Rozmiar czcionki:

Nr 5/2017
Chełmowskiego opisanie świata

pomerania_marzec_2017

 

Od Redaktora

Na sąsiedniej stronie przeczytają Państwo o podróży do Albanii przedstawicieli Klubu Studenckiego Pomorania. Celem ich wizyty w tym bałkańskim kraju było wzięcie udziału w seminarium pod hasłem „Building Bridges”. Młodzi Kaszubi rozmawiali ze swoimi rówieśnikami z innych krajów m.in. o miejscu języka regionalnego w przestrzeni publicznej, możliwości jego nauki w szkołach oraz o zachowaniu kultury i tradycji mniejszości narodowych i etnicznych.

Goście uczestniczący w comiesięcznej debacie w studiu Radia Gdańsk, przygotowanej i prowadzonej przez dziennikarza tej stacji i redaktora naszego miesięcznika, tym razem odpowiadali na pytania, czy oferta kulturalna Kaszubów jest interesująca i czy Kaszubi są dobrymi partnerami dla pomorskich instytucji kultury. Zachęcam do przeczytania zapisu tej debaty i zastanowienia się nad poruszanymi w niej tematami.

Reżyser Andrzej Dudziński w rozmowie z Markiem Adamkowiczem (strony 8-9) opowiada o swoich spotkaniach z Józefem Chełmowskim, który pięciokrotnie był bohaterem jego filmów. Dudziński dzieli się interesującymi spostrzeżeniami na temat rzeźbiarza z Brus-Jagli, który chętnie mówił o swojej pasji i o świecie tworzonym przez siebie w swoim ogrodzie i domu.

Czy Wisła może pełnić rolę wodnej autostrady? Czy barki z kontenerami mogą się stać częścią wiślanego krajobrazu? Organizatorzy kwietniowego rejsu kontenerowego tą rzeką z Gdańska do Warszawy udowodnili, że tak. Więcej na ten temat przeczytacie Państwo na stronie 7. 

 

3. Pomorania od morza do morza

„Nie ma pojęcia o dobrodziejstwach strefy Schengen ten, kto nie musiał jej opuścić drogą lądową” – tak mniej więcej brzmiał pierwszy wniosek, jaki nasunął się delegacji Klubu Studenckiego Pomorania po tym, jak 6 kwietnia szczęśliwie (choć nie bez przygód) zameldowała się w hotelu w położonym u wybrzeża Adriatyku mieście Durrës w Albanii. Tak zaczęło się dla nas wielkanocne seminarium pod hasłem „Building Bridges”, organizowane przez przedstawicieli mniejszości arumuńskiej w Albanii oraz Youth of European Nationalities, która w swoich szeregach zrzesza podobne Pomoranii organizacje młodzieżowe z różnych krajów Europy.


4. Ni mómë nic do zabédowaniô?

W majewi pòspólny debace Radia Gdańsk i „Pòmeranie” jesmë gôdelë m.jin. ò wespółrobòce Kaszëbów z pòmòrsczima institucjama, òdbiércach kaszëbsczi kùlturë i ò tim, co mòżemë zabédowac swiatu. Najima gòscama bëlë: gazétnik Mark Adamkòwicz, wiceprzédnik Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô Łukôsz Grzãdzëcczi i wiceprzédnik Kaszëbsczi Jednotë Adóm Hébel.

Pomerania”:Òd 6 do 8 łżëkwiata jesmë mielë we Gduńskù pòtkania przełóżców lëteraturë „Odnalezione w tłumaczeniu”. Tim razã jich témą bëłë môłé jãzëczi. Na starnie Institutu Miastowi Kùlturë, òrganizatora wëdarzeniô, czëtómë: „Zaprosiliśmy tłumaczy i pisarzy z obszarów tak odmiennych kulturowo, jak Litwa, Katalonia, Walia czy szwajcarska Gryzonia. Chcemy przyjrzeć się, jak literatura tam tworzona funkcjonuje w tłumaczeniu, jakie są praktyki pisarzy i tłumaczy, poddanych często ciśnieniu językowego żywiołu i tradycji literackich większych sąsiadów i globalnego świata”. Bëlno, że są tu rôczony lëdze z całi Eùropë, ale nie je kąsk żôl, że nicht nie pòmëslôł ò Kaszëbach? A mòże chcemë za wiele? Kò ni mùszimë bëc wszãdze...

