Rozmiar czcionki:

Stanisław Janke bohaterem kwietniowej Pomeranii

 

2. Od redaktora

Wejle to je ale na swiece Stach pisze wiérztë

Starëszk gbùr zawòłóny bë sã zadzëwòwôł

Òn nie brëkùje zemie ani zôrna ani miesąca

Na nowiu a mù rosce pòézjô (…)

 

To fragment utworu Stach pisze wiérztë autorstwa Stanisława Jankego, który w marcu uroczyście obchodził 60. urodziny. Była konferencja naukowa, kwiaty, podziękowania, nagrody. Nie zabrakło ani przedstawicieli jego rodzinnego Lipusza, ani obecnego miejsca zamieszkania, czyli Wejherowa. Przyjechało też wielu przyjaciół, krewnych, miłośników twórczości. Solenizant w doskonałej formie tryskał humorem, opowiadał żarty, wspominał…

Cieszę się, że wraz z Bogumiłą Cirocką mogliśmy być na tych niezwykłych urodzinach, tym bardziej, że przecież Stanisław Janke właśnie w naszym miesięczniku zadebiutował jako poeta w 1977 r., etatowo pracował w nim prawie ćwierćwiecze, a jako współpracownik, a ostatnio też członek Kolegium Redakcyjnego, jest z nami do dziś. Czujemy się dumni z tego powodu, bo chodzi przecież o jednego z najlepszych współczesnych nam twórców kaszubskich. Jego znakomita powieść Łiskawica, wiersze dla dzieci i dla dorosłych (w tym moje ulubione zebrane w tomiku Pò mie swiata nie mdze), tłumaczenie na język kaszubski Mickiewiczowskiego Pana Tadeùsza i wiele innych dzieł stawiają go w pierwszym szeregu naszych literatów i osób zasłużonych dla kaszubszczyzny.

„Bóg zapłac za wszëtkò, wasto Stachù!”

 

3. Wiérztë. Stanisłôw Janka

 

4. Chcã gadac prosto jak czijã w płot. Stanisłôw Janka

Nen titel gôdô frazeòlgòwò, jak pòwiôdają Pòlôsze, że bãdã pisac prosto z mòstu. Tak jakòs bëło, że jô w 1977 miôł swòjã lëteracką pierszëznã, ale ùsôdzac pò kaszëbskù jô zaczął w 1976, to je sztërdzescë lat temù. Przez nen całi czas, do dzys, a jesz w tim przez 25 lat gazétnikòwi robòtë w „Pòmeranie”, ùzebrało mie sã dosc tëlé przemëszleniów w sprawach kaszëbsczi deji i lëteraturë.

Mògã so wdarzëc, jakbë to bëło terô, infòrmacjô w „Pòmeranii” (4/1977) z rozsądzeniô pierszégò kònkùrsu na lëteracczé dokazë pisóné pò kaszëbskù. Tamò pisało, że razã z Jaromirą Labùddą, córką pisarza Aleksandra Labùdë, jô dostôł ekstra nôdgrodã, westrzódka wëprzédnionëch, chtërny nie przekroczëlë 21. rokù żëcô. Jô to dostôł za krótëchné pòwiôstczi, chtërne nigdë nie òstałë òpùblikòwóné, a pierszëznã to jô miôł przez wëdrëkòwanié w „Pòmeranii” (6/1977) sétmë mòjich wiérztów. Wrãczenié nôdgrodów i wëprzédnieniów tegò kònkùrsu òdbëło sã òbczas kòleżeńsczégò zetkaniô nôleżników klubù sztudérów Pòmòraniô (z leżnoscë 25 lat jistnieniô). To bëło dlô mie wiôldżé przeżëcé, czej jô òd kaszëbsczégò pòétë Méstra Jana Trepczika dostôł bògato grawerowóny mòsãżny swiécznik. Do dzysô òn wisy ù nas doma w  paradnicë. Ale tej nôwôżniészé bëło to, że Méster Jan skłôdôł mie pòwinszowania i żëczbë pò kaszëbskù swòjim piãknym baritonã. Jô słëchôł tegò jak zaczarzony. To bëła kaszëbizna, jaczi jô nigdë ni miôł czëté. To tej jô pòczuł ji òsoblëwą, apartną szmakã.

8. Droga z rodnégò gniôzda. Wëjimczi z wëdowiedzë Maceja Tamkùna ze Stanisławã Janką, jakô òsta òpùblikòwónô w ksążce Szescdzesątka.

S. Janka:Jakno ùczãstnik (...) Lëdowëch Taleńtów, jô pòznôł (...) Izabelã Trojanowską. To ji jô dôł do czëtaniô próbkã mòjich pòwiôstków w pòlsczim jãzëkù (...), napisała krótkò pò pòlskù: „Të ni môsz nick do pòwiedzeniô”. Piãc dni pózni przëszedł lëst òd Bądkòwsczégò z òbtaksowanim [jistny próbczi]: „Wedle mòji dbë Wë mòżece robic nad dalszima próbama bez wiôldżégò rizyka stratë czasu”. Jô pòszedł [na rozmòwã] do jegò mieszkaniô na Fëszmarkù we Gduńskù czile dni pò òpùszczenim kòszarów, w gòdnikù 1978 rokù. Tej òn zabédowôł, żebë jô sã zajął akwizycją wëdôwiznë Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô i zaczął współdzejanié z „Pòmeranią”, chtërna òd nowégò rokù miała sã stac miesãcznikã; òbiecôł, że mie wmòdli przédnémù redaktorowi Wòjcechòwi Czedrowsczémù. (...) òd 1 stëcznika pòstãpnégò rokù jô dostôł pół etatu w redakcje. W papiorach bëło to stanowiszcze starszégò refereńta do wëdôwnëch sprawów, a pò prôwdze szło ò zbiéranié zamówieniów na ksążczi i prenumeratã miesãcznika, pòmòc przë jegò wësélanim, kòntakt z gminama i partama Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô, a przë leżnoscë pisanié krótczich infòrmacjów do „Pòmeranie”.

