Rozmiar czcionki:

Ukazał się styczniowy numer "Pomeranii"

Województwo pomorskie – 18. rok razem
 

2. Od redaktora

W tym roku województwo pomorskie zaczyna swój osiemnasty rok. Wchodzi więc w pełnoletność. Z tej okazji warto sobie przypomnieć, co zyskaliśmy na reformie samorządowej, dzięki której od kilkunastu lat większość naszych Czytelników mieszka, pracuje i działa w Pomorskiem.

Członkowie Zrzeszenia zgłaszali postulat zjednoczenia Kaszubów w jednym województwie od samego początku istnienia tej organizacji. Jak przypomina w swoim artykule obecny prezes Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego Łukasz Grzędzicki, już na I Zjeździe Zrzeszenia (wtedy jeszcze Kaszubskiego) w 1956 r. został przyjęty wniosek w tej sprawie. To marzenie ziściło się dopiero dzięki reformie z 1998 r., która weszła w życie 1 stycznia 1999 r.

Dzisiaj należałoby się zastanowić, czy dobrze wykorzystaliśmy te lata. Pytamy o to w tym numerze „Pomeranii” m.in. starostów powiatów: chojnickiego i bytowskiego, które przed wspomnianymi zmianami znajdowały się, odpowiednio, w województwie bydgoskim i słupskim.

Zapraszamy do lektury i życzymy zarówno naszemu województwu, jak i wszystkim Czytelnikom wszëtczégò bëlnégò w roku 2016, który Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie ogłosiło rokiem prof. Gerarda Labudy. Szczególne życzenia kierujemy pod adresem nowych laureatów Medalu Stolema: Aleksandry Kucharskiej-Szefler i Jaromira Szroedera oraz wybranych w grudniu siedmiu Skier Ormuzdowych, których dokonania – w ogromnym skrócie – przybliżamy w tej „Pomeranii”.

 

3. Stolemë

Nôleżnicë Klubù Sztudérów Pomorania przëznelë Medale Stolema za 2015 rok Aleksandrze Kùcharsczi-Szefler i Jaromirowi Szroedrowi. Ùroczësté jich wrãczenié òdbëło sã 4 stëcznika 2016 r. w Stôrogardowim Rôtëszu we Gduńskù.

 

4. Pełnoletnie województwo. Piotr Lessnau

Obecny podział administracyjny kraju właśnie wchodzi w dorosłość. Osiemnaście lat temu na mapie Polski zagościły nowe województwa i – po dwudziestoczteroletniej przerwie – wróciły powiaty.

Reforma administracyjna sporo zmieniła na mapie Polski, a zmianom towarzyszyło dużo emocji – związanych m.in. z silnym poczuciem więzi z danym regionem i niechęcią do wiązania się z innym. Co ważne, w 1999 r. po raz pierwszy w historii cały obszar Kaszub znalazł się w jednym województwie – pomorskim. W granicach nowego organizmu znalazły się m.in. gminy nowo utworzonego powiatu chojnickiego, dotychczas związane administracyjnie z Bydgoszczą, a także niemal wszystkie gminy z dawnego województwa słupskiego – z wyjątkiem ziemi sławieńskiej. Komu to małżeństwo wyszło na dobre i jak obecność w granicach województwa pomorskiego zmieniła południowe i zachodnie Kaszuby – opowiedzą sami samorządowcy.

 

6. „Nie” dla środkowopomorskiego. Łukasz Grzędzicki

Starostowie pomorskich powiatów 10 grudnia 2015 r. opowiedzieli się przeciw inicjatywie utworzenia województwa koszalińskiego/środkowopomorskiego [ich stanowisko publikujemy na stronie 8]. Wcześniej podobne zdanie wyraziło kilkanaście pomorskich gmin. Pomysł ewentualnej zmiany granic województw na Pomorzu wywołał w różnych miejscach dyskusje. Dominuje w nich niedowierzanie w realizację tak absurdalnego projektu i jednak wiara w zdrowy rozsądek.

W tym roku minie 18 lat od powołania samorządów regionalnych w Polsce. Ich liczba oraz granice były przed laty tematem bardzo licznych i gruntownych analiz, badań, a także negocjacji, debat oraz czasami ostrych sporów i konfliktów. Przy 18. urodzinach można przypomnieć, że samorządowe województwo pomorskie dla środowiska kaszubsko-pomorskiego było dzieckiem długo wyczekiwanym. Wiązaliśmy z nim duże nadzieje i teraz, kiedy wchodzi w wiek dojrzały, tym bardziej je wiążemy. Województwo pomorskie stanowi podmiot polityki rozwoju regionalnego, chociaż i na Pomorzu występują problemy ze zrozumieniem tej polityki i roli w niej wszystkich jej uczestników. Część elit Słupska lub Miastka w potencjalnym utworzeniu województwa koszalińskiego/środkowopomorskiego widzi dla siebie szanse, ale przemilcza fakt, że eksperyment ten obciąży mieszkańców tego obszaru. Nie rozwiąże on bowiem żadnego z dotychczasowych problemów mieszkańców, a będzie źródłem kolejnych trudności. Refleksja nad tym tematem skłania do poruszenia 4 ogólnych kwestii. Po pierwsze: na czym polega nowoczesna polityka regionalna? Po drugie: czy region przetrwa bez środków unijnych? Po trzecie: czy bycie stolicą województwa jest źródłem rozwoju miasta? I po czwarte: dlaczego Kaszuby powinny być w jednym województwie?

9. Motyl w jantarze. Maria Krośnicka

Pierwszy raz zobaczyłam prof. Gerarda Labudę 26 maja 1979 roku, gdy przyjechał do Luzina na spotkanie z przyjaciółmi z młodości. Śladem tej wizyty jest wpis w kronice tamtejszej biblioteki: z wielkim wzruszeniem odwiedziłem po czterdziestu latach Luzino, gdzie w 1924 roku zacząłem uczęszczać do szkoły, i Wejherowo, gdzie uczęszczałem do gimnazjum, dojeżdżając ze stacji Luzino przez osiem lat. Szkole luzińskiej zawdzięczam najcenniejszą w życiu sztukę czytania i pisania, przez tę sztukę otworzył się dla mnie świat nauki i kultury. Wszystko to wiąże się dla mnie z tym świętym dla mnie miejscem.

