpowrotności zdarzeń.

Problem ten najpełniej obrazuje powieść „Nora” wychodzi w morze. Książka, która ukazała się w 1962 roku, stanowiła pewnego rodzaju eksperyment Salińskiego – była, jak sam ją określił, małą próbką pisarstwa „bez taryfy ulgowej”, za którą uważał dalekowschodnią egzotykę. W „Norze” zamiast odległych wód występuje bowiem Bałtyk. Materiały do książki autor zgromadził podczas urlopu spędzonego w Jelitkowie.           

30. Łezka się w oku kręci. Z piosenkarką Weroniką Korthals, Kaszubką rodem z Połczyna, rozmawia Stanisław Janke

 

Pani rodzina słynie na Kaszubach z talentów muzycznych. Przypominam sobie, że często Korthalsowie z Połczyna występowali na Spotkaniach Rodzin Muzykujących, corocznej imprezie o wieloletniej tradycji organizowanej przez gminę Puck. Jak pani zapamiętała  swoje śpiewacze i muzyczne początki?

Muzyka na żywo od zawsze była w naszym domu. Tatuś grał na akordeonie i na harmonijce, mamusia śpiewała, brat Hirek grał na trąbce i instrumentach klawiszowych, brat Tadziu na instrumentach klawiszowych. W muzycznym domu dorastałam i śpiewałam, odkąd pamiętam. I nagrywałam swoje śpiewy na kasety. Pamiętam, że kiedy przygotowywałam się do wykonania psalmu w połczyńskiej kapliczce, to najpierw nagrywałam się na kasetę. Odsłuchiwałam i poprawiałam to, co mi się nie podobało. Domowe studio nagrań (śmiech). Będąc uczennicą piątej klasy szkoły podstawowej, rozpoczęłam naukę w szkole muzycznej w klasie skrzypiec. Bardzo lubiłam obie szkoły i przemiło je wspominam. O puckiej szkole muzycznej nawet pisałam swoją pracę magisterską.

32. Kaszëbsczi dlô wszëtczich. Ùczba 49. Hòtel. Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch

Hòtel abò gòscyńc to pò pòlskù hotel, gościniec. W hòtelu są jizbë dlô gòscy, tj. pokoje gościnne. Jizbã w hòtelu nôlepi rëchli zarezerwòwac, co pò pòlskù znaczy zarezerwować.

34. Szlakiem Pomorskiej Kolei Metropolitalnej. Marta Szagżdowicz

Zima nie sprzyja długim spacerom, a mimo to dzisiejsza trasa liczyć będzie 17 km. Przemierzymy ją jednak nie o własnych siłach, a siedząc w wygodnych wagonach Pomorskiej Kolei Metropolitalnej (PKM). 

Od września tego roku możemy korzystać z nowego transportu publicznego, jakim są szynobusy PKM. Gdańsk-Wrzeszcz połączony został z lotniskiem, a w październiku z Kartuzami. Linia kolejowa biegnie głównie dawnym traktem, którym pociągi jeździły w latach 1914–1945. Pierwsza stacja w Gdańsku od strony Kartuz to Gdańsk Rębiechowo.

35. Faktów sã nie zmieniwô, faktë sã kòmentérëje. Pioter Léssnawa

Mdze to film ò Kaszëbach – nié blós tëch dobrëch ë bògòbójnëch, ale téż ò mòrdôrzach, ò lëdzach, chtërny zdradzëlë swòjich sąsadów – dolmaczi Mirosłôw Piepka, scenarzista filmù „Kamerdyner”. Kaszëbskô saga krący Filip Bajon. W kinach òbrôz ùzdrzimë w 2017 rokù. Matéùsz je chłopã z biédny kaszëbsczi familie. Jegò mëmka ùmarła przë jegò rodzenim a òjc sóm sã zabił z rozpaczë. Wëchòwanim knôpa pò smiercë jegò starszich zajimô sã prëskô aristokratka – Gerda von Krauss. W palacu von Kraùssów Matéùsz spãdzywô dzecné lata razã z córką Gerdë – Maritą. Młodi sã kòchają, a że to ni mòże bëc letkô miłota – wiémë z historie. Ta nie bëła łaskawô dlô lëdzy, jaczich sparłãczëło wseczëcé, ale pòdzelëła wòjna. Nie je to historiô wëmëszlonô, ale zainspirowónô dzejama miemiecczich rodów, jaczé żëłë na Pòmòrzim w òkòlim Pùcka ë Wejrowa – von Grass ë von Below. Scenarnik do filmù stwòrzëlë pòspólno Mirosłôw Piepka (priwatno syn Jana Piepczi – kaszëbsczégò pòétë ë prozaika) e Michôł Prusczi, jaczi ju rëchli razã napiselë scenarnik m.jin. do filmù „Czarny Czwartek”.