Łukôsz Grzãdzëcczi:Ta impreza òdbiwô sã òd pôrã lat i wedle mie wiedno bëła òtemkłô dlô piszącëch pò kaszëbskù. Jesz czile lat temù sóm jem rozsélôł infòrmacje do najich ùtwórców, że mògą w tak czims ùczãstniczëc. Zainteresowanié bëło – delikatno gôdającë – malinczé.

P”:Tej wina je pò naji stronie? Za mało wëchôdómë ze swòjégò òkrãżô i nie chcemë sã angażowac bùten?

ŁG: Nie wiém, czë niechtërny piszący pò kaszëbskù są zainteresowóny swiatã, jaczi je wkół nich. Kùltura je dzysô przistãpnô dlô wszëtczich. Jeżlë chtos sã czim interesëje, to mòże dzysô miec referat we Gduńskù, pòjachac PKM-ką na lotniskò i òb wieczór bëc w Barcelonie. Nôwicy zanôlégô òd naju, òd tegò, jak jesmë òtemkłi.

 

7. Powrót barek na Wisłę

Drogi wodne od wieków były naturalnym szlakiem transportowym. W Polsce ten sposób żeglugi przodował do XIX wieku. Największym i najważniejszym szlakiem wodnym, co zrozumiałe, była Wisła, która poprzez sieć dopływów łączyła centrum i południe kraju z morskim portem w Gdańsku. Królową rzek, jak dzisiaj nazywa się Wisłę, transportowano w dół rzeki głównie drewno i zboże. Sprzyjał temu prąd wodny, dzięki czemu statki i tratwy napędzane były głównie siłami natury.

Transport rzeczny na Wiśle sprzyjał rozwojowi nie tylko gdańskiego portu, ale również wielu mniejszych portów nad Wisłą a także nad jej dopływami, którymi jednostki o małych gabarytach mogły dotrzeć bez większych problemów.


8. Artysta, który dawał radość i skłaniał do refleksji

Z Andrzejem Dudzińskim o jego spotkaniach z rzeźbiarzem z Brus-Jaglii rozmawiał Marek Adamkowicz

Ma pan w dorobku aż pięć filmów, w których pojawia się Józef Chełmowski. Trudno takie zainteresowanie tą postacią uznać za przypadkowe.

Tak, to już pięć filmów… Chociaż tylko w jednym pan Józef był głównym bohaterem, a film został poświęcony jego osobie w całości. Chodzi oczywiście o „Księgę Aniołów Józefa Chełmowskiego”. Wcześniej wystąpił w „Rzeźbiarzach Ziemi Kaszubskiej”, „Szkicu do portretu”, „Historii rzeźby na Kaszubach”, a także w „Ostańcach próśb i nadziei”. To właśnie przy realizacji tego ostatniego spotkałem go po raz pierwszy. Pewne momenty zapadają w pamięć, jak wtedy, w październiku 2009 roku. Realizowaliśmy film o kaszubskich kapliczkach i w scenariuszu pojawiła się scena, w której bierze udział twórca ludowy. Wybór producenta padł właśnie na Józefa Chełmowskiego, który do dziś należy do najwybitniejszych twórców bożychmąk na Kaszubach. Nasze pierwsze spotkanie przerodziło się w wielogodzinną rozmowę. Pan Józef przyjął mnie wówczas w swoim sławnym saloniku, w którym oprócz obrazów (również na suficie), rzeźb, pozytywek, instrumentów muzycznych i przedmiotów niewiadomego przeznaczenia, stała i pewnie do dziś stoi słynna kanapa… Całą zajmowały jego traktaty, niezwykle starannie wykonane, ozdobione inskrypcjami, same w sobie stanowiące swoiste dzieła sztuki… Po opowieściach o kapliczkach zaczął mi czytać ich fragmenty. Wrażenie niezwykłe, jedyne w swoim rodzaju… Jakiś czas później zaprosiłem go do występu w filmie o rzeźbiarzach kaszubskich i od tego czasu większość naszych rozmów toczyła się już w jego warsztacie. Pan Józef rozpalał swoją kozę, niekiedy coś rzeźbił i opowiadał…
 