 

10. Repòrtersczé doradë starszégò drëcha. Stanisłôw Janka

Przédny redaktor „Pòmeranii” Dariusz Majkòwsczi zwrócył sã do mie, żebë cos powiedzec młodim ò gazétny robòce. Czedë jô zaczinôł robòtã gazétnika w „Pòmeranii”, béł rok 1979, nie bëło tej internetu ani kòmórkòwëch telefónów. Nôpierwi jô miôł le pisac infòrmacje. Żebë je zwëskac, jô wiele gòdzyn przesôdiwôł w Empikù przë Dłudżim Tôrgù we Gduńskù i szukôł rozmajitëch nadczidków ò Kaszëbach w gazétach. Do „Pòmeranii” zmiónczi ò Kaszëbach przesélała też firma Glob, chtërna na nasze zlecenié szukała słów „Kaszuby”, „Kaszubi” w òglowopòlsczich gazétach i te wëjimczi sélała do redakcji. Na tim pòspòdlim jô òprôcowiwôł notczi, a wzbògacywôł je ò wiédzã z telefónicznëch rozmòwów.

W tim czasu mie sã rojiło zrobic wëdowiédzã z jaczims kaszëbsczim dzejôrzã. Takô leżnosc trafiła sã w Kòscérznie, gdze przédnikã partu Kaszëbsko-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô béł Jan Machùt. Përznã jô ju wiedzôł ò jegò dzejanim, bò òn béł wespółòrganizatorã Zetkaniów Ùtwórców Kaszëbskò-Pòmòrsczi Lëteraturé we Wdzydzach, na jaczich jô biwôł. Tã całą wiédzã jô so dokładno zapisôł i na tim spòdlim przërëchtowôł pitania. Òbczas rozmòwë z nim jô ni miôł magnetofónu, tej jô mùszôł wszëtkò notowac. Chòc jô pózni miôł magnetofón abò diktafón, to równak jô ùwôżóm, że zapisywanié je lepszé w niejednëch rozmòwach òd nagriwaniô. Tej mòże bëc wiãkszé wmëslenié i lepszi kòntakt z rozmówcą. Je to téż wôżné, òsoblëwie dzysô, w robòce w codniowi gazéce, czej trzeba chùtkò zrëchtowac infòrmacje do bieżnégò wëdaniô. Trzeba sã barżi przënãcec do notowaniô, bò to baro zletczô gazétniczą robòtã.

 

12. Żëczbë, wëkładë, wëprzédnienia…BC

Përznã pò czwiôrti pò pôłnim w piątk 18 strëmiannika w filie nr 1 bólszewsczi bibloteczi zaczãła sã widzałô ùroczëstosc na tczã Stanisława Janczi z leżnoscë jegò 60. roczëznë (òdbiwała sã dwa dni przed prôwdzëwim gebùrstagã).

Zéńdzonëch przëwitelë przédny òficjalny òrganizatorzë: wójt Gminë Wejrowò Henrik Skwarło, chtëren téż przedstawił wejrowską biografiã bòhatera swiãta, i direktorka Pùbliczny Bibloteczi Gminë Wejrowò m. A. Labùdë w Bólszewie. Pò nich mòwã chwôlącą jubilata („orację na Twoją cześć”) wëgłosył Macéj Tamkùn. Pòtemù òn òdczëtôł żëczbë przësłóné Stachòwi òd Janków przez tëch, chtërny ni mòglë przëjachac do Bólszewa na benefis, a jesz dzél przëtomnëch prawie tedë mùszôł skłôdac jubilatowi pòwinszowania i dawac wëprzédnienia (Medal Róży).

 

13. Zapomniany działacz

Nakładem Instytutu Kaszubskiego i Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego ukazała się biografia Barnarda Szczęsnego. Z autorem tej publikacji Krzysztofem Sławskim rozmawia Waldemar Gwizdała.

 

Bohater pańskiej książki Bernard Szczęsny jest dziś postacią mało znaną. Nieliczni kojarzą go jako prezesa ZKP lub lokalnego polityka.

Kiedy przyjrzałem się materiałom poświęconym Szczęsnemu i porozmawiałem z kilkoma członkami Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, byłem nieco zdumiony. Okazało się bowiem, że materiałów na jego temat jest niewiele, a spośród trzech czy czterech działaczy kaszubskich, których o niego pytałem, tylko jedna osoba kojarzyła nazwisko. Człowiek, który przez 30 powojennych lat odgrywał tak ważną rolę w ruchu kaszubskim, został właściwie zapomniany. Odpowiedź na pytanie, dlaczego zapomniano o B. Szczęsnym, jest w książce.

