Rozmiar czcionki:

Nr 3/2017
Siedem darów Ormuzda

pomerania_marzec_2017

 

Od Redaktora

Siedem Skier Ormuzdowych trafiło w lutym do kolejnych wyjątkowych osób z Pomorza. Tę nagrodę od 1985 roku przyznaje Kolegium Redakcyjne i zespół redakcyjny „Pomeranii” m.in. za szerzenie wartości zasługujących na publiczne uznanie, za pasje twórcze i propagowanie kultury kaszubskiej i pomorskiej. Laureatom raz jeszcze serdecznie gratulujemy. Relację z uroczystości, podczas której wręczaliśmy wyróżnionym pamiątkowe dyplomy i rzeźby, publikujemy na stronach 8–9.

W marcu wszystkie kaszubskie drogi prowadzą do Chmielna, a to za sprawą Dnia Jedności Kaszubów, gospodarzem bowiem „centralnych” obchodów tego święta jest w tym roku właśnie gmina Chmielno. O przygotowaniach i oczekiwaniach związanych z tym szczególnym Dniem rozmawiamy z wójtem Jerzym Grzegorzewskim.

Marzec to również kolejna rocznica wyzwalania pomorskich miast u schyłku II wojny światowej. Rozbicie wojsk niemieckich na Pomorzu wiązało się jednak z dramatem ludności cywilnej i całkowitym lub częściowym zniszczeniem pomorskich miast i miasteczek. O wydarzeniach z tego okresu napisał dla „Pomeranii” Gerhard Jeske, jego opowieść można przeczytać na stronach 24–26. Koniecznie trzeba zobaczyć wystawę przygotowaną przez Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, która także opowiada o ponurych czasach wojny i jednocześnie daje nam wszystkim wiele do myślenia, niezależnie od narodowości. Więcej o Muzeum na stronach 12–13.    

 

3. Biznes z dëchã

W tim miesącu do studia Radia Gdańsk jesmë rôczëlë przedstôwców môłëch firmów, jaczé próbùją ùtrzëmac sã i rozwijac dzãka przedôwaniu wërobiznów sparłãczonëch z kaszëbsczim jãzëkã i kùlturą.

Radio Gdańsk: Dzysô chcemë pògadac ò tim, jak zrobic biznes, wëzwëskiwającë kaszëbiznã.

„Pomerania”: Bãdzemë téż kôrbic ò jiwrach najich pòdjimiznów, ò tim, co jima zôwôdzô w rozwiju.

RG: Naji gòsce to Andrzéj Bùsler z firmë CZËC, Edita Jankòwskô-Germek – pòdjimizna Tatumi i Andżelika Szulfer z Farwë.

„P”: Chcemë zacząc òd zôwadów. Andrzéj, jaczé trzë sprawë są nôwikszim jiwrã dlô kògòs, chto zajimô sã hańdlowanim kaszëbsczima ksążkama i pamiątkama?

Andrzéj Bùsler: Pitanié je dosc drãdżé... Z mòjich òbzérków wëchôdô, że w skalë Kaszëb, Pòmòrzô mómë straconé wiôldżé miasta, jak Gduńsk czë Sopòt. Sygnie przeńc òb lato pò Dłudżim Tôrgù abò pò jinëch gduńsczich môlach. Ùzdrzimë, że są tam przedôwóné łowicczé pamiątczi. Swiąda mieszkańców wiôldżich gardów je baro môłô. Òd turistów tegò nie wëmôgóm, bò òni przëjéżdżają na Pòmòrzé, chcą kùpic cos regionalnégò, a że wicy mają we Gduńskù pamiątków kùrpiowsczich abò łowicczich, to je kùpiwają, ale naji mieszkańcë mòglëbë pòmëslec ò promòwanim swòji kùlturë.

Pò drëdżé, wedle mie za mało mómë wspiarcô ze stronë samòrządów dlô môłégò biznesu, a to prawie òn colemało zajimô sã kaszëbizną. Są ju taczé gminë, chtërne to widzą, ale w wikszich miastach tegò do czësta ni ma.

I trzecô sprawa, jaką wôrt bë bëło dzys pòdczorchnąc, to łómanié aùtorsczich praw. Ten problem je corôz wôżniészi. W przëtrôfkù taczi firmë jak mòja to jesz nie je tak lëchò, bò w ji miono zajimô sã tim prawnô kancelariô, ale wiém, że w przëpôdkù lëdowëch ùtwórców, jaczi z nama wespółrobią, je to czãsto wiôldżi jiwer, bò jich mòdła są bezprawno kòpiowóné.

 

7. Dzień Jedności Kaszubów 2017

„Pomerania”: Co skłoniło pana do organizacji w Chmielnie Dnia Jedności Kaszubów?

Jerzy Grzegorzewski, Wójt Gminy Chmielno: Organizacja tej prestiżowej i cieszącej się tak dużą popularnością imprezy to dla nas szczególne wydarzenie. Tożsamość kaszubska jest w Chmielnie bardzo silna. Dzień Jedności Kaszubów stanowi okazję do zaprezentowania przez mieszkańców gminy przynależności do tej grupy etnicznej, czynnego udziału w wydarzeniach wiążących się z troską o dziedzictwo kulturowe i kształtowanie tożsamości kaszubskiej wśród mieszkańców gminy – także tych młodszych, którzy dopiero poznają swój region.

Chmielno nazywane jest stolicą „Rodnej Mowy”. Od blisko pół wieku w gminie organizuje się Wojewódzki Konkurs Recytatorski Literatury Kaszubskiej mający na celu poznawanie
i popularyzację literatury kaszubskiej oraz języka kaszubskiego. Nie można także zapomnieć o odbywającym się od 15 lat w naszej miejscowości Festiwalu Tradycji Kaszubskich – Mistrzostwach Polski w Zażywaniu Tabaki.

Ten szczególny dzień, upamiętniający ważną dla Kaszubów datę pierwszej pisemnej wzmianki
o Kaszubach w bulli papieża Grzegorza IX, to okazja do promocji kaszubszczyzny, podtrzymywania tradycji regionu oraz integracji Kaszubów. Chcemy jak najlepiej uczcić to tak istotne dla naszej tożsamości kaszubskiej święto. Zapraszamy wszystkich tych, którzy czują się Kaszubami, do odwiedzenia 19 marca Chmielna, by wspólnie celebrować to kaszubskie święto. Dodam, że w tym roku gościć będziemy także delegację zagraniczną oraz Górali i Łowiczan – przedstawicieli samorządów partnerskich Powiatu Kartuskiego, który wraz z nami jest współorganizatorem tegorocznej edycji. Jestem przekonany, że dzięki organizacji w Chmielnie Dnia Jedności Kaszubów, nasza gmina jeszcze bardziej będzie się kojarzyć z Kaszubami.

 

8. Ùroczësto, artisticzno i ze szmaką

Nôdgrodë „Pòmeranii” dostało sétmë (a tak pò prôwdze òsmë) nowëch Òrmùzdowëch Skrów. 9 gromicznika w Stôromiesczi Radnicë we Gduńskù ùroczësto jesmë jima dzãkòwelë za spòlëznową robòtã dlô Pòmòrzô.