10. Wòjna fòlkloru z fòlklorã

Jeden gard i jedna szkòła, tak jak w kòżdim jinym gardze kòżdô jinô szkòła, jakô mô ùczbë „regionalnégò jãzëka”, robi wszëtkò, cobë ùczniów zachãcëc do chòdzeniô na te zajmë. Szkólnô rôczëła mùzyczné animatorczi, jaczé mają zapòznac młodëch lëdzy z tradicjową mùzyką, przez co to pòkòlenié mô miec swiądã, jak wëzdrzało codniowé żëcé jich przódków.

Animatorczi sã przërëchtowałë i ùtcëwie rzekłë, że naùczą richtich spiéwù, bò tim sã zajimają. Szkólnô pòtraktowa jich zajmë jakno pòkôzk felënkù kómpetencjów, bò nie naùczëłë szkòlôków tuńców w lëdowëch ruchnach. Nick nie dało klarowanié, że jich zajmë pòlégają na ùczenim prôwdzëwi kùlturë, a nié swietlëcowëch inspiracjów tą kùlturą. Kò lëdze przódë tańcowelë i sã òblôkelë tak, jak dzysészé karna na festinach. I kùńc!

 

12.Pomorski Sejmik Krajoznawczy „Mijające krajobrazy Pobrzeża Słowińskiego”

Siódmy sejmik krajoznawczy z ogólnopolskiego cyklu „Mijające krajobrazy Polski” odbył się w październiku 2016 r. w Gdyni i Słowińskim Parku Narodowym. Temat sejmiku to „Mijające krajobrazy Pobrzeża Słowińskiego”. Dwie sesje, naukowa i krajoznawcza, odbyły się w Gdyni, a trzecia sesja i wycieczka przyrodnicza w Słowińskim Parku Narodowym. Sejmik zorganizowało Pomorskie Porozumienie Oddziałów PTTK w Gdańsku, a bezpośrednimi wykonawcami były Pomorskie Kolegium Instruktorów Krajoznawstwa PTTK i Pomorska Komisja Fotografii Krajoznawczej PTTK w Gdańsku. Współorganizatorami były także Oddział Gdański Polskiego Towarzystwa Geograficznego, Okręg Gdański Ligi Ochrony Przyrody i Oddział Morski PTTK w Gdyni. W sesji naukowej wspomagali nas pracownicy naukowi Instytutu Geografii Uniwersytetu Gdańskiego. Ogółem w sejmiku uczestniczyły 162 osoby (3 sesje i wycieczka), głównie krajoznawcy PTTK, członkowie PTG i LOP.

 

14. Kaszubszczyzna w rozgłośniach radiowych i w telewizji odc. 2

Radio Kaszëbë, pierwsza kaszubska koncesjonowana stacja radiowa o profilu informacyjno-muzycznym, po raz pierwszy wyemitowała program testowy 18 grudnia 2004 r. ze studia we Władysławowie (obecnie redakcja mieści się w Gdyni). Twórcą rozgłośni jest Artur Jabłoński, który za pośrednictwem Stowarzyszenia Ziemia Pucka uzyskał 6 czerwca 2005 r. od Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji koncesję na rozpowszechnianie programu Radia Kaszëbë na falach ultrakrótkich. Początkowo program był wysyłany z obiektów nadawczych w Chwaszczynie i Rekowie Górnym, co pozwalało na czysty odbiór rozgłośni na terenie północnych Kaszub oraz Trójmiasta. 21 sierpnia 2009 r. powiększono zasięg o nadajnik w Kościerzynie, dzięki któremu stacja jest również słyszalna na terytorium środkowych i południowych Kaszub. W lutym 2015 r. stacja rozpoczęła emisję programu z kolejnego nadajnika, zlokalizowanego w Helu.