Z jakich źródeł pan korzystał? Jaki okres życia Szczęsnego jest najlepiej udokumentowany, a co sprawiło panu największe trudności?

Wykorzystałem wielorakie źródła. Szukałem materiałów w kilkunastu archiwach na terenie Polski, bo Bernard Szczęsny zajmował się nie tylko ruchem kaszubskim, ale także wcześniej, podczas II wojny, działał w ruchu oporu i był więziony w obozie koncentracyjnym Stutthof, był także działaczem politycznym, a po odejściu z polityki prowadził dużą spółdzielnię inwalidów. Robił kilka rzeczy naraz, był niezwykle aktywny zawodowo, politycznie i społecznie przez 30 lat. Rozmawiałem także z wieloma ludźmi, którzy znali Szczęsnego. Oprócz tego odwiedzałem zakłady, w których pracował, i przeczytałem jego teksty o II wojnie światowej, o ziemi chojnickiej, gdzie mieszkał w młodości, i późniejsze wspomnienia dotyczące Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego i Wejherowa. Sprawdziłem informacje na jego temat w Instytucie Pamięci Narodowej. Zapoznałem się także ze spuścizną Józefa Węsierskiego, Klemensa Derca i Abdona Stryszaka oraz prywatnymi zbiorami prof. Borzyszkowskiego i, oczywiście, samego Bernarda Szczęsnego, udało mi się również dotrzeć do syna Szczęsnego.

Najwięcej trudności miałem z pozyskaniem informacji o dzieciństwie Szczęsnego (lata 20.) i o jego życiu w okresie stalinizmu. Warto wspomnieć, że Bernard Szczęsny, będąc pierwszym powojennym burmistrzem Wejherowa, był chwalony za pracę przy odbudowie miasta. Jednak już pod koniec 1948 roku zaczęły się nad nim zbierać czarne chmury, partyjny beton Polskiej Partii Robotniczej nie ufał mu i chciał go usunąć ze stanowiska. Pierwszy atak na Szczęsnego nie udał się – obronili go pracownicy urzędu, którzy merytorycznie odrzucali wszystkie zastrzeżenia. To także świadczy o tym, jakim był człowiekiem i szefem. Ale stalinizm rządził się swoimi prawami. Szczęsny to zrozumiał i po kilku miesiącach sam zrezygnował z funkcji. W 1949 zniknął z życia publicznego i społecznego na kilka lat. Jednak mimo tych problemów udało się pokazać w całości sylwetkę Bernarda Szczęsnego.

 

16. Listy

 

20. Grapki, rondle czi trigle? Statki czi naczynia abo garki? Zyta Wejer

Ja żam słyszała łod móndrych ludziów, że nasz janzik je srodze bogati. Na jedna ji ta sama rzecz ma tyle łokryślaniów, że je ciażko wybrać, chtóran najbardzi pasuje do kapelusza, jak lubjył powjedać mój Tatko. Eszcze żam słyszała, że póno na śłecie najcięższe só 3 janziki: chiński, polski ji wjera hebrajski. Tego trzeciygo żam nie je pewna, ale nieraz ji nie dwa czujesz, jak gadajó ludziska: „Po jakami ti gadasz, po hebrajsku? Toć mów do rzeczi. Tedi mniarkujeta, że hebrajski je ciażki do nałuki!

Janzik naszych lólków jidzie wew zabaczanie, ale chto bi sia tim przejmiwał, toć mómi łacina! Nasze młode jó pojani, że paluszki lizać. Łacino krótko ji wanzłowato wszitko załatwjó! Jedna kur…mać – załatwji wszitko: oburzanie, podziw, wizwjisko, a choćki przipómnianie sobje, co wew trawje pjiszczi.

 

21. 150 lat temu urodził się ks. Antoni Kowalkowski. Krzysztof Kowalkowski

Zapisał się w historii naszego regionu kilkoma ważnymi dokonaniami. W okresie zaboru działał w polskich organizacjach patriotycznych, a w latach 1909–1911 wybudował kościół w Rytlu. Przede wszystkim jednak ks. Antoni Kowalkowski pozostał w pamięci wiernych w pieśniach, których jest autorem. Dwie z jego pieśni „Kiedyś, o Jezu, chodził po świecie” (właściwy tytuł pieśni brzmi „Prośba dziecka do Serca Pana Jezusa”) oraz „Pan Jezus już się zbliża” weszły na trwałe do repertuaru pieśni kościelnej nie tylko w kraju, ale i za granicą.

Antoni Ignacy Marcin Kowalkowski urodził się 12 lutego 1866 roku w Mirachowie w powiecie kartuskim jako najstarsze dziecko Edmunda i Pauliny z domu Meier. Chrzest odbył się w Mirachowie, gdzie proboszczem był wówczas ks. Józef Grünholz, ale sakramentu udzielił wuj Antoniego ks. Marcin Meier (w l. 1859–1882 proboszcz w Chmielnie). Ojciec Antoniego pracował w tym czasie jako nauczyciel w Mirachowie, a dziadek Antoniego – Ignacy Andrzej – jako nauczyciel i kierownik szkoły w Chmielnie.