Òsmë laùreatów (jedno z wëprzédnieniów òstało przëznóné chłopu i białce – Bernadece/Gabrielë i Czesławòwi Bielicczim) òdebrało diplomë i rzezbë, jaczé są widzewnym dokazã najégò ùwôżaniô i pòdzãkòwaniô za to, że rozmieją rozpòliwac lëdzy wkół se i zachãcywac do robòtë dlô naji tradicji, zemi i mòwë. Ò jich zwënégach jesmë përznã piselë ju w stëcznikòwi „Pòmeranii”, terô tej blós przëbôcziwómë, że Skrama Anno Domini 2016 są: Wérónika Kòrthals-Tartas, Jerzi Kreft, Hana Makùrôt, Mariô Michalik, Jack Pùchalsczi (ò nim piszemë wicy na s. 38–39), Riszôrd Szwòch i wspòmnióny ju Bieliccë.

Ùroczëzna wrãcziwaniô nôdgrodów zaczãła sã przeczëtanim przez Bògùmiłã Cërocką, nôleżniczkã redakcjowégò karna „Pòmeranii”, dzélëka z ksążczi Aleksandra Majkòwsczégò Żëcé i przigòdë Remùsa. To z tegò romana wzãła sã pòzwa Òrmùzdowëch Skrów.

Pózni béł czas na czëtanié protokòłu z zéńdzeniô Redakcjowégò Kòlegium i redakcje najégò miesãcznika z 16 gòdnika 2016 r. Prawie wnenczas jesmë wëbrelë z wielnëch kandidatów sédmë laùreatów najégò wëprzédnieniô.

 

10. Gdińskô fabrika cëdów

Dobiwca Òskara. Méstrowie, jaczi rozmieją bùdowac méble, aùta, armaturã, malowac tapétë, zbùdowac las, a na kùńc zrobic kùcha i galaretkã. Białczi, co trzë dni òklejiwają kòta szerzchlą. Szpecjaliscë òd projektowaniô na drëkarkach 3D, richtich kaszëbsczi robòt a téż lëdze zajimający sã naprôwianim aktorów – taczé cëda jidze nalezc w Gdinie, jakô mô wiôlgą szansã stac sã nową stolëcą pòlsczi pùpkòwi animacje. Wszëtkò dzãka familie sympaticznëch, tuszowatëch, lëdzkòsztôłtnëch stwòrów – Treflików.

Familiô Treflików to Mëma, Òjc, Treflinka i Treflik. W òbsadze animòwónégò serialu dlô dzôtków są téż Môłi i Wiôldżi Wùja (pòl. Wujcio), richtich kaszëbsczi Robobot, Prince Kong, Kòt Rudolf, Cotka a wiele jinech. Całosc robionô je techniką pòklatkòwi animacje. Na antenie TVP ABC dérëje prawie emisjô drëdżégò sezóna „Familie Treflików”(pòl. „Rodzina Treflików”),a produkcjô dzejô ju kòle trzecy serie. Producentã animacje je, bãdącé dzélã znóny zabôwkarsczi pòdjimiznë Trefl, studio Trefl S.A. Pòmòrskô firma pòdjimnãła sã drãdżégò zadaniô – nié dosc, że òd zôczątkù do kùńca twòrzi sóm serial, to téż òd spòdlów twòrzi pierszi w nym dzélu Pòlsczi ùtwórczi òstrzódk animacje. Òkróm te miéwca pòdjimiznë Trefl scygnął do robòtë nad „Treflikama” zdolnëch plastików a filmówców – reżiséra serialu Mark Skrobecczi chùdzy béł scenografã òscarowégò filmù „Piotruś i wilk według Sergiusza Prokofiewa”. „Familiô Treflików” to téż wiôlgô leżnota do te, cobë w Pòlsce pòkazac kaszëbiznã. Wôrt tej przëzdrzec sã Treflikóm, lëdzóm, jaczi je twòrzą, a placowi, w jaczim „rodzą” sã bòhaterowie serie a jich historie.


12. Muzeum pamięci

Wojna to nie jest czas bohaterów, wojna to przede wszystkim jej ofiary. Zmarli, ranni, zmaltretowani, poniżeni, wreszcie wypędzeni ze swoich domów, z rodzinnego miasta, z ojczystej ziemi. Groza wojny może przybrać najróżniejszą postać, niezależnie jednak od formy, jaką przyjmuje, pozostawia w człowieku traumę, od której ten często nie potrafi się uwolnić do końca życia.

Wojna, konflikt zbrojny – przeciwieństwo pokoju. Niezależnie od nazwy to katastrofa, o czym dobrze wiedzą ci, którzy ten koszmar przeżyli, także tu: na Kaszubach, Kociewiu czy Żuławach. Pomorze Gdańskie w trakcie działań wojennych lat 1939–1945 było niemym świadkiem okrucieństwa, jakie jego mieszkańcom zgotowała wojna i związane z nią represje. KL Stutthof, Piaśnica, Szpęgawsk – to tylko niektóre z symboli okrucieństwa, jakie niesie ze sobą konflikt zbrojny. Miejsc, w których ginęli cywile, było rzecz jasna znacznie więcej. Lasy, pola, drogi, ulice, więzienne cele, w końcu prywatne mieszkania i domy spływały krwią wielokrotnie.
Ogrom wojennych tragedii, jakie dotknęły ludzkość na świecie w trakcie II wojny światowej, niestety nie spowodował, że konflikty zbrojne ustały. Po 1945 r. wybuchały kolejne wojny. Można oczywiście napisać, że miały charakter lokalny, toczyły się bowiem na ograniczonym obszarze (m.in. Korea, Wietnam, Afganistan, Falklandy). Jednak dla ludności żyjącej na tych terenach czy też dla uczestniczących w walkach żołnierzy często było to starcie na śmierć i życie. Nie inaczej jest dzisiaj, wojna toczy się każdego dnia na ekranach naszych telewizorów, śledzimy doniesienia choćby z Syrii i Ukrainy, kraju, który sąsiaduje z Polską! Jednak dla nas jest tylko kilkuminutowym przekazem telewizyjnym, po którym wracamy do codziennych obowiązków. Szklany ekran nie oddaje jej grozy, stąd szczególnie dla młodego pokolenia Polaków i Europejczyków wojna pozostaje abstrakcją, czymś, co znają z mediów czy gier komputerowych. Trudno dostrzec masową empatię wobec ofiar wspomnianych konfliktów. To źle, gdyż świadomość tego, że wojna to ostateczność, a jej skutki mogą być tragiczne, powinna być zakorzeniona w nas wszystkich, bo tylko w ten sposób jesteśmy w stanie uchronić się przed okrucieństwem wojny.

 

14. Kaszubszczyzna w rozgłośniach  radiowych i w telewizji (odc. 1)

Tematyka kaszubska była systematycznie podejmowana w polskim radiu, począwszy od okresu międzywojennego, kiedy to w 1934 r. regularną działalność rozpoczęła Pomorska Rozgłośnia Polskiego Radia z siedzibą w Toruniu. Emitowała ona na swojej antenie m.in. audycje „Na kaszubskim brzegu” oraz „Dawni i współcześni poeci kaszubscy”. W studiu gościli kaszubscy działacze i twórcy, tacy jak Aleksander Labuda (1902–1981) i Andrzej Bukowski (1911–1997). Kaszubskim audycjom towarzyszyły recytacje utworów literackich Majkowskiego, Derdowskiego i Heykego. Emitowane było również kaszubskojęzyczne słuchowisko satyryczne Jana Biangi (1913–1993) i Bolesława Kullasa (1903–1978) pod tytułem „Tôna i Gust” [w dzis. pisowni: Tóna i Gùst]. Pomysł na tę audycję zrodził się z inspiracji bardzo popularnymi wówczas radiowymi gawędami lwowskimi Szczepcia i Tońcia.