 

16. Jegòmòsc z Czôrnëch Błotów

Tczëwôrtny Jegòmòsc ksądz probòszcz kanonik Stanisłôw Bach, lëzyńsczi wicedzekón, je drëdżim pò ks. Francëszkù Grëczë dëszpasturzã, chtëren zaczął regùlarno òdprôwiac msze swiãté z kaszëbską lëturgią słowa. Co wiãcy, je pierszińcã òdprôwianiô taczich mszów swiãtëch na Nordze. Je téż załóżcą i czilelatnym przédnikã partu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô w Gòscëcenie.
Ùrodzył sã 7 séwnika 1952 rokù w Chwaszczënie, a tak pò prôwdze na pùstkach zwónëch wnenczas Czôrné Błota, a terô Lësé Błota. Starkama kanonika ze stronë tatka bëlë Marta i Agùst, ze stronë mëmczi Apòloniô i Jón, a starszima Józef i Aniela z dodomù Brodalskô.
Czej jô wësłëchôł ksãdza kanonika, to, co òn mie rzekł o swòji familii, ò swòjich starszich, dorazu przëszła mie do głowë ùdba swiãtégò Benedikta „Ora et labora”, to je: mòdlë sã i robi, a wiedno mòdlëtwa je przed robòtą. Nié le wôżnô w rodzëznie gòscëcczégò probòszcza bëła pòbòżnosc i robòcosc, ale téż lubòtnosc Môłi i Wiôldżi Tatczëznë. Ale ò patrijocëznie sã doma nie gôdiwało, òna tamò bëła wiedno żëwô. Òjc Józef Bach òstôł pòjmóny do Stutthofù leno temù – jak tłomaczi ksądz – że béł Pòlôchã, że sã nie zapiarł swòjégò nôrodu, że nié angedojczowôł. Nôpierwi na krótkò wsadzëlë gò do sôdzë, a tej zarô wëwiezlë do sedzbë gestapò w Bëdgòszczë, a dopiérze stamtądka do lagru Stutthof. W strëmiannikù 1945 rokù szedł w tak pòzwónym marszu smiercë – całą drogã – przez Żukòwò, Przedkòwò, Łebno i Nôwcz, jaż do sami Gãsë.

 

18. XXXII Kaszubski Spływ Kajakowy Śladami Remusa

Serdecznie zapraszamy do udziału w spływie Śladami Remusa, bohatera powieści Aleksandra Majkowskiego. Zacznie się 1 lipca 2017 roku i będzie prowadzić Kółkiem Jezior Raduńskich, uważanym za perłę krajobrazu Kaszub, a następnie rzekami Reknicą, Graniczną, Trzebiochą i Wdą. Zakończy się 9 lipca w Czarlinie nad Jeziorami Wdzydzkimi.
Głównym organizatorem jest Klub Turystyczny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego Wanożnik, a współorganizatorem Stowarzyszenie Kajakowe Wodniak w Gdańsku. Patronat medialny sprawuje redakcja „Pomeranii”, dzięki której w 1986 roku ten szczególny spływ, wymyślony przez dra Janusza Kowalskiego, zaistniał. 
Spływ jest kaszubski nie tylko z nazwy i z przebiegu tras, ale przede wszystkim z połączenia przygody wodniackiej z bogatym regionalnym programem kulturalnym na lądzie.

 

19. Pisanié kaszëbsczich piesniów pieniãdzama (nié) do zapłaceniô

Jak pòdskacëc do pisaniô kaszëbsczich piesniów? Nôlepi, czejbë òdpòwiedzôł: dëtkama. Nôzdrowszé mòdło, prakticzné, jasné. Piszesz tekst – płacą. Piszesz mùzykã – płacą. Tłomaczisz tekst spiéwë na kaszëbsczi – płacą. Zrobisz to bëlno – môsz pòsobné zlecenié a mòże to dô jesz co wicy. Lecy twòja chòranka w radio, telewizji, internece, òbczas festinu w Gãstëch Sztopach – płacą przez cotkã ZAiKS. I wierã je kaszëbsczé malinczé, malinëszczé karnenkò lëdzy, co na ten ôrt mògą dzejac. Leno z tegò sã na pewno nie dô wëżëwic familie. Tej stwórzba rodny piesnie je taczim dodôwkã do codniowégò czurzeniô.
 