 

38. Powroty z zapomnienia. Kazimierz Ostrowski

Zdarza się, że artyści – malarze, poeci i inni – wiele lat po śmierci otrzymują drugie życie. Ich dzieła, wytwory intelektu i talentu, zostają przez następne pokolenia na nowo odkryte i docenione bardziej aniżeli przez im współczesnych. Tak chyba się stało w przypadku chojnicko-bydgoskiego pisarza Kazimierza Kummera, zmarłego tragicznie przed ponad pół wiekiem. Swego rodzaju wydarzeniem kulturalnym w Chojnicach stała się niedawno promocja książki, w której zebrane zostały utwory prozą tegoż autora.

Kazimierz Kummer urodził się w 1934 r. w Dąbrówce k. Tucholi w rodzinie nauczycielskiej z kaszubskimi korzeniami. Ojciec Franciszek, wróciwszy z hitlerowskich obozów, objął po wojnie szkołę powszechną w Ogorzelinach k. Chojnic. Kazimierz, mając 17 lat, ukończył liceum w Chojnicach i rozpoczął studia polonistyczne na uniwersytecie w Poznaniu, których tok zakłóciło aresztowanie przez UB (13 marca 1953 r., tydzień po śmierci Stalina) za jawne głoszenie „niesłusznych” poglądów.

39. Kilkaset metrów do podróży w czasie czyli kulisy odtwórstwa historycznego. Maciej Krajewski

Okrągła tarcza wysunięta przed siebie zakrywa prawie cały tors. W ręku krótki toporek, ale go nie widać, tarcza zasłania. Długie włosy spięte w kucyk, zapuszczona broda. Grube skórzane buty. Z całego opancerzenia ma na sobie tylko ciemnozieloną przeszywanicę. Nie było potrzeby brać ochraniaczy i hełmu, bo to tylko pokaz, bez walk.

Tak wyglądał Piotr Baranowicz, na którego wołają Snorri, w maju ubiegłego roku (najniższy z czterech mężczyzn na zdjęciu zrobionym podczas Dni Otwartych Projektów Unijnych), student prawa na Uniwersytecie Gdańskim, „po godzinach” przywódca 20-osobowej grupy biorącej udział w festiwalach historycznych i archeologicznych. Pasjonat historii, który wraz z innymi poszedł o krok dalej. Zamiast tylko przeglądać zapiski z danego okresu i czytać prace historyków, on to odtwarza, pokazuje, momentami wręcz przeżywa.

42. Rybaczenie. Waldemar Mierzwa

Teoretycznie największym skarbem Mazur są jeziora, a największym skarbem mazurskich jezior ryby. O ile jednak liczba jezior od czasu ostatniego zlodowacenia niewiele się tylko zmniejszyła, o tyle ryb w nich jest coraz mniej, a w wielu nie ma już prawie wcale. Kilka znamy przyczyn tego stanu rzeczy, na niektóre zwracano uwagę już sto lat temu. Fritz Skowronnek w 1916 r. zauważał w Księdze Mazur, że zła gospodarka rybacka wynikała stąd, że jeziora „wyzyskiwano potrójnie. Po pierwsze czyniły to osoby uprawnione do połowów, które skwapliwie korzystały ze swego przywileju, czego wszakże nie można mieć im za złe. Po drugie dzierżawcy, po trzecie zaś kłusownicy, bezkarni wobec niewystarczającego nadzoru”. Dość szybko, a po 1945 r. w ogóle, rozwiązany został jedynie problem przywilejów rybaczenia, bo ludowe państwo polskie stało się także jedynym właścicielem wód i wszystkiego, co w nich żyje. Wraz z przemianami 1989 r. powrócili na mazurskie jeziora dzierżawcy. Już Skowronnek nie miał o tym zajęciu najlepszego zdania, bo „nie omieszkali wyciągnąć z jezior wszystkiego, co tylko dało się złapać”. Niestety niewiele, a raczej nic się w tej kwestii nie zmieniło.