 

18. Mómë sã czegò bòjec?

Rëchtowónô refòrma pòùczënë, a òsoblëwie òdéńdzenié òd gimnazjów i wprowôdzenié òsmëklasowi spòdleczny szkòłë, je rozmajice przëjimóné na Kaszëbach.

Wedle niejednëch jeżlë donëchczôs wiele dzecy pò skùńczenim szósti klasë w gimnazjum ju nie zapisywało sã na kaszëbsczi, tej je terô wiôlgô szansa na to, że òstóną na tëch ùczbach òb òsmë lat i dzãka temù z wikszą swiądą bãdą decydowelë ò nôùce najégò jãzëka téż w strzédnëch i warkòwëch szkòłach. Mómë równak téż jiné głosë – òsoblëwie samòrządôrzów, jaczi ju rechùją stratë, chtërne bãdą mielë na skùtk refòrmë. Pòdług niechtërnëch wójtów i bùrméstrów wzątczi z subwencji na ùczbã kaszëbsczégò jãzëka mdą wiele mniészé chòcbë dlôte, że wicy dzecy ùczącëch sã w jedny szkòle òznôczô mni dëtka na jednégò ùcznia (tak je zbùdowóny system tpzw. wôgów). Czasã je téż czëc, że pieniãdze na subwencjã ju latos mdą òbcãté i mòże sã òkôzac, że tam-sam kaszëbsczi w szkòłach nie mdze ju ùczony.

Na przëmiôr wójt Tëchómia Jerzi Lewi Czedrowsczi gôdôł òbczas sesji radzëznë gminë 30 stëcznika, że spòdzéwô sã kòl 1 mln zł stratë: 500 tës. zł mni dostóniemë na skùtk òdéńdzeniô z najich szkòłów kòl 100 dzecy. Drëdżé tëlé na skùtk mniészi subwencji do kaszëbsczégò jãzëka – klarowôł radnym (cytat za gazétą „Kurier Bytowski” z 2.02.2017 r.). Pòdczorchiwôł téż, że direktor szkòłë w Tëchómiu mësli nad tim, czë „wôrt dali ùtrzëmòwac kaszëbsczi”, bò na 140 ùczniów bãdze dostôwôł kòl 140 tës. zł, co wedle słów wójta sygnie leno na penzje szkólnëch, ale ju nié na dodôwkòwé atrakcje, wanodżi itd.

 

19. O dobrą pozycję Kaszub trzeba zabiegać

Wielokrotnie i przy różnych okazjach w ostatnich latach podnoszono potrzebę organizacji III Kongresu Kaszubskiego. Wiele postanowień uchwały II Kongresu Kaszubskiego nadal bowiem pozostaje aktualnych i czeka na dokończenie realizacji, ale trzeba też zauważyć, że Kaszuby i otaczający świat istotnie się zmieniły i permanentnie się zmieniają. Coraz mniej jest wśród żyjących uczestników II Kongresu. W międzyczasie urodziło się i wykształciło, nie tylko na krajowych uczelniach, nowe pokolenie Kaszubów mających inne doświadczenia biograficzne niż pokolenia ukształtowane w czasach PRL-u. Przedstawiciele każdego z tych pokoleń zgłaszali aspiracje urządzenia dostępnej przestrzeni wolności, opierając się również na tradycji regionalnej. Przed nami cykl wydarzeń związanych ze 100-leciem odzyskania niepodległości. Środowiska regionalne będą wykorzystywały to do uwypuklenia i podkreślenia wkładu swoich dzielnic w odbudowę państwowości polskiej. Małopolska i Podkarpacie będą przypominać o dziedzictwie autonomii galicyjskiej jako polskim Piemoncie i Legionach Polskich oraz Piłsudskim z tradycją w kongresowiackim PPS, Wielkopolska przypomni, jak wygrała powstanie, Śląsk o specyfice plebiscytowo-powstańczej, a Warmia, Mazury i Powiśle o pechowym plebiscycie. Wysiłek Kaszubów z przełomu XIX i XX w. przyczynił się do uzyskania przez Rzeczpospolitą w 1920 r. wolnego dostępu do Morza Bałtyckiego – czynnika ważnego z punktu widzenia suwerenności gospodarczej. Tak wówczas jak i współcześnie o dobrą pozycję Kaszub trzeba zabiegać – świadomość tego mieli inicjatorzy I i II Kongresu Kaszubskiego. Z tego powodu byłoby optymalnym rozwiązaniem, aby III Kongres Kaszubski odbył się z kumulacją 2020 r.

 

20. Kòhélet spiéwie pò kaszëbskù

W piątk 6 gromicznika w kòlegiace we Wejrowie ju sztërnôsti rôz bëła prezentowónô Bibliô Kaszëbskô, to wëdarzenié je dzélã wiôldżégò, òglowòpòlsczégò projektu pn. Verba Sacra – Mòdlëtwë Pòlsczich Katédrów, chtëren je zjiscywóny òd 2000 rokù. Pòsobny rôz Danuta Stenka, Kaszëbka rodã z Gòwidlëna, òdczëtała w rodny mòwie dzél ze Swiãtëch Pismionów. Tim razã nawetka całą jedną knégã ze Stôrégò Testamentu – Knégã Kòhéleta, wëjimk z Biblii skłôdający sã z 12 dzélów.

Ùdbòdôwcą kaszëbsczi czãscy wëdarzeniô je òjc profesor Adóm Riszôrd Sykòra, frãcyszkón. Òn téż na kòżdą Verba Sacra Bibliô Kaszëbskô tłomaczi z hebrajsczégò wëjimk Swiãtëch Pismionów. Òd dwùch lat, pò smiercë widzałégò jãzëkòznôwcë Jerzégò Trédra z Wejrowa, jãzëkòwą kòrektã przekładu prowadzy wielelatnô przédniczka Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka i wiceprzédniczka KPZ Danuta Pioch.

Aktorsczé czëtanié Knédżi Kòhéleta przez Stenkã bëło niedosygłé. Artistka nie zrobiła ani jedny zmiłczi fòneticzny, nie przekrącëła ani jednégò słowa. To bëła bëlnota nad bëlnotama. Ji kaszëbizna je barô głãbòkô, aktorka rozmieje pòdczorchnąc kòżdi dwùzwãk (ò, ù) i kòżdi apartny kaszëbsczi samòzwãk (ã, ô, ë, é).


21. Wszëtczé rzeczë dô sã zlëszëc

Rozmòwa z Jackã Pùchalsczim, laùreatã latosy Òrmùzdowi Skrë, realizatorã zwãkù w Radio Gduńsk.