Przyjaciele siedzieli w skupieniu, słuchając wykładu na temat zastosowania niektórych wyrazów szwedzkich w języku kaszubskim. Później wspominali lata szkolne, wojnę i okupację, a następnie opowiadali o swoich rodzinach. Przyglądałam się z uwagą temu niezwykłemu spotkaniu. Fascynowała mnie prostota i zwyczajność niezwykłego gościa. Zastanawiałam się, co robił ten chłopiec z naszej miejscowości, by dostąpić najwyższych zaszczytów w świecie nauki i kultury. Nie spodziewałam się wtedy, że nasza znajomość będzie kontynuowana.

 

12. Mòtil w jantarze. Tłóm. Jiwóna Makùrôt

Pierszi rôz jô ùzdrza prof. Gerata Labùdã 26 maja 1979 rokù, czej przëjachôł do Lëzëna na zetkanié z drëchama z młodëch lat. Znanką ti wizytë je wpisënk w kronice tameczny czëtnicë: z wiôldżim wzrëszenim jô òdwiedzył pò szterdzescë latach Lëzëno, gdze w 1924 rokù jô zaczął chòdzëc do szkòłë, i Wejrowò, gdze jô chòdzył do gimnazjum, dojeżdżiwającë z banowiszcza Lëzëno bez òsmë lat. Lëzyńsczi szkòle jô zawdzãcziwóm nôdrogszi w żëcym kùńszt czëtaniô i pisaniô, bez to òdemkł sã dlô mie swiat nôùczi i kùlturë. Wszëtkò to parłączi sã dlô mie z nym swiãtim dlô mie môlã.

Drëszë sedzelë w skùpienim, słëchającë wëkładu w témie zastosowaniégò niechtërnëch szwédzczich wërazów w kaszëbsczim jãzëkù. Pózni wdarziwelë so szkòłowé lata, wòjnã i òkùpacjã, a zôs kôrbalë ò swòjich rodzënach. Jô sã przëzéra z ùwôgą temù nadzwëkòwémù zéńdzeniémù. Zajima mie prostota i zwëczajnosc niezwëkłégò gòsca. Jô rozmiszla, co robił ten knôp z naszi wsë, bë ùdostac nôwëższé ùwôżanié w swiece nôùczi i kùlturë. Jô ni mia tej ani na mëslë, że naszô znajomòsc bãdze mia pòstãpny cyg.

 

14. Ùchwôlelë plan robòtë. DM

Na swòje slédné zéńdzenie w 2015 r. nôleżnicë Przédny Radzëznë Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô przëjachelë do Gduńska, do Eùropejsczégò Centrum Solidarnoscë.

Jednym z nôwôżniészich pónktów òbradów bëło ùchwôlenié planu robòtë Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô na 2016 r. W przińdnym rokù chcemë dac bôczenié przédno na trzë wôżné sprawë. Jidze ò dzejania pòdczorchiwającé, że ju òd 18 lat Kaszëbi są sparłãczony w jednym wòjewództwie, ò czim bãdzemë przëpòminac òbczas Zjazdu Kaszëbów we Wdzydzach, ùroczëznów Dnia Jednotë Kaszëbów w Bòjanie czë przë leżnoscë Kònkùrsu Wiédzë ò Pòmòrzu. Drëdżi part naji robòtë to dzejania szkòleniowé, kònferencyjné i edukacyjné. I jak wiedno wôżnô je dlô nas wëdôwiznowô robòtã. Latos òkróm ksążków i cządnika „Pomerania” chcemë zabédowac téż mapã pòmòrsczégò wòjewództwa z tradicyjnyma kaszëbsczima pòzwama. Zachãcywóm wszëtczich do wespółrobòtë òbczas realizacje tegò planu – gôdôł przédnik Zrzeszeniô Łukôsz Grzãdzëcczi.

 

16. Wespółowé wanożenié. Szrédrów Ben

Nigle ùzdrzisz cëzé kraje
pierwi poznôj swòje stronë

– z taczim zawòłanim wanożimë òd lat pò Kaszëbach.

Wszëtkò wedle wespółowégò bëcô na niwach ë wòdach snôżi nôtërë najich strón. Zaczinelë më 30 lat temù, czej zrzeszeniowi dzejôrz Janusz Kòwalsczi ùdbôł so, a Édk Szczesôk (b. red. „Pòmeranii”) gò wspiérôł, czôłenkòwanié pò najich rzékach: Kaszubski Spływ Kajakowy „Śladami Remusa” (Kaszëbsczi Czôłenkòwi Spłiw „Szlachama Remùsa”). Kaszëbsczé rzéczi: Brda, Reduniô, Słupiô a Wda, stałe sã wòdną stegną na 10 dni do òbzéraniô krôjmalënków naji tatczëznë, co 4 lata na ti sami rzéce. Òkróm tegò wanożëlë niechtërny piechti stegnama wedle tëch rzék (małowiele cygnął to Marek Chòmicczi), jinszi jachelë na kòłach szaséjama ë stegnama, bë dojachac na kùńc dniowégò dzélu na spłiwie (co jemù bez mała przédnikòwôł Ben Hinz). Do te na łonie rozkwitłi w lëpińcu nôtërë, po pôłniu a wieczorama, co dnia bëła wzbògaconô programa kaszëbsczi kùlturë, w tim czëtanié dzélów z Żëcégò ë przigòdów Remùsa wedle A. Majkòwsczégò. Wiãcy ò tim bëło w 7-8 numrze „Pòmeranii” z łońsczégò rokù.

 

18.Wôżnô diskùsjô ò Pòmòrzim. DM

W dniach 14–16 rujana òdbiwała sã w Słëpskù kònferencjô pt. „Wiôldżé Pòmòrzé. Spòlëznë i nôrodë”. Ji nôùkòwima czerownikama bëlë prof. Adela Kùik-Kalinowskô i prof. Daniél Kalinowsczi.