22. Chojnicki pocztowiec Józef Mechlin

Jedną z najpiękniejszych kart w ruchu patriotycznym na ziemi chojnickiej w okresie międzywojennym zapisali członkowie Polskiego Związku Zachodniego. Organizacja ta powstała w 1934 r. w rezultacie przekształcenia działającego od 1921 r. Związku Obrony Kresów Zachodnich. W okręgu pomorskim do PZZ należało ponad pięć tysięcy członków, wśród nich m.in. wybitny pisarz i regionalista kaszubski Aleksander Majkowski czy związany przed wojną z Chojnicami Edward Poppek (dziennikarz i działacz harcerski). Wśród najistotniejszych zadań tej organizacji wskazać możemy obronę polskich praw narodowych, kształtowanie postawy patriotycznej na terenie przygranicznym i śledzenie niemieckiego ruchu politycznego.
 

24. KASZËBIZNA W CZERSCZI „JEDINCE”

Czersk. Miasto na grańcë Kaszëb i Kòcewiô. Leżi w sercu Tëchòlsczich Bòrów. Môl żëcégò i dzejaniégò Kazmierza Jasnocha, Jana Karnowsczégò, Józefa Cenôwë, Antona Łangòwsczégò czë Francëszka Mãczëkòwsczégò. Miasto, chtërno je znóné dzãka kaszëbsczim karnóm spiéwù i tuńca. W tak apartnym placu ni mòże zafelowac regionalny edukacji. Przed latama zajimała sã tim Bògùmiła Milewskô, wielelatnô przédniczka czersczégò partu KPZ. Jakò ji ùczenka i wëchòwónka klasë ò regionalnym profilu, cygnã dali w ti sami szkòle, Spòdleczny Szkòle nr 1 miona Janusza Kòrczaka w Czerskù, regionalną edukacjã. Terô to ju je czwiôrti szkòłowi rok, czej ùczã tu kaszëbsczégò jãzëka.

 

26. Tam i z powrotem. Pasja, która nie zna granic

Ania i Bartek z Bytowa w 2005 r. wyjechali za chlebem, do Szkocji. Niewiele brakowało, a zostaliby tam na zawsze. Jednak w 2011 wrócili do Polski. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie fakt, że tam i z powrotem jechał z nimi nie pies czy kot, ale... koń. Koń, dzięki któremu Ania mogła na obczyźnie kontynuować swoją pasję – brać udział w zawodach jeździeckich.

EMIGRACJA

Ania Smolarek, wbrew zdrowemu rozsądkowi, zabrała ze sobą na emigrację konia. Ale ta szalona i bardzo kosztowna decyzja wyszła im na dobre. Zostali przez Szkotów przyjęci z sympatią. Pasja Ani otworzyła im drogę do lokalnego świata koniarzy. Szkoccy jeźdźcy mówili nawet z życzliwym uśmiechem, że dzięki niej i Lexusowi, na którym startowała tam w licznych zawodach, zawody te nabrały charakteru międzynarodowego. Zwykle była jedynym jeźdźcem z zagranicy. Zabranie do Szkocji konia było dla mnie warunkiem wyjazdu. Jeździectwo to moja pasja, a udział w zawodach wymaga regularnego treningu. Wszelkie dłuższe przerwy mogą uniemożliwić powrót do startów. Wypada się z rytmu i już po zabawie. Starty w zawodach dają mi siłę, uzupełniają energię. Konie i sport jeździecki zawsze były bardzo ważne w moim życiu, lecz początkowo pozostawało to w sferze marzeń. To, że będę na własnym koniu startować w zawodach, wydawało się, na zdrowy rozum, nierealne. Nie miałam ani środków, ani możliwości treningów pod okiem profesjonalnego trenera. Mimo to uparcie dążyłam do celu. Nie mogłam sobie pozwolić na kupno sportowego, doświadczonego konia, więc nabyłam półrocznego źrebaka. Przez kilka lat sama uczyłam go wszystkiego. Od przyjęcia siodła, po skomplikowane figury ujeżdżeniowe i skoki. W końcu zaczęłam na nim brać udział w zawodach. Przerywając treningi, zmarnowałabym lata pracy i wyrzeczeń. Bez jazdy konnej i startów nie wyobrażam sobie życia – zwierza się Anna Smolarek.