„Pomerania”: Serdeczno gratulëjã Skrë. Mógłbë të òpisac najim Czëtińcóm twòjã warkòwą dargã? Jak të doprzëszedł do bëcô „człowiekã radia”?

Jack Pùchalsczi: Mòja warkòwô darga miała swój zôczątk ju w spòdleczny szkòle. Mòja mëma „robia w kùlturze”, temù jem jakno dzeckò chôdiwôł na colemało wszëtczé szpetôkle, kòncertë, prelekcje, co òdbiwałë sã w mòjim rodzynnym miesce Suwałkach, ale téż w całim pòwiace (kùlturalné placówczi, wiesczé klubë i dodomë kùlturë, biblioteczi). Wdôrziwóm sobie kòncertë Czerwionëch Gitarów, Mòdro-Czôrnëch, pózni Trubadurów i trójno jinëch karnów. Òni tedë mielë taką wanogã pò całi Pòlsce. Mëma grała téż w Téatrzikù Pùpów, a jô jem czãsto przesôdiwôł kòl mëmë w robòce, słëchającë aktorsczich a mùzycznëch próbów. W liceùm jem założił swòje pierszé mùzyczné karno – w latach 70. nie bëło letkò za sprzãtã. Pózni bëłë sztudia na Gduńsczi Pòlitechnice, na wëdzélu Inżinierie Zwãkù, tej prakticzi i robòta w Radio Gduńsk. Tedë to bëła magiô. Warkòwé sztudio, wieleszlachòwé magnetofónë, mikrofónë, pògłosowô płita, lampòwé kómpresorë, taszmòwé efektë. Kùreszce samò nagriwanié, nôprzódkã dzennikarzów, pò tim charizmaticznëch aktorsczich głosów, instrumeńtów, karnów, mùzyków, kòncertów a jinëch. To béł prôwdzëwi doswiôdczalny pòligón, z jedny starnë – technicznëch doswiôdczeniów, a z drëdżi – doswiôdczeniów z wespółrobòtë z reżiserama, aktorama, mùzykama, z jãzëkã. To dało mie mòżnosc warkòwégò rozwicô, rozwiniãcô wëòbraznie a téż pòzwòlëło mie doznac pòdskôcënkù twòrzeniô. I tak jem sã stôł „człowiekã radia”.

 

24. Powrót do domu...

Kapral Alfons odetchnął z ulgą. Ucieczka jego jednostki z Elbląga – przez front radziecki –udała się. Teraz czołg, na którym siedział, trzymając się siatki maskującej, wjechał do Nowego Dworu Gdańskiego. Roiło się tutaj od rozproszonych żołnierzy i uciekinierów. Kolumny pojazdów zaprzężonych w konie zapychały ulice. Zmęczone matki z dziećmi wędrowały wzdłuż ścian domów, by dotrzeć do szosy prowadzącej na wybrzeże.

Kiedy czołg przejeżdżał przez most nad Tugą, miejscowość została zaatakowana przez nisko lecące samoloty. Wycie silników, krzyk dzieci, wołania żołnierzy, strzały pistoletów maszynowych i ostrzał armaty przeciwlotniczej dopełniały chaosu. Po drugiej stronie mostu stał na jezdni żandarm polowy. Jakby ten hałas nie robił na nim najmniejszego wrażenia, machał ramionami wokół siebie, wskazując pojazdom wojskowym drogę w różnych kierunkach.

Czołg jechał dalej, musiał się więc zatrzymać przy boisku sportowym koło schroniska młodzieżowego. Tutaj zebrano resztki Regimentu Grenadierów Pancernych Feldherrnhalle i sformowano ponownie jako Regiment 62 (Feldherrnhalle). Alfons z radością zlazł z czołgu, zobaczył koło schroniska swoich gdańskich kompanów. To nie był cud, ponieważ jego regiment był początkowo wystawiony w Gdańsku.

 

27. Listy


28. „Grabić zagrabione”

Przed laty na wykładach opowiadałem o polskich stratach wojennych w związku z obiema wojnami światowymi. Nieraz mnie wówczas pytano, kto zrabował najcenniejsze polskie skarby – Niemcy czy Rosjanie. Odpowiadałem, że nie minimalizując strat poniesionych przez wieki za ich przyczyną, to jednak być może najcenniejsze polskie dobra kultury zrabowali Szwedzi w czasie szwedzkiego „potopu” w XVII w. Ostatnio sprawa grabieży dóbr kultury w czasie II wojny światowej stale powraca w mediach czy w badaniach naukowych. Niestety nie zmienia to faktu, że rozlicznych zagrabionych dzieł sztuki, jeżeli ich dotąd nie odzyskano i nie są znane ich losy, to raczej nie odzyskamy.

Grabieże wartości materialnych czy dóbr kultury to stałe zjawisko w historii ludzkości. Warto więc zasygnalizować popularnie ujęte szkice historyczne, które omawiają szereg głośnych wydarzeń z tej „dziedziny” dla długiej epoki od średniowiecza polskiego po koniec wieku XVIII.

 

30. Pòmachtóny żëwòt Bruna Richerta wedle aktów z archiwùm Institutu Nôrodny Pamiãcë (dzél 11)

W drëdżi pòłowie 1955 r., to je pò skùńczenim przez Bruna Richerta robòtë w Veritasu i wëjachanim z Warszawë, skùńcza sã jegò łączba z chòrążim Janã Suwińsczim i wëzdrzi na to, że jaż do czasu jegò zatrzimaniô w Bëtowie przez szandarów bezpieka wierã nie wiedza, gdze ji wiadłodôwôcz tak pò prôwdze je. Dopiérze na zaczątkù stëcznika 1956 r., czej wiadło ò „nalézenim” Richerta przez Òbëwatelską Milicjã trafiło do warszawsczi centralë ùrzãdu do sprawów pùblicznégò bezpiekù, jegò fónkcjonariuszowie ùdbelë so dali z nim wespółrobic. Człowiekã, jaczi tedë òsoblëwie zainteresowôł sã personą dôwnégò przédnégò redaktora „Zrzeszë Kaszëbsczi”, béł robòtnik III Departamentu Kòmitetu do sprawów Pùblicznégò Bezpiekù (dali: KdsPB) ppòr. Władisłôw Pòtapczuk. Chłop nen wëstãpòwôł ju na kôrtach mòjich artiklów pùblikòwónëch w „Pòmeranii”, bò je to prawie nen sóm człowiek, co òb lato 1955 r. òdbéł dwie òperacjowé rozmòwë z Janã Trepczikã. Interesowôł sã òn sprawą kaszëbsczégò separatizmù i wedle jego dbë prawie Richert mógłbë dotegòwac bezpiece wiele wiadłów na tã témã. Temù téż pòprosył Suwińsczégò, chtëren dotëchczôs òficjalno trzimôł łączbã z wiadłodôwôczã ò tacewnym mionie „Wojciech Kos”, ò przekôzanié gò sobie. Pò nié za dłudżim czasu Pòtapczukòwô ùdba sã zjisca i òd 17 stëcznika 1956 r. Richert miôł zacząc wespółdzejac z III Departamentã warszawsczi centralë bezpieczi. Kąsyczk pózni, bò 25 stëcznika tegò rokù, ppòr. Pòtapczuk, chtëren dowiedzôł sã ò Richertowim tôklu z felënkã zameldowaniô, zrëchtowôł do wicedirektora swòjégò departamentu pismiono, z chtërnégò wëchôdô, że chcôł mù pòmòc tã sprawã załatwic.