Z Mirachowa rodzina wkrótce przeniosła się do Goręczyna, gdzie Edmund otrzymał posadę nauczyciela. Tu urodziły się kolejne dzieci Kowalkowskich: Jacek, Bonifacy, Edmund Jan, Maria (zmarła, mając 8 miesięcy) i Józef Serwacy (mój dziadek). W 1880 roku zmarł i ojciec Antoniego, i jego dziadek Ignacy Andrzej. Pozostał więc Antoni – wraz z czworgiem rodzeństwa – na wychowaniu matki. Na szczęście z pomocą osieroconej rodzinie przyszedł brat matki ks. Marcin Meier.

 

24. Pòmachtóny żëwòt Bruna Richerta wedle aktów z archiwùm Institutu Nôrodny Pamiãcë (dzél 1). Słôwk Fòrmella

Persona Bruna Richerta je ju znónô Czëtińcóm najégò cządnika. Tej sej pòjôwiôł sã ju òn w tekstach z ny rédżi artiklów jakno przédny redaktor pòwòjnowi „Zrzeszë Kaszëbsczi”, a pózni jakno wiadłodôwôcz ùrzãdu bezpiekù, bëłë to równak dosc krótczé nadczidczi, a terô chcã napisac ò nim përznã wiãcy. Kawle jegò żëwòta bëłë dosc tëlé zapëzgloné. Tadéùsz Bòlduan w swòjim dokazu Nowy bedeker kaszubski zrëchtowôł zôpisk, co òglowò òpisëwôł żëcé i dzejnotã B. Richerta. W pierszim zdanim swòjegò tekstu ò nim pisze (pò pòlskù), że béł Richert kòntrowersjową pòstacją w kaszëbsczi rësznoce, nie wëjasniwô równak tegò, na czim ta „kòntrowersjowòsc” wedle niegò pòlégała. Bòlduan ùwôżôł, że człowiek nen miôł szëk do pisaniô i stała sã wiôlgô szkòda, że ni mógł òn z rozmajitëch przëczënów rozwinąc swòjegò taleńtu dlô dobra Kaszëb. Chłop nen nie rozmiôł zatrzimac sã w jaczims jednym môlu na dłëżi i robił téż we wiele warkach. Béł gazétnikã, szkólnym, animatorã kùlturë, czerownikã wëpòczinkòwégò dodomù i òrganizatorã Lëdowégò Ùniwersytetu w Òpalenim. Ale to jesz nié wszëtkò. W młodoscë béł nôleżnikã pòlsczi nôrodny rësznotë i zaczął ùczëc sã na ksãdza, chtërnym dejade w kùńcu nie òstôł. Nôcekawszé je równak to, że przez jaczis czas béł nawetka nôleżnikã… kòmùnysticzny Pòlsczi Robòtniczi Partie, co mòże wëdawac sã dosc dzywné ù człowieka ò prawicowëch i katolëcczich pòzdrzatkach. Przédną równak przëczëną, dlô jaczi jô piszã nen tekst, je to, że B. Richert òb czas swòjégò zapëzglonégò, jak jem ju wspòmnął, żëwòta, czile razy òstôł zwerbòwóny przez kòmùnysticzną bezpiekã, chtërny béł wiadłodôwôczã. To, co tuwò terô piszã, nie je òdkrëwanim niżódny krëjamnotë, bò ò agenturowi dzejnoce Richerta nadczidniãté je ju w czile pùblikacjach ò dzejach kaszëbsczi rësznotë. Òkróm mie, i to ò wiele rëchli, wspòmnãlë ò tim w swòjich dokazach Alicjô Paczoska, Dark Szëmikòwsczi i Cezari Òbracht-Prondzyńsczi. W tim artiklu chcã równak pòkazac òglowi nacéchùnk jegò żëcowëch „przigòdów”.

 

26. Przyjeżdżał często do Sopotu. Stanisław Salmonowicz

Michał Łyżwiński vel Żymierski, Naczelny Dowódca LWP od lata 1944 r., a Marszałek Polski od 1945 r., był czołową postacią rządów komunistycznych w Polsce do roku 1949. Zaufanie w systemie stalinowskim było jednak nieraz niepewne: w 1948 r. swe stanowiska utracił szef PPR Gomułka, a jego najbliżsi współpracownicy będą trafiać do więzień UB. Żymierski przestał być ministrem 6 listopada 1949 r., zastąpiony przez przysłanego z Moskwy Konstantego Rokossowskiego, mianowanego wkrótce Marszałkiem Polski. Odsunięty od wpływów Żymierski zachował jednak aż do 1952 r. willę w Sopocie. Przyjeżdżał tu przez wiele lat, obserwowano jego sylwetkę „generalską” w czasie przejażdżek konnych. Oglądał się za ładnymi kobietami, można powiedzieć, że przez całe życie był wielbicielem stylu operetkowego: kobiety, wino i śpiew. Wszelkie podróże dlań się skończyły, kiedy w ramach śledztwa przeciw generałowi Spychalskiemu (na którego zresztą donosił) sam został aresztowany w 1953 r. Kim był Michał Żymierski, jak wyglądała jego pogmatwana biografia, mało kto w ówczesnym Sopocie mógł wiedzieć. Podobnie tylko niewielkie grono specjalistów wiedziało do niedawna o części niejasnych wydarzeń jego życia. Publikowana świeżo źródłowa biografia Żymierskiego pozwala dopiero na całościowe spojrzenie na jego koleje losu, które mogłyby posłużyć do stworzenia sensacyjnego filmu!