Wëdarzenié zaczãło sã 14 rujana òd promòcji wëdóny latos ksążczi Wielkie Pomorze. Wierzenia i religie pòd redakcją D. Kalinowsczégò. Ùroczësté òtemkniãcé kònferencje miało równak plac dopiérze na drëdzi dzéń w Ricersczi Zalë Mùzeùm Westrzédnégò Pómòrzô (MWP). Wëstąpił m.jin. rektor Pòmòrsczi Akademie prof. Róman Drozd i direktorka MWP Marzenna Mazur.

 

19.Kaszubi na Pomorzu Zachodnim na przestrzeni wieków. Część 6. Zygmunt Szultka

Nowy etap w rozwoju państwa pruskiego zapoczątkował Fryderyk Wilhelm I (1713–1740). Pod jego rządami Pomorze Zachodnie przeszło wielopłaszczyznowe przeobrażenia w duchu absolutyzmu i militaryzmu. Armia stała się kołem napędowym wszystkiego. Reformy Fryderyka Wilhelma I burzyły dotychczasowe struktury prawnoustrojowe i społeczno-gospodarcze, wywoływały głębokie niezadowolenie społeczne. Zlikwidował sejm, zreorganizował administrację, do perfekcji rozwinął system finansowy i wojskowy. Ponieważ największy opór napotkał ze strony szlachty, ją jako pierwszą poddał ścisłej kontroli gospodarczej i rodzinnej, zmusił jej dzieci do masowego wstępowania do korpusu oficerskiego. Najdłużej opór stawiał luterański kler, który nie mógł się pogodzić z jego polityką religijną – teoretycznie tolerancyjną, bo mającą na celu zapewnienie kalwinom takich samych praw jak luteranom, w praktyce nietolerancyjną nie tylko wobec katolików, ale również wyznawców Kościoła augsburskiego, gdyż na każdym kroku faworyzowała kalwinów. Przy pomocy pietystów nauczanie Kościoła zostało podporządkowane kształtowaniu wartości i cech pożądanych przez absolutystyczne państwo. Działania te nie pozostały bez wpływu na przemiany kaszubskiego obszaru językowego.

 

22.Zéńdzenia ù Méstra Jana. Jón Trepczik w ùbecczich zôpiskach do 1956 r. (dzél 8 i slédny). Słôwk Fòrmella

W pòłowie 1956 rokù krëjamné rozprôcowiwanié Jana Trepczika ë jinszich zrzeszińców wcyg warało i dëcht nic nie wskôzywało na to, bë miało sã òno w nôblëższim czasu skùńczëc. Ùrząd do sprawów Pùblicznégò Bezpiekù (ÙdsPB) dërch wëzwëskiwôł swòjich wiadłodôwôczów do dotëgòwiwaniô corôz to nowëch nowinów ò dzejaniach figùrantów. Jednym z nëch donosników béł krëjamny wespółrobòtnik bezpieczi ò tacewnym mionie „Kwaśniewski”. Wedle zôpiskù zrëchtowónégò w Wejrowie 28 czerwińca tegò rokù przez òperacjowégò òficéra III Sekcje III Wëdzélu wòjewódzczégò ÙdsPB we Gduńskù Aleksandra Kwasniewsczégò wiadłodôwôcz „Kwaśniewski” (na gwës nie béł to fónkcjonariusz ò juwerno brzëmiącym nôzwëskù) mô mòżlëwòtã òdkazëwac „ùrzãdowi”, co robią kaszëbsczi „separatiscë”. W paradnicë na sztrasë Wałowi w Wejrowie bëłë tej w kòżdą sztrzodã òrganizowóné kaszëbsczé kôrbiónczi (w pòlsczim òriginalnym teksce ùżëté òstało słowò gawędy), chtërne téż mògłë bëc wëzwëskiwóné do célów wrodżich Lëdowi Pòlsce. Temù téż „Kwaśniewski” dostôł pòlét, żebë regùlarno chòdzëc na te zéńdzenia a przë ti leżnoscë miôł wiedno interesowac sã, chto na nie przëchôdô i ò jaczich sprawach sã tam gôdô. Òsoblëwą ùwôgã miôł zôs zwrócëwac na Trepczika i na to, chto z mieszkańców Trzëgardu jezdzy na ne zetkania.

24. Skrajności często mieszkają razem. Stanisław Salmonowicz

Myśl ta nieobca filozofom Antyku, wracała zwłaszcza w filozofii stoickiej w starożytnym Rzymie. W Grecji wielki dramaturg Sofokles napisał: „Piękną rzeczą jest utrzymanie mądrego umiaru”. Jego słowa należałoby dedykować dziś nie tylko współczesnym Grekom, którym umiaru w korzystaniu z europejskich kredytów zabrakło. Tak czy inaczej w dzisiejszych czasach nieodparcie narzuca się przekonanie widoczne na arenie życia publicznego, że ekstremiści, zwolennicy haseł prostych, ale radykalnych mają większe powodzenie niż ktoś głoszący propozycje umiarkowane, solidniejsze, mniej agresywne. Cnota umiarkowania, po łacinie prudentia, co można tłumaczyć właśnie jako cnotę umiarkowania bądź jako roztropność życiową, była więc w epoce rozkwitu kultury Grecji czy starożytnego Rzymu w pełni doceniana. Szczególnie cenili taką skłonność w prawie Rzymianie. Stąd także dawna nazwa nauki prawa w Polsce brzmiała z łacińska jako „jurysprudencja”. Nawiązywano w ten sposób do źródłosłowu łacińskiego, a co wnikliwsi pisarze uważali, że jurysprudencja winna być nauką niewolną od pewnej filozoficznej ostrożności, roztropności w decyzjach i powściągliwości w sądach o sprawach tego świata. Także Rzymianie, idąc po tej myśli, gloryfikowali pojęcie złotego środka, który przy znajomości rzeczy i przezorności w ich ocenianiu jest najlepszym rozwiązaniem każdej sprawy. Owidiusz, wielki poeta rzymski, który sam niestety nie zawsze przestrzegał zasad, które głosił w życiu (za co zapłacił wygnaniem do dalekiej, barbarzyńskiej wówczas prowincji – dzisiaj to Rumunia), również pisał, że „najbezpieczniej iść środkiem”.