44. Kaszubi na Pomorzu Zachodnim na przestrzeni wieków. Część 5. Zygmunt Szultka

Na proces przemian etniczno-językowych i narodowościowych Pomorza Zachodniego w XIV–XVI w. duży wpływ wywierały miasta, coraz silniej związane z będącą u szczytu swej potęgi Hanzą, z której napływały nie tylko statki, kapitały i postęp techniczny, ale również niemieckojęzyczni kupcy i rzemieślnicy, będący nosicielami kultury niemieckiej. W omawianym okresie miasta nie mogły się rozwijać bez stałego napływu autochtonicznej ludności słowiańskiej, ale niemieckojęzyczny patrycjat i niemieckojęzyczni rzemieślnicy zorganizowani w cechach uniemożliwiali jej dostęp do prawa miejskiego i korporacji miejskich przy użyciu tzw. paragrafu wendyjskiego. Przez to niejako z litery prawa autochtoni osiedli w miastach – w zależności od wielkości ośrodka miejskiego – stawali się obywatelami trzeciej lub niższej kategorii, ograniczonymi do funkcji pomocniczych i poślednich usług. Te kategorie społeczne nie były zdolne na gruncie macierzystego języka zaznaczyć swej obecności w życiu miast.

48. Droga ku pamięci. Maria Rogenbuk

W związku z przypadającą w tym roku 75. rocznicą zbrodni katyńskiej oddział Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Konarzynach wraz ze środowiskiem saperskim dawnego garnizonu Drawno i członkami Izby Historycznej Pełczyce postanowili upamiętnić komendanta byłego Komisariatu Straży Granicznej Konarzyny komisarza/majora Kazimierza Kociatkiewicza.

Ten urodzony na Kresach oficer niemal od początku swej służby w szeregach Straży Granicznej (SG) związany był z tym komisariatem. W młodym wieku brał udział w walkach o wolność Polski, m.in. w wojnie z bolszewikami. W SG przeszedł szczeble od aspiranta do komisarza. Natomiast w wojsku kolejno awansował od podchorążego do kapitana, przez wiele lat był oficerem rezerwy kawalerii. W 2010 r. pośmiertnie otrzymał awans na majora WP.

50. Długe góny Kociewia. Maria Pająkowska-Kensik

Kociewie to region na mapie raczej długi, wzdłuż Wisły, a w szerokości ku Borom Tucholskim się snuje i je częściowo obejmuje, dzieląc się też nimi z Kaszubami i nie tylko. Nie można zapomnieć o wspólnej dużej krainie – Pomorzu. Szukając, z życiowej zasady, tego co łączy, zawsze zwracam uwagę na wspólne słownictwo, czy też inne formy językowe.

Właśnie zakończyłam czytanie książki o ks. Janie Kaczkowskim (Życie na pełnej petardzie), wcześniej zobaczywszy programy telewizyjne o nim. Niesamowity kapłan i książka wciągająca bardzo. Świadectwa księdza związanego z Puckiem krzepią, choć nie dają łatwej pociechy. Szukanie nadziei, postawa wobec spraw ostatecznych – to kwestie uniwersalne, co nie przeszkodziło mi zauważyć, że są w tej książce fragmenty regionalne. Twórca hospicjum zauważa cechy Kaszubów. Na zdanie: „Kiedy Kaszubi nic nie mówią albo tylko pomrukują... to jest to równoznaczne z najwyższym uznaniem” – musiałam zwrócić uwagę. Wymienia też zdrobniałe formy czasowników, które występują też na Kociewiu. Głównie w mowie do dzieci (chodźkaj, zniżkaj itp.), ale i wobec dorosłych bliskich, gdy się szczególnie przymilamy.