Warto jednak, choć w skrócie, ale w chronologicznym porządku, opisać żywot Michała Łyżwińskiego rodem z jednego krakowskich przedmieść.

 

28. Jan Ejankowski – kociewsko-pomorski stolem. Józef Borzyszkowski

Postać i dokonania tego nauczyciela i społecznika, regionalisty, Kociewiaka i Pomorzanina, Polaka i Europejczyka mocno wpisane zostały w pamięć kilku pokoleń współczesnych mieszkańców kraju i w nasze dzieje, utrwalone na kartach niejednej książki. Jan Ejankowski (1929–2015) poprzez swe życie i dzieła szczególnie mocno związał się z prastarym Piasecznem – sanktuarium Matki Bożej Piaseckiej, Królowej Pomorza. Współpracując z wieloletnim kustoszem tego sanktuarium, ks. prał. Kazimierzem Myszkowskim, promował przez dziesięciolecia kult Królowej Pomorza oraz dzieje i organicznikowskie tradycje Piaseczna i Kociewia w regionie i poza jego granicami. Świadectwem tej działalności są poświęcone Piasecznu i ks. Kazimierzowi Myszkowskiemu głównie jubileuszowe publikacje autorstwa J. Ejankowskiego. Przywołać można i wypada na zasadzie przykładu dwie: Kult Matki Bożej Piaseckiej na Pomorzu, a szczególnie na Kociewiu (Piaseczno 2005) i Sanktuarium Maryjne w Piasecznie w latach 1967–2007 (Piaseczno 2008), dokumentujące dzieje parafii i dokonania ks. dra Kazimierza Myszkowskiego jako jej proboszcza, od końca grudnia 2006 roku seniora, powszechnie szanowanego emeryta.

 

32. Kaszëbsczi dlô wszëtczich. Ùczba 52. Gerat Labùda. Róman Drzéżdżón, Danuta Pioch

 

34. Na tropie Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku. Marta Szagżdowicz

Okolica szpitala wojewódzkiego i gdańskiego urzędu miejskiego to miejsca gwarne. Wbrew śpieszącym się przechodniom zatrzymajmy się, by odkryć, co mówią tutejsze mury.

Nasz spacer rozpoczynamy przy kościele pod wezwaniem Chrystusa Króla. Został zbudowany w latach 1931–1932 dla Polaków żyjących w Wolnym Mieście Gdańsku. Obiekt nie wygląda jak świątynia, ponieważ zakładano, że w przyszłości będzie pełnił funkcję sali spotkań dla gdańskiej Polonii. Obok miała powstać imponująca katedra, której projekt możemy zobaczyć na wystawie przy kościele. Tablice ze zdjęciami i historią tego miejsca znajdziemy po prawej stronie świątyni. Można tam także przysiąść na ławeczce – wyjątkowe wrażenie spokoju w centrum miasta. Kościół nie został zniszczony w czasie II wojny światowej, dzięki czemu służył wiernym już od października 1945 roku. Z pierwotnego wyposażenia zachowała się cementowa figura Chrystusa Króla z 1931 roku. Z kościołem związana jest postać błogosławionego księdza Franciszka Rogaczewskiego. Ksiądz był nie tylko tutejszym proboszczem, ale też wielkim społecznikiem. Działał na rzecz Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku, za co poniósł męczeńską śmierć. Został zastrzelony 11 stycznia 1940 roku w lesie nieopodal obozu koncentracyjnego Stutthoff.

 

35. Znac jãzëk to za mało… Dariusz Majkòwsczi

To baro wôżné wiadło dlô szkólnëch kaszëbsczégò jãzëka i kandidatów do tegò warkù. 13 strëmiannika wszedł w żëcé nowi regùlamin w sprawie egzaminu ze znajomòscë kaszëbsczégò jãzëka na pòtrzebë naùczaniô.

Jesz przed ùchwôlenim nowégò regùlaminu, 13 stëcznika 2016 r. nôleżnicë Zespòłu Òrzékającégò ò znajemnoce kaszëbsczégò jãzëka na pòtrzebë naùczaniô w szkòłach i przedszkòlach zeszlë sã z przédnikã Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô Łukaszã Grzãdzëcczim i direktorã bióra KPZ Łukaszã Richertã. Razã przërëchtowelë lëst, w jaczim pòdczorchiwają m.jin., że ùczbë kaszëbsczégò jãzëka mùszą prowadzëc szkólny dobrze do tegò przëszëkòwóny.