 

26. Powstanie na Kaszubach. Marian Hirsz

Klęska militarna państw zaborczych w I wojnie światowej, kapitulacja Niemiec 11 listopada 1918 roku, wybuch powstania wielkopolskiego – wszystkie te wydarzenia ożywiają na Kaszubach działalność niepodległościową, patriotyczną, przygotowują do zbrojnych wystąpień przeciwko Niemcom, którzy jeszcze okupują Kaszuby.

Od jesieni 1918 roku na Kaszubach gromadzono broń niezbędną w przyszłych powstańczych działaniach bojowych. W kaszubskich wsiach organizowane były małe magazyny broni i amunicji. Taki magazyn znajdował się, między innymi, w gospodarstwie Józefa Hoppy w Kłosowie (obecnie właścicielem tego gospodarstwa jest jego prawnuk Jarosław Węzeł). Funkcjonowały one również w Kielnie, Czeczewie, Przodkowie oraz w innych miejscowościach Kaszub – w tajemnicy, u zaufanych i zaprzysiężonych kaszubskich gburów. Magazynowana broń pochodziła głównie od dezerterów z armii pruskiej. Była kupowana i zdobywana podczas rozbrajania pruskich żołnierzy.

 

28. Boje kaszubskich drużyn (3). Janusz Kowalski

PZPN tak układa kalendarze rozgrywek ligowych, aby poszczególne drużyny miały spotkania podczas co drugiej kolejki meczów u siebie i na wyjeździe. Są jednak sytuacje, gdy przemienność rozgrywania spotkań nie jest możliwa, np. Chojniczanka i Drutex-Bytovia na początku sezonu 2015–2016 instalowały oświetlenia stadionów, więc wówczas nie mogły rozgrywać meczów u siebie, przeto wyznaczono je na innych stadionach i w terminach pośrednich.

 

30. Co rok nowé ùdbë

Z direktorã Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi w Wejrowie Tomaszã Fópką gôdómë m.jin. ò łońsczich dzejaniach ti institucje i planach na latosy rok.

 

Prawie jesmë zaczãlë rok prof. Gerata Labùdë. Dlô wejrowsczégò mùzeùm to wôżnô pòstacjô, chòcbë dlôte, że przekôzôł do nie swój stolemny zbiér ksążków. Jaczé są planë mùzeùm zrzeszoné z tim rokã?

Czëjemë sã w òbrzészkù, żebë pilowac sprawë achtnieniô wastë Profesora, òsoblëwie jeżlë je takô leżnosc, jak 100-lecé jegò ùrodzënów. Ceszimë sã, że dzãka wespółdzejaniémù z Kaszëbskò-Pòmòrsczim Zrzeszenim a z Kaszëbsczim Institutã ùdało sã doprowadzëc do zetkaniô w gromicznikù 2015 r. prawie w mùzeùm Òrganizacjowégò Kòmitetu Òbchòdów tegò rokù, jaczi pôrã tidzeniów pózni Przédnô Radzëzna naszi òrganizacje ùstanowia. Tam òstało pòdzeloné, chto sã czim zajimô. Nasze dzejania to m.jin. wespółòrganizacjô ùroczëstoscë Inaùgùracje Rokù, przërëchtowanié wëstôwkù, a w całoscë robòta zrzeszonô ze zbùdowanim a zòrganizowanim Ksążnicë Profesora Gerata Labùdë.

 

33.Rodzinna historia

Z Romanem Stinzingiem o książce „Księga domu kaszubskiego – Familienbuch Kulling” rozmawia Sławomir Lewandowski.

 

 W trylogii sopockiej, której ostatnia część ukazała się 10 lat temu, opisał pan życie kilku pokoleń sopockiej rodziny. Tłem dla rodzinnych historii był Sopot z czasów Wolnego Miasta Gdańska, PRL-u i współczesny. Książka, którą obecnie pan pisze, sięga jeszcze dalej w przeszłość, Sopot zaś zastępują kaszubskie wsie.

Trylogia sopocka opisuje w dużej mierze to, co sam przeżyłem bądź czego byłem świadkiem. Tego, czego z oczywistych względów nie mogłem doświadczyć, dowiedziałem się od bliskiej i dalszej rodziny. Książka, nad którą teraz pracuję, przybliża złożoność losu rodziny Kullingów – starego kaszubskiego rodu z pogranicza gdańskich Wyżyn i wybrzeża Bałtyku. Rodu, którego jedna z gałęzi na początku minionego stulecia wtopiła się w społeczność rosnącego w znaczenie Sopotu. Opowieść dotyczy moich prapradziadków Jacoba i Franziski, pradziadków Józefa i Zuzanny oraz dziadków – Konstancji i Stefana, a zaczyna się w 1866 roku. To także opowieść o miejscach związanych z rodziną Kulling: Gluckau (obecnie Klukowo, dzielnica Gdańska), Oxhöf (obecnie Oksywie, dzielnica Gdyni) i Zoppot (obecnie Sopot). 

 

35. Bursztynowe dziękczynienie. Marta Szagżdowicz

Bazylika św. Brygidy to świątynia, której przedstawiać nie trzeba. Przyciąga jednak nie tylko ze względu na swoją historię, ale także z powodu Bursztynowego Ołtarza, który właśnie wzbogacono o kolejny element.