 

32. Ojcowizna (część 1)

Mordor był całkiem blisko. Czerwone oko, przenikające wszystko i wszystkich, świeciło upiornym blaskiem, ani na chwilę nie ustając w poszukiwaniu Opiekuna Pierścienia. Wstrętna pajęczyca właśnie ukąsiła Froda, być może śmiertelnie. Cóż z tego, że dzielny Sam ugodził ją w obmierzły brzuch, rozpruwając trzewia pełne mazi, której składu wierny sługa wolał się nie domyślać.

– Dobra pajęczyca, dobra, pomogła biednemu Sssmeagolowi. Teraz odzzzysssskamy naszszszego jedynego, naszego wssspaniałego – przysiągłby, że gdzieś całkiem niedaleko usłyszał syczenie stwora, co do którego od początku nie miał żadnych złudzeń. Sam w akcie bezsilnej złości chciał zdjąć z palca Pierścień, który ciążył mu coraz bardziej. Jednak jakaś tajemnicza opanowująca go siła nie pozwoliła mu na to. Podniósł się z ziemi i w akcie bezsilnej złości kilkoma szybkimi ruchami przeciął powietrze swoim mieczykiem.

A potem przyszedł krótki, niespodziewany sen. Zbudził się po kilku minutach. Joystick był na biurku, czekając na dalszą współpracę. Przez chwilę nie mógł pojąć, co się dzieje. Wreszcie z wolna otrzeźwiał. Już wiedział, co należy robić. Zdecydowanym, mocarnym ruchem prawicy zagarnął joystick. Mieczyk w dłoniach skamieniałego Sama poruszył się. Ożył też jego właściciel. Otarł pot z czoła i wrócił do gry. Nie. Nie można poddawać się rozpaczy. Na nim spoczywa teraz zadanie ponad ludzkie siły, któremu jednak należy stawić czoło.

Musiał nie dosłyszeć pukania. Do gabinetu wsunęła się sekretarka.

– Panie notariuszu, za piętnaście minut stawi się rodzina pana Prangi. Wszystko już przygotowane, dokument pozwoliłam sobie wyjąć z sejfu. Kładę go tutaj, na biurko – położyła kopertę na rogu masywnego dębowego mebla, uśmiechnęła się służbowo i wyszła, bezszelestnie zamykając za sobą drzwi.

Dopiero teraz zdał sobie sprawę z tego, co właściwie jest rzeczywistością. I zrobiło mu się żal, że zostawi Sama sam na sam z Pierścieniem, sąsiedztwem Szeloby i wielką niewiadomą, jaką był los pana Froda. Żal był tak wielki, że nie utrwaliła mu się w myślach spódniczka sekretarki, odsłaniająca cokolwiek, jak na realia urzędu uświęconego godłem państwowym, za dużo. 

 

35. Nowa odsłona Sali BHP

Dziś zapraszamy na spacer do budynku Sali BHP. Nowo zagospodarowane wnętrze nawiązuje do mieszczącej się tu w latach 1978–1996 Izby Pamięci Stoczni Gdańskiej.

Stoczniowy zabytek

Sala BHP to budynek mieszczący się na dawnym terenie Stoczni Gdańskiej. Stoi w tym miejscu od XIX wieku i cierpliwie znosi wszelkie zmiany. Od 2015 roku jej adres to ul. Ks. Jerzego Popiełuszki – arteria przecinająca póki co puste tereny postoczniowe, która otwarta została rok wcześniej jako tzw. Nowa Wałowa. Nie tylko adres się zmieniał, również nazwa samego obiektu. Sala BHP zbudowana została jako Torpedo – Lagerhaus, czyli magazyn torped. Niemiecki napis zachował się od strony ulicy Popiełuszki. Magazyn służył też jako montownia uzbrojenia okrętów wojennych, które budowano w ówczesnej Stoczni Cesarskiej. Po II wojnie światowej budynek niczym się nie wyróżniał. Sytuacja zmieniła się w 1961 roku. Po tragicznym wypadku przy budowie statku Maria Konopnicka, wskutek którego zginęło 22 stoczniowców, postanowiono zwrócić większą uwagę na szkolenia pracownicze. Od tej pory dawny magazyn znany jest jako Sala BHP, czyli Bezpieczeństwa i Higieny Pracy.

 

36. Berlińczyk z Brus

Nosił popularne wśród Krëbanów nazwisko, znane też na całych Kaszubach, Lemańczyk. Przyszedł na świat w Brusach, ale swoich losów nie związał z ziemią zaborską. Zamieszkał w Berlinie, gdzie zasłynął w środowisku polonijnym jako sprawny i skuteczny działacz gospodarczy.

Filomata i dyrektor banku
Franciszek Lemańczyk urodził się 21 marca 1894 r. w rodzinie chłopskiej Antoniego i Pauliny z domu Knut. Naukę pobierał w słynnym pelplińskim progimnazjum Collegium Marianum, a następnie w gimnazjum w Brodnicy. Przygotowania do matury łączył tam z działalnością w tajnych związkach młodzieży patriotycznej. Udział w ruchu filomackim (1910–1912) wpłynął na jego późniejsze losy, stał się aktywnym organizatorem polskiego życia gospodarczego i oświatowego w Niemczech.

Podczas I wojny światowej był sanitariuszem. Później studiował prawo na uniwersytecie i ekonomię w akademii handlowej w Berlinie. W latach 1919–1920 należał do zarządu Akademików Polskich w Berlinie. Pociągała go praca w bankowości. Znalazł zatrudnienie najpierw w Banku Kupiectwa Polskiego, a potem w Polskim Banku Handlowym oraz w gdańskim Banku dla Handlu i Przemysłu. Lemańczyk miał także zdolności organizacyjne i administracyjne. Był współzałożycielem i dyrektorem dynamicznie rozwijającego się w latach trzydziestych XX w. Banku Słowiańskiego (Slawische Bank-Aktions-Gesellschaft Berlin), o którym pamiętają jeszcze współcześni działacze polonijni. Wrodzoną inteligencją, umiejętnościami przywódczymi i biegłą znajomością kilku języków budził szacunek w Związku Polaków w Niemczech (ZPwN). W tej zasłużonej dla ruchu polonijnego organizacji (założonej w 1922 r.) pełnił funkcje doradcy ekonomicznego i kierownika działu gospodarczego. Należał do bliskich współpracowników Księdza Patrona dra Bolesława Domańskiego, duchowego przywódcy Polaków w Niemczech. Był ponadto prezesem Towarzystwa „Opieka Polska” w Berlinie i dyrektorem banku Unia (mniej popularnego wśród Polonii). Nazywano go tytanem pracy, dziś powiedzielibyśmy: człowiek sukcesu.