 

36. Pamiątka z pola bitwy. Kazimierz Ostrowski

Kartka z historii: 90 lat temu, w marcu 1926 r., z 66. Kaszubskiego Pułku Piechoty im. J. Piłsudskiego został wyodrębniony I Batalion Strzelców, który dowództwo okręgu ulokowało w Chojnicach. Pierwszym dowódcą batalionu był frontowiec mjr Antoni Nieborak, lecz po zamachu majowym jako działacz opozycyjnego Stronnictwa Narodowego został odesłany w stan spoczynku; w 1939 r. zamordowali go hitlerowcy w podmiejskiej Dolinie Śmierci. Wojsko zajęło XVIII-wieczne koszary przy Nowym Mieście i były szpital powiatowy (obecnie II LO im. W. Andersa), a dziesięć lat później przeniosło się do nowych koszar przy ul. Świętopełka. Garnizony, jak wiadomo, mają moc miastotwórczą – wokół wojska rozwija się sfera usług, przybywa mieszkańców, rośnie prestiż. Społeczeństwo Chojnic też było dumne ze swej jednostki i ufundowało batalionowi sztandar, który 19 czerwca 1938 r w Toruniu wręczył marszałek Edward Rydz-Śmigły. Żołnierze świetnie prezentowali się podczas uroczystości, ale przede wszystkim gwarantowali bezpieczeństwo mieszkańcom nadgranicznego miasta. Miało się wkrótce okazać, jak bohatersko wypełniali swój obowiązek – 1 września 1939 r. na przedpolu Chojnic krwawo okupili wielogodzinny opór niemieckiemu agresorowi. Podczas czterech dni walk w Borach Tucholskich batalion uległ rozbiciu, większość żołnierzy wzięto do niewoli, część walczyła nad Bzurą i broniła Warszawy.

 

37. Pochwała powolności i uczby. Maria Pająkowska-Kensik
Czekamy na niespodzianki, oczywiście te miłe, a nawet po cichu spodziewane, bo wpisane w rytm życia. Nie jest więc niespodzianką kolejna wiosna ani to, że znowu w naszej Polsce będzie zielono. Kolor nadziei będzie kolorem dominującym, ale chodzi też o to, by w duszy było zielono. Nieuleczalni optymiści mają na to sposób. Wystarczy na przykład zatrzymać się, docenić chwilę, która właśnie trwa. W zawieszonym kalendarzu znajduję myśl z Pochwały powolności – Zwolnij! Będzie ci łatwiej cieszyć się życiem. Kiedy pędzimy, nie nawiązujemy prawdziwych relacji z ludźmi…
 

38. Republika. Waldemar Mierzwa

Wejsuny, mała puszczańska wieś między jeziorami Wejsunek i Warnołty, przeszła do powojennej historii Mazur jako „republika wejsuńska”. Tak nazywali ją przedstawiciele władz powiatowych z Pisza, których irytowała krnąbrność wejsuńskich Mazurów wobec polskich porządków, bojkotowanie zarządzeń władz, wyborów, referendum i obowiązku szkolnego, odmowa podpisywania apelu sztokholmskiego w sprawie zakazu produkcji broni atomowej, a także przyjmowania dowodów osobistych. Sytuacja taka trwała wiele lat po wojnie, zakończyła się wraz z wielką falą wyjazdów Mazurów do Niemiec po 1956 r. Do tego czasu autochtoni stanowili najliczniejszą grupę mieszkańców wsi.

Przed II wojną Wejsuny zamieszkiwało 430 osób. Zdecydowana ich większość czuła się Niemcami, choć jeszcze w połowie XIX wieku ponad 80% mieszkańców powiatu piskiego stanowiła ludność polskojęzyczna. W styczniu 1945 roku wejsunianie próbowali uciekać przed Armią Czerwoną w kierunku Mrągowa. W ciągu doby pokonali zaledwie 13 kilometrów, wielu uznało dalszą ucieczkę za bezsensowną.

 

40. Kaszëbsczé spiéwniczi aùtorsczé. Prowadniczk przez historiã (dzél 2). Tomôsz Fópka

Ksądz Antoni Peplińsczi (1918–1995) mô dwa swòje aùtorsczé spiéwniczi: wëszłi w 1988 rokù Kaszëbë wołają nas i pòsmiertnô Antologia lëteracczëch dokôzów. Antón i Aleks Peplińscë, w jaczi je téż aneks nótowi. W Kaszëbë... je 30 spiéwków na jeden i dwa głosë, w przëtrôfkòwi kòlejnoscë zamieszczonëch. W Antologii je 35 jegò kaszëbsczëch piesni, leno swiecczich. W òbù zbiérach ni ma gòdowëch spiéwów Peplińsczégò, jaczich jaż 24 nalazłë sã w zbierze kòlãdowim z 1982 rokù. Ksãdzowi Peplińsczémù dedikòwónô je ksążka pt. Żëcé piesnią pisóné, dze wôżnym dzélã są skanë rãkòpisów nótów kaszëbsczich i pòlsczich jegò piesniów. Ò samim piesniarsczim ùtwórstwie Ksãdza z Mscëszejc pisze wiãcy Witosława Frankòwskô.