Bursztynowy Ołtarz to dzieło tworzone od 2000 roku. Inicjatorem jego powstania był ówczesny proboszcz parafii ks. Henryk Jankowski oraz gdańscy bursztynnicy. Pomysł zrodził się podczas pielgrzymki do Częstochowy, gdzie ojcowie paulini zaprezentowali pątnikom skarby Jasnej Góry zdobione bursztynem. Dla gdańskiego kościoła zaprojektowano ołtarz, który jest wyrazem wdzięczności Opatrzności Bożej za dar pontyfikatu świętego Jana Pawła II oraz za odzyskanie przez Polskę niepodległości. Autorem projektu był profesor Stanisław Radwański, a wykonawcą Mariusz Drapikowski. W centrum widnieje obraz Matki Boskiej – Opiekunki Ludzi Pracy. Nietypową suknię z długim trenem wykonano z unikatowego białego bursztynu. Poniżej dostrzegamy orła białego, który niejako szybuje pod gotyckim sklepieniem prezbiterium. W 2014  roku w ołtarzu została umieszczona bursztynowa monstrancja, zawieszono wtedy także dwa relikwiarze metrowej wysokości z relikwiami serca i krwi św. Jana Pawła II i bł. ks. Jerzego Popiełuszki. Konstrukcja wydaje się unosić w powietrzu, choć tak naprawdę opiera się na 26 rurach.Ołtarz zdobią także figury z brązu zaprojektowane i wykonane przez wspomnianego prof. Stanisława Radwańskiego. Są to św. Brygida oraz bł. Elżbieta Hesselblad. Elżbieta żyła w latach 1870–1954. To dzięki niej zakon brygidek założony w XIV stuleciu odrodził się w XX wieku. W nawie bocznej można zobaczyć relikwie tych wyjątkowych kobiet. U stóp ołtarza, po bokach prezbiterium, zasiadają  św. Jan Paweł II oraz Sługa Boży Kardynał Wyszyński.

 

36. Dobrze mieć sąsiada. Kazimierz Ostrowski

Głośno w kraju o antagonizmach między leżącymi po sąsiedzku miastami, lecz nic takiego nie ma miejsca w przypadku Chojnic i Człuchowa. Razem można więcej niż w pojedynkę – pomyśleli włodarze dwóch miast, gdy znikła między nimi granica województw. – Zaprzyjaźnimy się, połączonymi siłami osiągniemy lepszy skutek i mniejszym kosztem. Tak miało być, ale czy przyjaźń można zadekretować?

Chojnice i Człuchów dzieli zaledwie 15 kilometrów, lecz dla ściślejszej współpracy ten dystans wydaje się trudny do pokonania. W przeszłości oba miasta wiele łączyło, zwłaszcza w okresie I Rzeczypospolitej, gdy znajdowały się w jednym powiecie. Po I wojnie światowej sygnatariusze traktatu wersalskiego pozostawili Człuchów po stronie niemieckiej. Gdy wrócił do Polski w 1945 r., mieszkańcy Chojnic w wyludnionym mieście organizowali administrację, szkolnictwo, opiekę społeczną, służby komunalne… Niemało chojniczan osiedliło się w Człuchowie. Musiało jednak upłynąć więcej niż pół wieku, by obie miejscowości zostały wreszcie w 1999 r. włączone do jednego województwa – Pomorza. Powstała wtedy myśl stworzenia tzw. dwumiasta, czyli chojnicko-człuchowskiego zespołu miejskiego, przy zachowaniu pełnej suwerenności każdej strony. Koncepcja była chyba zbyt idealistyczna, by mogła się urzeczywistnić; dziś idea dwumiasta zdaje się coraz bardziej oddalać.

 

36.Bëlno je miec sąsada. Tlóm. Nataliô Kłopòtk-Główczewskô

Głosno je w kraju ò antagòniznach midzë miastama, chtërne leżą krótkò se, le nick taczëgò ni mô placu w przëtrôfkù Chòniców ë Człëchòwa. Razã mòżno zdzejac wicy niż apart – pòmëslałë wëszëznë gardów, czej znikła midzë nima grańca wòjewództwów. – Chcemë bëc drëchama, sparłãczonyma mòcama mòżemë miec lepszé efektë miészima kòsztama. Tak miało bëc, le czë drëszbã mòże zadekretowac?

Chònice ë Człëchòwò są òddaloné òd se blós ò 15 kilométrów, le dlô krótszi wëspółrobòtë nen distans wëdôwô sã drãdżi do przebëcégò. W ùszłoscë te dwa miasta wiele parłãczëło, przede wszëtczim òb czas I Rzeczpòspòliti, czej òne bëłë w jednym krézu. Pò pierszi swiatowi wòjnie ti, co pòdpisywalë wersalsczi ùgôdënk, òstawilë Człëchòwò pò niemiecczi starnie. Czej wrócëło nazôd do Pòlsczi w 1945 rokù, mieszkańcë Chòniców w gardze, jaczi béł tedë wnet bez lëdzy, òrganizowalë administracjã, szkòłowiznã, spòlëznowi dozér, kòmùnalné służbë… Wiele chòniczanów zamieszkało w Człëchòwie. Bëło nót równak żdac wicy jak pół wiekù, cobë te dwa môle òstałë w kùńcu włączoné, w 1999 rokù, do jednégò wòjewództwa – Pòmòrzégò. Pòwstała tedë ùdba stwòrzeniô tzw. Dwamiastégò, to je chònickò-człëchòwsczi miesczi grëpë, przë zatrzëmanim fùl suwerenotë kòżdi ze starnów. Ùdba bëła wierã za baro idealisticznô, żebë mògła sã stac realną; dzysô mësl dwamiastégò zdôwô sã jesz mni mòżlëwô do realizacje.

 

38. Wesele. Waldemar Mierzwa

Mazurskie wesela odbywały się najczęściej w piątek, najlepiej jeśli dzień ten przypadał w czasie pełni. Albert Zweck (Mazury) twierdził wprawdzie, że „związek na życie zawiera Mazur przeważnie bez upodobania, z zimną rozwagą”, ale nie wykluczał, iż „poślubienie z czystej miłości jest możliwe”. Max Toeppen w Wierzeniach mazurskich podał nawet środek na miłość: wystarczyło w chwili parzenia się żab przekłuć je igłą, a potem spiąć nią swoje ubranie z odzieniem ukochanej osoby. W Dąbrównie uważano, że od tego momentu zakochani „już z pewnością należą do siebie”.