51. Lewant i Maszrek. Jacek Borkowicz

Od strony morza góry syryjskie nie wydają się wysokie. Wznoszą się łagodnie i powoli, by na szczytach zmienić się w szerokie płaszczyzny, po których spacerują stada owiec. Z tej strony przesadą zdaje się nawet nazywać je górami – nie ma tu stromizn ani skalnych urwisk, jak w Tatrach. To raczej wyżyny, podobne do naszej, gdańskiej. Urozmaicają krajobraz, ale nie budzą respektu.

Zupełnie inne wrażenie mamy, gdy pierwszy raz spojrzymy na nie z głębi lądu, od Aleppo. Przybrzeżny masyw, który w oczach przybysza znad Morza Śródziemnego nieefektownie dodaje metr do metra, tutaj, jakby w przypływie szaleństwa, całą tę oszczędnie nagromadzoną wysokość wytraca w nagłym spadku ku przepaści. Różnica poziomów dochodzi tu do półtora kilometra! Majestatyczna fasada biegnie równolegle do linii wybrzeża, którą góry Ansarija mają za plecami. Chyba nikt ze stojących u stóp owej ściany nie ma już teraz wątpliwości, że oto rozpościera się przed nim kraj zupełnie inny od pustynnego płaskowyżu głębokiej Syrii.

52. Witôjkôj, Dzecã Bòżé! Chcemë pòkòlãdowac? Tomôsz Fópka

Ach, co za radosc, swiãto je,

Że Syn Mariji przëszedł!

Wszëtkò, co żiw je – spiéwô

„Glorija” wkół rozbrzmiéwô.

Tą jedną z nônowszich kaszëbszczich kòlãdów pòwitô latos môłégò Przëbëcza chór z Pùcka. I nie je to bënômni jedinô gòdowô spiéwa, jakô pòwstała w tim rokù. Chcemë spróbòwac dac so òdpòwiésc na to, jak Kaszëbi są mùzyczno przërëchtowóny na kòlãdowi cząd.

Czë më, Kaszëbi, spiéwómë doma, w kòscele, òbczas przezérków kòlãdë pò kaszëbskù?

Na to pëtanié nôlepi nôpierwi òdpòwiedzec sobie samémù. Nie je to prawie czãsto tak, że pùszczómë mùzykã z platczi? Ze zdrzélnika, radia lecy, z kómpùtra? A są to przënômni kaszëbsczé słowa?
 

54. Môłé je wiôldżé. Red.

„Jãzëczi to je skôrb kùlturë, jich rozmajitoscą ë bòkadnoscą darzą nas wszëtczé kraje na swiece. Jãzëczi są nieòbéńdnyma nôrzãdłama do bùdowaniô swòjégò pòczëcégò ë rozwiju krajów a lëdzy” – midzë jinyma te słowa nalazłë sã w Manifesce, jaczi pòdpisóny òstôł na kùńc dérëjącégò rok kaszëbskò-baskijsczégò projektu „Txikiak Handi – Môlé je wiôldżé”.

Wszëtkò sã zaczãło w rujanie 2014 rokù òd mejla òd Maialen Sobrino. No dzéwczã z Elizondo, wsy w dolëznie Bastan, w Nafarroa (szp. Navarra, pòl.: Nawarra) òd rokù ju bëło w Pòlsce. Òno ùczëło jãzëka baskijsczégò (euskera) nôprzód w Warszawie a tej w Pòznaniu. Tam òno sã dowiedzało ò Kaszëbach, a że w nym czasu prawie ji stowôra Bastan Ikastola dostała prawò do zrëchtowaniô Nafarroa Oinez, wiôldżégò edukacjowégò projektu, co jegò dzélã je „Txikiak Handi – Môlé je wiôldżé”, Maialen zaprosa Kaszëbów do wëspółrobòtë przë pòspólnym rozkòscérzanim wiédzë ò mniészëznach kaszëbsczi ë baskijsczi w swòjim òkòlim. Rôczbã przëjãła stowôra Kaszëbskô Jednota.

55. Lektury

Artur Jablonsczi, Fényks, Wydawnictwo Region, Gdynia 2015.

Władysław Szulist, Lipuska oświata od II połowy XVI wieku do 2015 roku i brązowi bohaterowie, nakład własny, Lipusz 2015.