 

42. Skarb (cz. 2). Piotr Szmandt

 

45. Tajemnica leśnej wody. Jacek Borkowicz

Kilka kilometrów za Tucholą szosa wiodąca w kierunku Warlubia przekracza mostem Brdę, która w tym miejscu ciemnymi zakolami dąży na południe, ku Bydgoszczy. Zatrzymajmy się na chwilę na postoju za rzeką. Brda… Nazwa to prastara, jej źródła sięgają jeszcze praindoeuropejskiej wspólnoty. Kiedyś mówiono na nią Dbra, a to słowo dobrze było znane naszym przodkom sprzed tysięcy lat. Do dzisiaj przechowało się w języku walijskim: dwr oznacza tam wodę. Brda to zatem po prostu „woda” – i tak nazwano ongiś tę największą rzekę Borów Tucholskich. Wszyscy wiedzieli, o jaką wodę chodzi. Ale już mniejsze rzeki i strumienie potrzebowały dodatkowych określeń. Wdzie dodano przymiotnik Czarna, dlatego też rzeka ta znana jest również pod nazwą Czarnej Wody. A wpadająca do Brdy malownicza Zbrzyca musiała kiedyś nazywać się Dbrzyca, inaczej mówiąc Mała Dbra.  

 

46. Pamiętne dni.Budzisz-Szefler kupuje kosę. Józef Ceynowa

Antoni Budzisz, zwany Szeflerem, chował kozę. Musiał dla niej sprowadzać siano spod Pucka, a z tym miał nieraz niemałą fatygę. Gdy pewnego dnia przemierzał drogę z Chałup do Kuźnicy, to zauważył na Każy – łące obszernej ciągnącej się między tymi wsiami soczystą trawę. Była niczyja. Postanowił więc ją skosić. Ale w całych Chałupach ani też w Kuźnicy nie było kosy. Kosę więc musiał kupić.

Znajomi gburzy wskazali mu skład żelaza w Pucku. Spenetrował przy okazji Puck i znalazł wskazany mu sklep. Szefler ucieszył się, gdy pożądane narzędzie zobaczył między innymi przedmiotami w kącie wystawowego okna. Buchnął więc do składu, zerwał z głowy czapkę i pchał się do tombachu, nie bacząc na stojących przed nim klientów. Jeden z nich go ofuknął w obcym języku. Musiał zahamować swoją nachalność i wystawić się na pokaz, i to w swym rybackim odzieniu, przekazującym wszystkie zapachy morza i rybiarni. Stał jednak spokojnie jak słup jakiś wpatrzony w ową, stojącą przy oknie kosę. „Co ten rybak tu chce” – mruknął po szwabsku wyrostek, który też się niecierpliwił, stojąc w kolejce za Budziszem. Tyle rybak po niemiecku rozumiał, był przecież kiedyś na okręcie jungą, ale niemieckie słowa jakby zawsze odbijały się od jego łepetyny jak jakieś piłki dziecięce, nigdy nie wchodziły mu na stałe do głowy, bo przecież żył sprawami dnia Kuźnicy, a ta była polska, morza i „feszowania”.

 

48.Płyń po morzach i oceanach...

Uroczyste wodowanie statków połączone z ich chrztem to najstarszy ze wszystkich morskich obrzędów. Przez wiele lat ceremonii chrztu statku przewodniczyli mężczyźni. Dopiero w połowie XIX w. ten przywilej stał się udziałem kobiet – matek chrzestnych. Gdańska wystawa zatytułowana „Matki i statki” pokazuje wydarzenia związane z chrztem statku.

O tradycji chrztów oraz o powstaniu ekspozycji opowiedziała nam jej główna organizatorka oraz jedna z gdańskich matek chrzestnych Barbara Dobraczyńska, z którą rozmawiała Maya Gielniak.

 

„Pomerania”:Ludzie morza od wieków uzależnieni byli od przyrody, od silnego i groźnego żywiołu. Ich życie zależało od statku, na którym płynęli. Chcąc zjednać sobie siły natury i przychylność bogów, powierzali im swoje łodzie, statki, okręty poprzez nadanie imienia i ceremonię chrztu. Najstarszy opis takiej uroczystości odczytano z hieroglifów egipskich pochodzących z 2100 r. pne. Jak dawniej wyglądały te uroczystości?

B. Dobraczyńska:Całą historię chrztów statków można streścić w 5 słowach: krew, woda, wino, konfetti  i szampan. Pierwotnie chrzest statku był uroczystością przede wszystkim religijną. Stosowano przy tym wodę jako symbol oczyszczenia i błogosławieństwa, winem zaś spełniano toast za pomyślność nowej jednostki. Tak było w starożytnej Grecji i Rzymie.

 

51. Wspòmink z rézë na Kaszëbë, to je szmakanié straconégò. PD

Z Charlsã Seracczim spòtkôł jem sã w ùszłim rokù. Béł prawie w Bëtowie i chcôł òbôczëc naszã redakcjã. Prôwdac jô téż béł cekawi pòstãpnégò Amerikóna, chtërnégò przódkòwie wëcygnãlë z Kaszëb do Winonë. Kò Bëtowò a Winona to miasta-drëszë. Drësztwò cygnie sã ju òd lat 90., czedë zeza Wiôldżi Wòdë pierszi rôz przëjachôł do nas ks. Paùl Breza. Pózni pòznôł jem niejednégò winońca, ale Charles béł pierszim, z jaczim gôdôł jem pò pòlskù, i pierszim, jaczégò stark robił ù Heronima Derdowsczégò w jegò pismionie „Wiarus”. Naùcził sã pòlsczégò, żebë lepi zrozmiec kòrzenie swòji rodzëznë. Pò naszim spòtkanim przësłôł wspòmink, w jaczim òpòwiôdô ò se i ò swòji réze na Kaszëbë. Jegò pòzdrzatk na nas i nasze stronë je dosc idealisticzny, cos jak òpisanié raju przez wnuków Adama i Éwë. Tec subiektiwno nie òznôczô nieprawdzëwò, leno: „òd mòji stronë, òd stronë mòjégò serca”. Chto wié, mòże za drëdżim razã napisze pò kaszëbskù...