 

40. Czy śpiewanie przy zmarłych jest nam jeszcze potrzebne? Małgorzata Wątor

O warsztatach śpiewaczych w Wieżycy dowiedziałam się 19 listopada w gdańskiej Kaplicy Królewskiej podczas przepięknego koncertu „O przepaścista, długa wieczności! Pieśni Pustej Nocy”, podsumowującego projekt „Odtworzenie zwyczaju Pustej Nocy na Kaszubach”.

Dwa dni później o ósmej rano wsiadłam w Gdyni do pociągu jadącego w kierunku Kościerzyny, by na dziewiątą dotrzeć na miejsce. Jest: stacja kolejowa Wieżyca. Po chwilowych trudnościach orientacyjnych udaje mi się trafić do siedziby Kaszubskiego Uniwersytetu Ludowego, w którym mają się odbywać warsztaty. Zanim się tam jednak znalazłam, spotkałam pana Bronka, a może Brunka, członka Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, któremu w kilku słowach wyjaśniłam, co tu robię… Hm, no właśnie, co? Im dłużej piszę wiersze, tym bardziej zagłębiam się w swoje korzenie i poszukiwanie tego, co wpłynęło na moje widzenie świata. Do Wieżycy przyciągnęła mnie chęć przebywania z ludźmi podobnymi do moich przodków, wyznającymi te same wartości i podobnie widzącymi świat, czyli z Kaszubami. Kaszubów odkrywam powoli, jako najpiękniejszą kartę mojej historii, i lubię wszystkie wydarzenia, które są z nią związane, przecież ja także jestem Kaszubką (o góralskim nazwisku), tak jak Kaszubami są mój ojciec i jego matka, czyli moja babcia.

 

42. Zómk Rosenowa. Piotr Schmandt

– Karl Wilhelm Rosenow? Rosenow...

Zmerkôł, że pierszi rôz w żëcym ùczuł swòje nôzwëskò wërzekłé z nótą niepewnoscë, mòże zadzëwòwaniô brzëmieniã apartnëch głosków. Czëjącë nen nieznóny rëchli tón, téż sã zadzëwòwôł. Pòdniósł głowã. Nad nim stojôł młodi chłop w zelony lëtewce, z biôło-czerwòną òpaską na prawim remienim. Zbiedniałô, dzobatô jajowatô twôrz. Jegò òczë nie gôdałë nic òkróm chãcë ùczëcô, że nen starszi chłop to prawie Karl Wilhelm Rosenow. W Rügenwalde znelë gò wszëtcë. Nicht bë nie zadôł taczégò pitaniô. Nawetka ti, co nigdë nie bëlë na niżódny wëstawie, wiedzelë, kim béł. Równak skądkaż nen fùnkcjonariusz nowi władzë miôłbë jegò znac? Dowiedzôł sã òd pòdwëższich, że jaczis Rosenow je wezwóny do bùrméstra na wëznaczoną gòdzënã i zwëczajno przëszedł sprawdzëc, czë nen Rosenow ju żdaje w dómie. Cziwnął głową.

 

47. Zaczãło sã òd gminowégò kònkùrsu. Adóm Hébel

Dobiwcowie łońsczich miónków ò titel Méstra Bëlnégò Czëtaniô biôtkòwelë w 5 kategóriach, są z 8 krézów, bëło jich 68. Nôwikszim dobiwcą je... òrganizatór. Ten kònkùrs jesz niłoni na final rôcził 11 ùczãstników z 3 krézów, terô pò eliminacjach do slédnégò etapù dostôwają sã blós nôlepszi, a je jich wnet 7 razë tëli, co w ùszłëch edicjach.

Zala nowégò bùdinkù Pùbliczny Bibloteczi m. Aleksandra Labùdë w Bólszewie sã wëfùlowa. Szkólny z rozmajitëch strón mają leżnosc do wëmieniwaniô sã doswiôdczënkama, a téż sprôwdzeniô ùmiejãtnotów swòjich ùczniów w przërównanim do drëdżich. Dłudżé tidzenie robòtë i pòsobné etapë eliminacjów terô mdą zwerifikòwóné w jednym sztóce – òd wëlosowaniô kôrtczi do brawów na kùńc wëstąpieniégò. Riwalizacjã, nimò że to pòsobny zwëczajny szkòłowi kònkùrs, bëło czëc òb całé zéńdzenié. Nié le atrakcjowé nôdgrodë zagrzéwałë młodszich i starszich uczãstników do biôtczi, le téż fòrmùła kònkùrsu – nie przëchôdómë z przërëchtowónym tekstã, le na placu doznôwómë sã, z czim nama przińdze sã zmierzëc. Dzãka temù wëbróny są nié ti, co sã rëchtowelë w krótczim czasu, le ny, co kaszëbsczi pisënk systematiczno pòznôwają.

 

48. Pamiętne dni. Umerski ziemi nie sprzeda. Józef Ceynowa

„Umerski ziemi nie sprzeda” – mówił działacz Towarzystwa Ludowego w parafii pieniążkowskiej do swego prezesa ks. dr. Wolszlegiera, proboszcza w Pieniążkowie, gdy Niemcy w nieludzki sposób zaczęli dokuczać osadnikowi, pomawiając go o kłusownictwo i kradzieże. A nagonka na Polaka rozpoczęła się po kilkakrotnej odmowie sprzedania nabytego z parcelacji gruntu, niegdyś należącego do Niemca Szäfera.

„Dokuczają mu, i jemu, i jego rodzinie” – odpowiadał zatroskany proboszcz, który więcej czasu poświęcał sprawom narodowym niż duszpasterstwu. On to przy pomocy swych braci i innych majętniejszych wiarusów polskich doprowadził do skutku powstanie w Dąbrówce Spółdzielni Parcelacyjnej, on ją wsparł gotówką, przeforsował w banku kredytowo-pożyczkowym w Toruniu napływ kapitału umożliwiającego wykup od podupadłego gospodarczo właściciela mająteczku dąbrowickiego całości jego areału; On też tak zestawił Zarząd Spółki, by Niemców wprowadzić w błąd co do jego składu narodowościowego – nazwiska Frost, Albrecht, Fechner miały stanowić parawan, za którym kryły się rodziny Umerskich, Pawlikowskich, Małolepszych; a wytrawnym był graczem ksiądz Wolszlegier; posłował do Reichstagu niemieckiego, świetnie władał językiem niemieckim, a sam pochodzący z bogatej rodziny ziemiańskiej, czuł się w swej pracy niezależny.