 

38. Pòmòrzanie ë pòmòrsczi jãzëk w Brazylëji

Wstãp

Ùznôwóm, że dlô kògòs bë sã mògło zdawac miono tegò artikla përznã niespòdzóné: Pòmòrzanie w Brazylëji? Ë pòmòrsczi jãzëk? Në jo (chtos bë mógł rzec), òni doch téż w Brazylëji mają mòrze, to dlôcze bë ni mòglë miec téż swòjich Pòmòrzanów, czej Ruscë jich mają. Abò chòdzy ò Kaszëbów, jaczé òdjachalë na sztrąd Copacabanaabò retac amazońsczi pralas? Ale nié, jawernota je përznã apartnô. Żebë òdpòwiedzec na wszëtczé dosebné pitania, w tim artiklu spróbùjemë krótkò wëjasnic, chto są brazylijsczi Pòmòrzanie, jaczim gôdają jãzëkã ë cëż òni mają wespólnégò z Kaszëbama. Zaczniemë naje kôrbienié dzejama negò lëdu ë pòkôżemë so téż jegò dzysdniowòsc, a skùńczimë krótczim wiadłã ò tim, jak wëzdrzi jich jãzëk.

Historëjô

Historëjô brazylijsczich Pòmòrzanów zaczinô sã w piãcdzesątëch latach XIX wiekù na Zôpadnym Pòmòrzim (tedëczasnô prëskô prowincëjô Pommern), dokładno gôdającë, na wschòdze dzysészégò zôpadnopòmòrsczégò wòjewództwa ë na zôpadze pòmòrsczégò. Prawie tuwò mieszkelë biédny parobkòwie, chëczowé, pasturze, jaczi mùszelë cãżkò robic dlô bòkadnëch gbùrów ë krëjamno snilë ò swòjim gruńce. Zdôwało sã, że to żëczenié nie je do zjisceniô. W nym cządze wiele lëdzy z westrzédny Eùropë ùcékało na zôpôd przez òcean z nôdzeją na lepszé żëcé. Téż naji Pòmòrzanie bëlë zwabiony przedstawą gwôsnégò gbùrstwa ë wòlnotë, tej jachalë do Hambùrga, żebë wstãpic na jaczi òkrãt, co bë jich przewiózł do „òbiecóny zemi”. Òkrãtë stąd płënãłe w rozmajité stronë, nôwicy do Zjednónëch Krajów Americzi, ale téż do Brazylëji. Czerënk, jaczi so wëbrelë migrancë, zanôlégôł mést nôwicy òd retoricznëch ùmiejãtnosców agentów, jaczi wabilë lëdzy do swòjich krajów òbiecënkama, chtërne nié wiedno bëłë prôwdzëwé.

 

42. Kòl ùjeczka Bernata Sëchtë

Ksądz kanónik Stanisłôw Bach z Gòscëcëna béł w sétmëdzesątëch latach w Dëchownym Seminarium w Pelplënie razã z Danielã Nowakã. Czedës rzekł mie ò nim tak: „Òn przepisywôł na maszinie kaszëbsczi słowôrz [Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej – 7 tomów] ksãdza Bernata Sëchtë i wnetka przez to bë wëlecôł z seminarium”.

– W tim je përznã przesadë – gôdô ksądz prałat Nowak, òd trzëdzescë lat probòszcz parafii Christusa Króla w Wejrowie, kùstosz Piôsznicczégò Sanktuarium, a òd wnet dwùch lat wejrowsczi dzekón. – Jiwer z tim béł, ale wszëtkò sã dobrze skùńczëło, bò jô nen słowôrz i Słownictwo kociewskie [3 tomë] przepisywôł jaż dzewiãc lat.

Jak do tegò doszło? To nie je krótkô òpòwiésc.

Daniél Nowak je rodzony 8 strëmiannika 1953 rokù w Starzënie. Czemù prawie tamò? Bò ta wies miała pòrodówkã. Tak pò prôwdze jegò starszi mieszkelë w czinszówce w Kłaninie, niedalek zómkù von Grassów. Òjc Daniela – Mieczisłôw – rodã z Trzech Młënów kòl Lësewa – w kłanińsczim Technikùm Rólniczim béł i szkólnym, i ksãgòwim – w młodëch latach ùcził sã w Pedagògicznym Liceùm w Wejrowie i Szkòle Rechùnkòwòsce Rólny w Dërszewie. Stark Tomôsz Nowak béł przez jaczis czas wójtã gminë Krokòwò, lëdze znelë gò z rësznégò spòlëznowégò dzejaniò. 16 lëstopadnika 1939 rokù, czej miôł 70 lat, Miemcë gò rozstrzélelë w Piôsznicë. Tegò samégò dnia zabilë 20 lat stôrégò brata mëmë Stanisława Lewińsczégò; òni dwaji bëlë w tim samim transpòrce na smierc.

Temù téż, czej Daniél Nowak òstôł probòszczã parafii Christusa Króla w Wejrowie, zarô ùdbôł so, żebë w swòjim kòscele zrobic Piôsznicczé Sanktuarium i założëc Stowôrã Piôsznicczich Rodzëznów. Tã wejrowską parafiã biskùp chełmińsczi Marión Przëkùcczi pòwòłôł 27 stëcznika 1987 rokù, ksądz Nowak béł ji pierszim probòszczã. W kòscele, chtëren wëbùdowôł, stwòrził Piôsznicką Kaplëcã, a za ji patrónkã òbrôł błogòsławioną sostrã zmartwëchwstónkã Alicjã Kòtowską. Miemcë jã stracëlë w Piôsznicë dokładno 11 lëstopadnika 1939 rokù, w roczëznã nôrodnégò swiãta Pòlôchów.

 

44. Niezapomniane chwile

W dniu 9 lutego 1920 r. obudził mnie kolega Bąk Józef, biegał wzdłuż drogi wiejskiej i wołał: – Nosce wiorną, wëcygają z Pucka rut.

Na tę chwilę czekali wszyscy. Nic więc dziwnego, że wyprysnąłem z łóżka, by czym rychlej się ubrać i sprawdzić tę radosną wiadomość. Noskami nazywaliśmy niemieckich żołnierzy pełniących u nas obowiązki straży granicznej. Niewdzięczne miano ukuto od ministra wojny Noskiego, on to wówczas ochotniczą armię formował. Wsławili się ci żołnierze napadami na polskich działaczy, rozbijaniem wieców polskich, przeprowadzaniem rewizji po domach co żywotniejszych obywateli. Dlatego to Józef swoim wołaniem ogromne zainteresowanie budził. Nie tylko my, chłopcy, prześcigać się zaczęli biegiem w kierunku szosy puckiej, ale i nasi rodzice i dziadkowie wylecieli za wieś, pod folwark Hannemanna. Rzeczywiście szli żołnierze, sprężystym maszerowali krokiem, ich miny były zadzierzyste, butne, wzrok ich ciskał strzały nienawiści, a rytmiczny śpiew zdawał się podnosić ich siłę.

Przy folwarku się zatrzymali. Tu pracownicy właściciela czekali na nich z pożywieniem. Liczne konwie z parującym mlekiem miały ich wzmocnić do dalszego marszu; granica była daleko, het za Żarnowcem. Tam, przy rzece Piaśnicy, niedawno komisarze, rozjemcy graniczni słup kamienny postawić kazali. Ze strony wschodniej widniał na nim napis POLSKA, a ze strony zachodniej DEUTSCHLAND. Teraz za ten słup mieli zastopkować Noskowie. Pili mleko folwarczne i dziewuchy dworskie szczypali, te śmiały się i opędzały się kaszubskimi wyzwiskami, nie zważając na grymasy jejmościny, pani swojej, Niemki. Papierosami hojnie żołnierzy obdarować kazała. Palili te papierosy, głośno szwargotali, a dowódca ich wskoczył na kamień, by mógł ogarnąć kompanię i zbiegowisko cywili i palnął mowę.