 

53.Mùzyk, etnograf, szkólny i lëterat. Łukôsz Zołtkòwsczi

Latos mijô dwadzescë piãc lat òd smiercë i sto szesc òd ùrodzeniô Paùla Szefczi. Chòc baro zasłużony dlô kaszëbiznë, òsoblëwie ji tuńców, piesni i zwëków, równak jegò dzejanié òstało kąsk zapajiczoné.

Dosc stromé rzme, a na nich pòla. Snôżosc òkòlégò widzą ti, chtërny na nëch pnistëch marachòwac sã ni mùszą. Kòl sztërzech kilométrów òd Strzebielëna, midzë ùrzmama gbùrstwò. To tuwò 21 lëpińca 1910 rokù ùrodzył sã Paùel Szefka. Ò kaszëbiznie w jegò domôcym nie je nót wiele gadac. Wôrt blós nadczidnąc, że w 1917 rokù ùkriwôł sã tu Antón Abraham, a Jón, òjc Pawła, i jegò sënowie grelë w karnie mùzykańtów. Kapela Szefków ze Strzebielëna bëła znónô nié le w òkòlim, ale téż za pòblëską niemiecką grańcą, w lãbòrsczim krézu.

 

55. Lektury

Chceta wiãcy krwie? Dzysdniowô kaszëbskô  proza  2014, Muzeum  Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej i Wydawnictwo Region Jarosław Ellwart, Gdynia 2015.

 

Krzysztofa Monikowska, 40 lat Muzeum Regionalnego w Człuchowie, Muzeum Regionalne w Człuchowie, Człuchów 2016.

 

Krzysztof Kowalkowski, Ks. Antoni Kowalkowski. Proboszcz, budowniczy, autor pieśni, wyd. Parafia Rzymskokatolicka NMP Królowej Różańca Świętego w Rytlu, Rytel 2016.

 

59. Jón Zbrzëca. Czile słów Ò Janie Piepce

 

60. Rzmë lëdzy, fùl atrakcjów. DM

W Bòjanie z leżnoscë Dnia Jednotë Kaszëbów swiãtowałë tësące Kaszëbów, w tim 372 akòrdionistów, chtërny pòbilë rekòrd w równoczasnym granim na tim instrumence.

 

61. Klëka

 

67. Radiowi felietón. Tómk Fópka

Za co lubimë radio? Za to, że grają fëjną mùzykã. Za to, że nadôwają swiéżé wiadła. (Jim człowiek je starszi, tim chãtni na nie słëchô). Za to, że tej-sej czëc je jaczégò mądrégò człowieka abò chòc miłi głos. Chto robi w radio? Ti, co sã znają na dzennikarsczi robòce? Ti, co bëlno znają jãzëk czë jãzëczi? Ti, co dobrze wëmôwiają, nie feflocą, nie francorzą? Colemało jo. Chòcô biwô z tim wszelejak...

Czasã do robòtë w radio trôfiają lëdze przëpôdkòwi. Nié leno zresztą do tegò medium. Pòdobno w priwatnym radio mało płacą. Lëdze nie chcą robic. Kùli razów je tak, że żurnalista, co mô przeprowadzëc wëwiôd, nie wié, òd czegò zacząc. Sôdzają człowieka przed mikrofónã abò stôwiają przed kamerą i pôdô: Niech pan coś powie. Nie je zle, czej taczi biédôk wié, co chce pòwiedzec i przeprowôdzô wëwiôd sóm ze sobą, przë swiôdkù-żurnalisce. Gòrzi jak òbie stronë nie wiedzą, pò co tam są.

 

68. Dëgù, dëgù… Ale czemù?

Jastrë, Jastrë i pò Jastrach. Sedzącë bùten w zymkòwim słunuszkù dogrizôł jem tëpã szokòladowégò zajca, co jô gò dostôł w Dëgùsë. Czej brôł jem ju sã za ne marcepanowé jaje, przëlôzł mój drëch brifka. W rãce trzimôł palmã, krezbùlową rózgã a jałówcową wietew.

– Hewò, zdrzij – rzekł sadającë kòle mie na ławie a rozłożił régą na zemi to, co ze sobą przëniósł. – Jô czuł, że më, Pëlckòwiôcë, ni mómë serca a wiele bijemë. Òsoblëwie w jastrowim czasu.

– Wiele bijemë? – zadzëwòwôł jem sã zdebło. – Chtëż cë tak co rzekł?

– Nie pamiãtajã, chto to gôdôł, ale rzeczë sóm, nie je to prôwda? W Palmòwą Niedzelã bijemë wszëtczich w chëczach swiãconyma palmama, w Płaczëbòga pierzemë dzecë krezbùlową rózgą, a w Dëgùsë dzéwczątka jałówcã abò brzózkama. I tuwò móm pëtanié do ce – czemùż më, Pëlckòwiôcë, tak baro lubimë bic?

Joomla Templates - by Joomlage.com