„Nowości reginalne”

 

59. Szkólny. Róman Drzéżdżón

Szkólny Wòjcech Mëszk krążi midzë tôblëcą a katédrą. Jô sedzã w stôri, cwiardi łôwce. Móm strach, że weznie na mie czija abò kôże mie klëczec na grochù. Tëlé, że to jô pitajã, a szkólny òdpòwiôdô… W rujanowi dzéń 2015 rokù copiemë sã dwaji w czasu – w midzëwòjnowi cząd i téż w lata, czedë Wòjcech béł ju na nym kaszëbsczim swiece.

Wòjcech Mëszk rocznik 1976. Ùrodzył sã, ùcził a do dzysô mieszkô w Kòscérznie. Òd kòle 8 lat robi w Mùzeùm – Kaszëbsczim Parkù Etnograficznym we Wdzydzach. Pò prôwdze jô sã tu czëjã jak doma. Mòja starka je prawie z Wdzydz – gôdô. Wëcygô móbilkã a pòkazëje òdjimk, na jaczim widzec je karenkò snôżich dzéwczãtków, co prezentëją wësziwóné tôflôczi: To je mòja prastarka Bronisława Tuszkòwskô. Òna sã ùcza kòl Tédorë Gùlgòwsczi kaszëbsczégò wësziwù. Ji córka, Jadwiga, mòja starka, téż wësziwa.

Dali gôdómë ò wdzydzczim mùzeùm. Pitajã sã, czë Wòjcech lubi swòjã robòtã. Nen krëjamno òdpòwiôdô, że jo, że to je cél jegò kaszëbsczi egzystencji… Dodôwô téż, że jak cos sã lubi, a to zaczinô ce mãczëc, tedë to je robòta…

61. Klëka

67. Dzecno do mie mówie. Tómk Fópka

W głowùlce, ùszkach, òczkach wszëtulkò jaczészk-taczészk malëtinczé. Drobnëchné. Dzeckóm. Dzecuszkóm. Dzeculkóm namieńkóné. Padaszkù dadaszkù. Sniegùlk. W drzéwiãtkach drzémùlkô wiaterk. Na wietewkach dërgòtkają ptôszczi z òdmiarzłima rzëckama. Teck to gòdniczk – taczé rzeczczi sã zdôrzajkają. To nick, że ni mkóm kòl aùtołka òpònków na zëmùlkòwé miéńkóné. Że mùcka z barónkã jeszczkù na pòlëcce w szafce sã wëlegiwùlkô. Że szaluszk zatackóny dzesk w nórcëczkù nôcemniészim a rãkawicczi z jednëchnym pôlckã ni móżkają sã nalôżkac. Zarôzkù gwësnulkò pùdkóm pòsznëkrówckac w jaczimsk szurczkù. Mòżkù pòtkùlkóm jakąms zapòzdzałkałą mëszkã, co z pólka zabôczka przed bielëchnym piszkã zwiornąckac abkò jéżka z nôòstatniészim jabłuszkã, co spadniuszkało ze starëchny jabłónczi kòlk sąsadka. Téżkò mòżkù bëckac taczkù, że spùrgùlknã sã a szklóneczkã sobkù stłëczulkóm a bez tidzéńk bądkóm krzëwùlkò chòdzkôł.

68. Julis. Rómk Drzéżdżónk

Dôwno jem gòscy w nym mòjim zaczarzonym Pëlckòwie ni miôł. Kò, rzeczeta, brifka kòl ce dërchã sedzy. I to je prawie to – dërchã sedzy. Ò nim mòże rzec, że tak jakbë tuwò mieszkô. A jak chto mieszkô, nawetkã „tak jakbë”, tej nijak ni mòże gò gòscã pòzwac. Rôz na pëlckòwsczi miesąc lesny do mie wpadnie. Wpadnie – mało rzekłé – wlejcy jak pò òdżiń, a tej dali w swój las nëkô. Taczi gòsc, co piãc minut spòkójno nie ùsedzy, to nie je gòsc. (Przënômni tóńszi je jak brifka, jaczégò mianowac mòże „gòscã baro drodżim”).

 

Joomla Templates - by Joomlage.com