 

48. Ratując nadzieję…

Właściwie to już samo słowo „ratować”, „ratunek” ma pozytywne zabarwienie. Przecież nie ratujemy zła, nawet czekamy, żeby zginęło. Nie podlewa się chwastów. Wspomnijmy biblijny kąkol w pszenicznym łanie. Botanicy mówią, że też jest potrzebny. Pytałam kiedyś studentów, czy wiedzą, jak wygląda kąkol, nie wiedzieli, a miał to być wstęp do folklorystycznego obrazu roślin magicznych. Z dzieciństwa pamiętam ostrzeżenie, żeby go nie brać do wianka np. witego z modraków, bo jest to kwiatek „od diabła, ma przecież różki”. Po latach cieszy mnie jego widok wśród kwiecia i kłosów widniejących w hafcie kociewskim. Znowu względność – czy możliwe jest bez niej życie? Wracając do nadziei, wiem, czyją „jest matką”, niby! A przecież istotą przedwiośnia jest też nadzieja.

Ostatnie zebranie Rady Naczelnej ZKP bardzo ważne. Pierwsze w nowej kadencji i to w sali znanej na całym Pomorzu zabytkowej, okazałej Politechniki Gdańskiej. Byłem dumna, że tu był wykładowcą mój mąż, że znam tych, którzy się chlubią, że tu studiowali… Fotografia grupy przy wahadle Foucaulta – historyczna. Ziemia się kręci, a wahadło pewnie wyznacza kierunek. Wahać się w wyborze, to ludzka rzecz. Liczy się kierunek – myślałam – podczas gorącej debaty Kaszubów nad wzniosłym, historycznym hymnem. „Polska wiara, polska mowa”… – niektórym przeszkadza. Czyż nie śpiewają „Polska matką moją”? A wielki Kaszub ks. dr Bernard Sychta czyż chciał oszukać resztę Pomorzaków, pisząc: „Kaszuby są Polską”.


49. Le jedna takô...

Grôpë, grôpuszczi, maszinë do szëcô, wszelejaczé płudżi, le nié tôkle. Wszëtkò w szëkù przed chëczą wëstôwioné na pòkôzk. Wspòminczi dzëcnëch lat mùskają najã pamiãc. Równak przëchłoscëło nas tuwò czësto co jinszégò.

Z Szimbarkù, mijającë Piekło, jedzemë z czile ùczãstniczkama warkòwniów dlô piszącëch pò kaszëbskù w starnã Nieba. Pasowny to czerënk. Le dlôcze pò Niebie je Kòlano? Krôjmalënk, jaczi jesmë òbôczëlë, wnetka nóm z łba wënëkôł no pitanié. Mieszkańcë negò òkòlô jegò snôżoscë ju pewno nie widzą, a czasã mòże mają ju ji dosc. Jazda zëmą pò nëch wiżawach takô letkô ju pewno nie je. Tak czë jinak Òstrzëcczé Jezoro i lasë na rzmach wkół niegò baro sã nama ùwidzałë. Tej sej czëc rżenié kòni. Tec nie dzyw. Corôz blëżi jesma stadninë i chëczë, przed chtërną w bëlnym szëkù pòzebróné są do grëpë rozmajité sprzãtë. Grôpë, grôpczi, zgrëpòwóné płudżi, kóńsczé sanie i jinszé. Je jich tak wiele, że chëba sóm miéwca miôłbë jiwer z pòrechòwanim. Swój plac nalazłë téż centrëfùdżi. Chto nią chòc rôz robił, nen wié, że krãcëc téż trza rozmiec.

Në stôré rzeczë jô sóm zbiérôł. Wikszim dzélã są kùpioné, czasã téż na cos wëmienioné. Czedës wiele jich sã wërzucało– kąsk z żalã w głosu gôdôł Tadéùsz Kùpper, włôscëcel stadninë i pòsôdôcz rozmajitëch sprzãtów. To prawie jeden z nich tuwò naji przënãcył. Przez stalatny kònny wóz strażacczi. Czësto òsoblëwi. Mùszą gò cygnąc dwa mòcné kònie. Miescy òsmë strażaków, a do te téż na stałé mô 150-lëtrowi zbiérnik na wòdã. W òkòlim je le czile pòdobnëch wòzów. Wszëtczé równak mùszą skądkas czerpac wòdã. W naszim taczégò jiwru ni ma – gôdô Kùpper. Je jesz cos, co robi tã sykówkã czësto apartną. Czedës bëlësma na krajowëch zawòdach kònnëch sykówków w Smiglu (pòl. Śmigiel). Bëło tam wiãcy jak sto wòzów z Pòlsczi a téż z Niemc, Czech i Słowacje, ale niżódnô z nich nie bëła jak nasza. We wszëtczich, cobë pómpòwac wòdã, mùszi nôpierwi wëprzic kònie. W naji sykówce rozstôw je na bòczi. Tej jednoczasno mòżna cygnąc wóz i gasëc – nã rzôdkòsc wëjasniwô nasz rozpòwiôdôcz.

 

50. Apostoł

Jan Jenczio (1797–1884), gospodarz ze wsi Markowskie pod Oleckiem, ewangelik, charyzmatyczny gromadkarz, sprawiający swą głęboką religijnością kłopot duchownym, zakończył pobieranie nauk na wiejskiej szkółce i nie znał języka niemieckiego. Mimo to jego sława przekroczyła granicę Mazur, odwiedzali go wysocy urzędnicy Kościoła ewangelickiego, podejmował następcę tronu, a kiedy zmarł, jego nekrolog zamieściła prasa w Królewcu, drukowane wspomnienie poświęcił mu wydawca mazurskich kalendarzy i gazet Marcin Gerss, a poeta Tobiasz Stullich uczcił jego pamięć stosownym wierszem. Współcześni widzieli w nim osobę „zacną” (Toeppen), „czcigodnego i porządnego męża” (Gerss), a nawet „szlachetną słowiańską postać pewnego siebie patriarchy” (Oldbenberg), w połowie XX w. zaś ksiądz Jerzy Otello nie zawahał się go nazwać „mazurskim apostołem”.