 

50. Kraina w kratę. Jacek Borkowicz

Słońce grzeje aż do upału, jak w zenicie lata – choć ma się już ku schyłkowi września. Tego roku pogoda dopisała na Pomorzu. Ostre światło słoneczne, niezakłócone żadnym odcieniem pastelowej mgiełki typowej dla późnego lata, na tle soczystej zieleni łąk wydobywa kontury zagród, płotów i strzech. Domy mieszkalne i zabudowania gospodarcze, jakie mamy w zasięgu wzroku, postawiono ongiś techniką ryglową. Jesteśmy w Swołowie, rzut beretem od Słupska, w miejscu, które specjaliści od promocji regionu nazwali Krainą w Kratę. Nie bez racji – Swołowo to dziś jedno z ostatnich miejsc, w których uchował się krajobraz tradycyjnej pomorskiej wsi. Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku wykupiło dobrą część osady, by w tym miejscu utworzyć swój oddział: Muzeum Kultury Ludowej Pomorza.

51. Jakby to było zawczorym... Maria Pająkowska-Kensik

Niniejszy felieton ukaże się już w nowym roku i właściwie warto byłoby trzymać się zasady, że „dobry początek to połowa roboty”. Pisany pod koniec Adwentu, tajemniczego czasu oczekiwania i prawie obowiązkowej nadziei, opiera się jednak łatwemu optymizmowi, bo zbyt trudny jest dla mnie „czas wielkiej słoty”, dwojako rozumianej.

W grudniu pożegnaliśmy pierwszego wybitnego regionalistę „naszych czasów” śp. Jana Ejankowskiego. Było nas wielu w Piasecznie, musieliśmy tam być, z wewnętrznego nakazu. Czy naprawdę nie ma ludzi niezastąpionych? – Uparcie wraca ta myśl, gdy odchodzą ci, którzy byli drogowskazem, od których wielu zapaliło swoją pochodnię… Zawsze będę pamiętać, że właśnie w Piasecznie – przed wieloma laty – upewniłam się, że ochrona swojskości, a nawet dodanie blasku „temu, co gaśnie”, ma sens. Piaseczno – tu Sanktuarium Matki Boskiej (podkreślał zawsze J.E. – Władczyni Kociewia), muzeum, znany zespół Piaseckie Kociewiaki, a potem Przeglądy Zespołów Folklorystycznych, w jednym dniu z Kociewia, w drugim dniu z Pomorza całego.

52. Listy

 

53. Lektury

A. Januszajtis, Z dziejów gdańskiej nauki i techniki

B. Szymańska, Zdebło na swiat cësniãté

St. Wenceslaus & Sacred Heart. 150 years

Ks. L. Jażdżewski, Dzieje Kościoła Katolickiego na obecnym obszarze archidiecezji gdańskiej. Nowożytność, tom 2

L. Jocz, System samogłoskowy współczesnych gwar centralnokaszubskich

L. Jocz, System spółgłoskowy współczesnych gwar centralnokaszubskich

 

59. Kaszëbka òd serca. Ò Wastnie Felicji Bôsce-Bòrzëszkòwsczi. Natasza Gierszewskô, Werónika Maliszewskô, Patricjô Weiss

Jedzemë na pôłnié Kaszëb do môla znónégò z fabriczi wëtwôrzający pòrcelanowé statczi. Równak nié ò pòrcelanã nama jidze, le ò to, żebë òbôczëc jednã chëcz na kùńcu darżëcë Dłëdżi. Mieszkô w ni naju szkólnô òd kaszëbsczégò jãzëka w brusczim liceùm.

Ju z daleka je widzec na scanie bùdinkù nôdpis pò kaszëbskù: Dłëgô 35, a na dwiérzach czëtómë nôzwëskò i miona mieszkańców. Zarô je czëc, że mieszkają tuwò Kaszëbi.

Zazérómë do westrzódka. Chëcz wastny Felicji je òsoblëwò, bò w kòżdim nórce, w jizbach, kùchni, dómie i ògródkù, są jaczés rzezbë, plotłé kòsze i kòsziczczi, òbrôzczi, malënczi na skle, malowóné bùdelczi i jinszé darënczi òd lëdzy (drëchów, ùczniów, sztudérów z Pòmòranii). Wszëtkò to mô swòjã cekawą historiã. W chëczë nalôżają sã rozmajité dokazë ùsôdzców kaszëbsczich i nié leno. Wastnô Felicjô òpòwiedzała nama kąsk ò kòżdi z tëch prôc. Dzãka temù jesmë pòznałë nôzwëska lëdowëch ùtwórców, westrzód jaczich nalazłë sã taczé, jak: Janina Gliszczińskô (mésterka òd robieniô ptôszków), coteczka Aneczka z Wdzydzów (tak przezéwelë dôwny pòmòrańcë wastnã Anã Òstrowską, mésterkã plecónków), Halina Krajnik-Kòstka, Alicjô Serkòwskô (malënczi na ruce), Zygmùnt Kãdzersczi (m.jin. rzezba i malënczi). Mdącë w pańsczi jizbie, nie dô sã nie widzec wiôldżégò òbrazu na płótnie Matczi Bòsczi Lëpùsczi. Òd gòspòdëni jesmë sã dowiedzałë, że to je prôca Antoniégò Janczi. Òkróm tegò ùsôdzka namalowôł téż na skle feretrón, chtërny je w lëpùsczim kòscele. Feretrón, chtëren wanożi rokroczno do wielewsczi kalwarii. Jaż dzyw, że je òn jesz całi, bò tańcëje razã z jinszima òbczas tëch pielgrzimków. Ù wastny Felicji jesmë sã czëłë jak w jaczim kaszëbsczim mùzeùm. W całim zbiérze dokazów widzec je ùszłé czasë sparłãczoné z terôczasnoscą. Nie dzyw, że wiele lëdowëch ùtwórców przëjéżdżô chãtno do wastny Feli na gòscënã.