Max P. Toeppen zauważył w Historii Mazur (1870), że wśród Mazurów, „w związku z zamiłowaniem do ścisłego przestrzegania ceremonii kościelnych, tylko sporadycznie ujawnia się szczere dążenie do zrozumienia zasad wiary oraz moralnego udoskonalenia”. Takim znakomitym wyjątkiem był na pewno Jan Jenczio, który oddał swe życie służbie Bogu i bliźnim. Jeszcze przed ukończeniem trzydziestego roku życia rozpoczął działalność społeczno-oświatową i religijną, podejmując akcje skierowane przeciw zabobonom i pijaństwu, upatrując w nich głównych przyczyn ubóstwa i niedoli mazurskich chłopów. Chcąc stworzyć moralne podstawy dla swej reformatorskiej idei, z jednej strony skupił się na pogłębianiu ducha religijnego mieszkańców okolicy, z drugiej stale przypominał o protestanckim etosie pracy: odpowiedzialności, rzetelności, uczciwości, prawdomówności i praktycznej pobożności, wyrażającej się w dewizie „módl się pracując”. Zaczął od głoszenia kazań po niedzielnych nabożeństwach przed kościołem w Wieliczkach (był tu przewodniczącym rady parafialnej). Spotkało się to z wrogością nie tylko duchownych, ale i wiejskiej społeczności, wyśmiewano go i lżono. Od 1855 r., za zgodą królewieckiego konsystorza, prowadził w swoim domu niedzielne „godziny pobożności”. Brało w nich udział nawet do 60 osób z Markowskich i okolic, także zza bliskiej o pół mili granicy. Jenczio starannie przygotowywał się do spotkań, pisał sobie wystąpienia, czytał kazania. Zawsze znalazło się miejsce dla fragmentu Postylii Grzegorza z Żarnowca, której wydany w 1580 r. w Krakowie egzemplarz gromadkarz miał w domowej biblioteczce, oraz na pieśni przy akompaniamencie fisharmonii, skonstruowanej przez syna gospodarza. Oprócz tematyki religijno-obyczajowej poruszano także sprawy dobrego gospodarowania. Choć jego działania napotykały przeszkody ze strony duchowieństwa, nadal regularnie uczęszczał do kościoła w Wieliczkach: „ja i ci, którzy przychodzą na moją godzinę pobożności, uczęszczamy też gorliwie do kościoła, ponieważ wiemy, że te godziny są dla nas błogosławieństwem. Konsystorz wyraził na nie zgodę, ale duchowni zachowują neutralność i o to właśnie ludziom idzie, przez to dla wielu błogosławieństwo jest niedostępne”. Jenczio starał się oddziaływać na sąsiadów nie tylko słowem. Z powodzeniem prowadził swe gospodarstwo, potrzebną do tego wiedzę czerpał z fachowej prasy, dzielił się doświadczeniem, dbał o najemnych pracowników.

 

52. Pierwszy żeglarz

Urodziłem się 2 października 1887 roku w Chojnicach. Ojcem moim był mistrz krawiecki Franciszek Weiland. Na miejscu domu, w którym się urodziłem, stoi od 1904 roku ratusz; wówczas stały tam trzy domy szczytowe.Tak rozpoczyna się wspomnienie Ottona Weilanda zanotowane w 1959 r. przez Juliana Rydzkowskiego, zamieszczone w książeczce Chojniczanie opowiadają (2003 r.). Przywołuję pamięć o autorze tych słów z dwóch powodów: 29 grudnia minęła 50. rocznica śmierci tego niepospolitego chojniczanina, a 18 marca przypada 95. rocznica powstania klubu żeglarskiego, którego był założycielem. No i jeszcze dla odświeżenia osobistych wspomnień.

Otton wyuczył się krawiectwa pod okiem ojca, lecz po zdaniu egzaminu czeladniczego, ówczesnym zwyczajem, w celu doskonalenia się w rzemiośle wybrał się w aż 9-letnią podróż po Europie. Podczas tych wojaży zetknął się w Anglii i Holandii z żeglarstwem sportowym i turystycznym, które stało się jego pasją. Powróciwszy w 1913 r. do Chojnic, założył wraz z bratem Oskarem zakład kuśnierski, o sportach wodnych jednak nie mógł zapomnieć. Sam zbudował niewielki jacht i pływał po chojnickim jeziorze Zakonnym (w jego miejscu jest dziś park), wzbudzając zainteresowanie grupki młodych chojniczan.

 

54. Lektury
 

61. Skoki na Kaszubach

Kilkanaście lat temu, na przełomie wieków, cały kraj opanowała dziwna choroba. Od nazwiska człowieka, który stał się arcymistrzem swojej dyscypliny sportowej, trzeba przyznać, dość niszowej, do tej pory tworzone są określenia „chorób” sportowych. „Małyszomania” szybciej niż filmowe, serialowe epidemie opanowała cały kraj, od naszych kochanych Kaszub, aż – co bardziej oczywiste – po południowe, górskie regiony Polski.

W skokach narciarskich polscy sportowcy nie odnosili spektakularnych sukcesów, także nasza baza sportowa nie była na takim poziomie, jak w krajach skandynawskich czy alpejskich. A jednak zdarzały się przebłyski, warto tu przywołać przynajmniej dwa nazwiska: Stanisława Marusarza „Dziadka” – patrona zakopiańskiej „Wielkiej Krokwi” (wicemistrza świata z Lahti 1938 r.) czy Wojciecha Fortunę – pierwszego polskiego złotego medalistę olimpijskiego w skokach (Sapporo 1972 r.).

 

62. Klëka
 

67. Sąsadze

Taczi nôlepszi sąsôd to ten, co to gò nigdë ni ma, a czej ju je, to le tej – czej je pòtrzébny.

Pòmòże taczi sąsadce tasze wniesc. Sniég òdgarnie spòd brómë. Czasã co pò sąsedzkù doma ùprawi. Trôwa zesecze swòją wiôlgą masziną. Pòdwieze swòjim nowim aùdi chòc z 50 métrów. Młotk pòżëczi. Gózdz wbije w scanã pòd òbrôz nowégò prezydeńta. (Òni są tak na òtmianë: z wąsã i bez wąsã). Zelëskò równo z płotã zestrzëże. Nie klapie. Nie zazdroscy. Nie czerëje sã, co sąsadze doma a na òbòrze robią. Nie napùszczô kòta, co szczi do cëzégò ògródka. Nie słëchô głosno mùzyczi w nocë, a jak robi rozegracjã, to sąsada téż zaprosy. Sąsôd idealny. Òkróm taczich super, prima i ekstra są téż jiny. Chcemë przeanalizowac jich czile zortów.

 

68. Pëlckòwsczi kòzéł

Dzysô brifka przëszedł z kòzłã. Zaklepôł nim na dwiérze a żdôł, czedë jô bùten wëlézã. Në nié, nie do pòmëszleniô!

Kòzéł to je taczi grëbi, z jedny stronë wëkrzëwiony czij, żebë jegò mógł na płoce pòwiesëc. Z drëdżi stronë mô rësënã, do jaczi kôrtka z wiadłã bëła wtikónô. Gòspòdôrz gòspòdarzowi czedës negò kòzłã pòdôwelë ë na nen ôrt wszëtcë ò wszëtczim na wsë wiedzelë. Na przëmiôr, czedë ë jaczé pòdatczi mdą zbiéróné abò że mùszi ze scërzama jic do szczepianiô.

– Séc padła, internetu ni ma, z móbilczi nie zazwònisz, temù jô so pòmëslôł, że czas je wrócëc do te, co je przepraktikòwóné bez najich starków – bez pòchwôlonégò przërzekł do mie brifka. – A kòzéł sztrómù nie brëkùje.

– Czedë të òstôł szôłtësa? – Miôł jem dzysô dzéń złoslëwòscë. – Kò wiész, że to je jegò berło.

 

Joomla Templates - by Joomlage.com