 

61. Klëka

 

66. Ocalić od zapomnienia. Natalia Kalkowska

W ramach V Kongresu Kociewskiego 27 i 28 listopada odbywało się w Tczewie ważne wydarzenie, konferencja „Polska Regionalna”, na którą zjechali naukowcy z całego kraju. W tym samym czasie na przeciwległym krańcu powiatu tczewskiego odchodził z tego świata jeden z najwybitniejszych działaczy na rzecz rozwoju Kociewia – Jan Ejankowski. Jego śmierć to olbrzymia strata zarówno dla wszystkich, którzy znali pana Jana, jak i dla całego regionu. Każdy, kto choć raz z nim rozmawiał, wie, że był to człowiek o złotym sercu, szczerze oddany ideom i wartościom, w które wierzył.

Jest mi szczególnie przykro, ponieważ w referacie, który przedstawiłam podczas tczewskiej konferencji, opierałam się na wynikach badań przeprowadzonych na potrzeby mojej pracy magisterskiej. Jedną z osób, które w swej życzliwości zgodziły się wówczas udzielić mi wywiadu, był właśnie pan Jan Ejankowski. Stan zdrowia już wtedy nie pozwalał mu na spotkanie się ze mną, jednak jego olbrzymie zaangażowanie w rozwój Kociewia sprawiło, że mimo wszystko postanowił odpowiedzieć na moje pytania korespondencyjnie. Aby ocalić jego postać od zapomnienia, poniżej przytaczam fragment wypowiedzi, w której pan Ejankowski zwraca się do młodzieży. Ogromnie żałuję, że nigdy już nie otrzymam listu od tego wspaniałego Kociewiaka.

 

67. Spòrtë-szpòrtë. Tómk Fopka

Słëchôta radio? Doma? W aùtole? Czë zdôrzô sã, że mùszita przełączëc, bò nie dô sã słëchac? Czedë? Na reklamach?

Jô robiã to colemało, jak czëjã, że mdze spòrt. Nierôz nie zdążã i tej przëchòdzy słëchac, jak wëpòwiôdają sã balôrze, satkarczi a jiny. Tej-sej co cekawégò rzeknie karna tatk, to je trenéra. Czej sã dobrze wsłëchô w pôrãnôsce spòrtowëch wëwiadów, tej jidze przewidzec, co taczi czë takô pòwié. Jimra nié do zgaraniô. Mającë jiwer ò kùlturã fizyczną :) bédëjã pòrã jinëch przikładów do wëzwëskaniô:

Radiówc: 0: 10? Nie béł to wasz nôlepszi mecz....

Spòrtówc: Z pòczątkù szło nama czësto fëjno, w całoscë, czej bëlë jesmë na swòji pòłowie. Tedë przëszło zmãczenié i jistnô chilawica z nieba. Ni mielë jesmë pasownëch bótów na taczé warënczi...

 

68. Jachta na reniferë. Rómk Drzéżdżónk

Najégò pëlckòwsczégò brifkã reniferë, jaczé w gòdnym czasu cygną sanie negò przegrzeszonégò Mikòłaja, robią czësto nerwés. A jak brifkã co rozgòrzi, tej òn zarôzka do mie nëkô a sã jiscy:

– Cëż to je lóz! Kò më, Pëlckòwiôcë, ju ni mómë gwôsny kùlturë. Jo, jo! Bezmëslno bierzemë ze swiata wszëtkò, co òn nama bez zdrzélniczi wcyskô w naju głupé banie. Wezkôj so w nen gòdny, swiątëchny czas przeńdzë bez naju pëlckòwsczé miasta a wsë. Jô wiele chòdzã, to widzã. Ùzdrzisz të dze pòstacëją najégò Gwiôzdora abò Gwiôzdczi? A dze tam! Wszãdze wkół czerzwiony Mikòłôj, jaczi abò trëkô sã do kòmina, abò sedzy w saniach cygnionëch bez swiécącé wielefarwnyma widkama reniferë. Trzë dëtczi dóm temù, chto w Pëlckòwie widzôł czedës żëwégò renifera!

 

III òbkłôdka. Je tu dzél mòjégò serca…

Z Damroką Kwidzińską gôdómë ò ji nônowszi platce Made in Kaszëbë.

 

Co nalézemë na twòjim slédnym dokazu? Ò czim spiéwôsz i jaczi to ôrt mùzyczi?

Na platce je jaż 14 sztëczków. Wszëtczé tekstë są pò kaszëbskù, leno trzë numerë są napisóné ë pò kaszëbskù, ë pò anielskù. Tekstë są ò żëcym, ò tim, co sã dzeje kòl mie – niechtërne gôdają ò tim, co mie sã przëtrafiło, a niechtërnë ò tim, co móm gdzes ùczëté. Jeżlë jidze ò mùzykã, to je to czerënk barżi popòwò-rockòwi, ale sztëczczi są téż taczé fùl żëcégò, jak na Kaszëbë Joł, tej ti, chtërny je ju czëlë, gôdają, że nie jidze przë nich spòkójno ùsedzec.

 

Dlôcze wôrt miec tã platkã w swòjich zbiérach? Co je w ni nadzwëkòwégò?

Mëszlã, że kòżdi, chto lubi dobrą mùzykã, słëchô tekstów – ò co w nich jidze – i òglowò czëje, czë platka je zrobionô dobrze czë lëchò, mùszi jã miec. Tak pò prôwdze nie jô bë mia òceniwac, czë je w ni cos nadzwëkòwégò. Jô mògã rzeknąc, że w ti platce je baro wiôldżi dzél mòjégò serca, a wedle mie to je nôwôżniészé: żebë to, co sã robi, bëło prôwdzëwé. I to mògã rzeknąc, że wszëtcë, co mają robioné kòl ti CD, włożëlë serce w to, żebë bëła jak nôlepszô – z szacënkù dlô słëchińców.

 

 

Joomla Templates - by Joomlage.com