W Szkocji zamieszkali w wynajętym domku, przy którym za zgodą właścicielki Bartek postawił stajenkę dla Lexusa. Oboje mieli pracę. Dzieci chodziły do przedszkola, później do szkoły. W weekendy jeździli z koniem na zawody jeździeckie, odbywające się co tydzień, przez cały rok, w okolicznych ośrodkach jeździeckich. Rodzina kibicowała, Ania startowała. Czasem nawet stawała na podium. Wtedy było wiele radości, gdy szkocki sędzia męczył się, wymawiając jej nazwisko. Żyliśmy całkiem normalnie i spokojnie. Byliśmy tam razem, dzieci nie były, jak to się często zdarza, emigracyjnymi sierotami, miały pełną rodzinę. Dlatego nie myśleliśmy nawet o szybkim, za wszelką cenę, dorobieniu się, oszczędzaniu i powrocie do Polski. Mimo tęsknoty do rodziny i ojczyzny było nam na tyle dobrze, że zaczęliśmy rozważać możliwość pozostania w Szkocji. Chociaż przyznać muszę, że chociaż nawiązaliśmy tam wiele znajomości a nawet przyjaźni, jednak nigdy do końca nie pojęłam szkockiej mentalności. Oni są diametralnie różni od nas. Nikt nam niczego nie wytykał, jednak często czuliśmy się tam obco. Szkoci spotykają się w pubach, klubach, w parkach. Nikt nikogo do siebie nie zaprasza, tak jak u nas. Są mili, serdeczni, ale trzymają dystans. Nigdy nie przekroczą pewnej granicy poufałości. Przyzwyczajeni do otwartości Polacy, mogą czuć się z tym nieswojo – mówi.


28. O sztuce łowienia ryb przez wieki

II wojna światowa pozbawiła miliony ludzi w Europie ich „małej ojczyzny”. Człowiek od dzieciństwa przebywający w znajomym mu otoczeniu odczuwa emocjonalnie jego „swojskość”: jesteśmy przywiązani do otoczenia, które znamy, w którym mieliśmy swoje miejsce. Biedni Żydzi z głośnego musicalu „Skrzypek na dachu” w gruncie rzeczy nie mieli czego żałować, opuszczając ubogą wieś Anatewkę, w której byli prześladowani, jednakże udając się w świat daleki, z nostalgią patrzyli w przeszłość... Trudno też się dziwić, że Polacy wygnani z Wileńszczyzny, zakochani w Wilii, Niemnie czy jeziorach litewskich, najczęściej nostalgicznie wspominali przeszłość. Jest jednak rzeczą ciekawą, że właśnie wygnańcy z północnego wschodu przedwojennej Rzeczypospolitej stawali się często patriotami nowej regionalnej rzeczywistości: Gdańska, Torunia czy secesyjnego Sopotu, nieraz szukali pocieszenia (choćby urlopowego) w regionie kaszubskim czy na Pojezierzu Brodnickim. Poznawano Bory Tucholskie, jeziora, wody Brdy czy Raduni, Regi czy Drwęcy. Wśród tych osób wielkie zasługi dla Pomorza położyła profesor Maria Znamierowska-Prüfferowa (1898–1990). W roku 2018 minie 120 lat od jej urodzin na dalekiej Litwie w rodzinie zubożałej szlachty. Tak się składało, że „znaliśmy się od dziecka”, tj. ściśle mówiąc, Pani Profesor znała mnie jako dziecko w Wilnie, była bliską przyjaciółką mojej matki. W felietonie nie będę relacjonował szczegółowo ani życiorysu, ani drogi naukowej Pani Profesor, jednakże skoro dobrze ją znałem przez wiele lat, chciałbym zarysować jej osobowość, niewątpliwie niezwykłą, oraz przypomnieć jej zasługi dla kultury ludowej Pomorza.

 

30. Pòmachtóny żëwòt Bruna Richerta wedle aktów z archiwùm Institutu Nôrodny Pamiãcë (dzél 13)

 

Rok 1956 to czas, czej Bruno Richert chcôł wierã kąsk wrócëc do zajimaniô sã kaszëbsczima sprawama. Jeżlë wierzëc nadczidkóm zamkłim w aktach, co tikają sã krëjamnégò rozprôcowiwaniô Jana Trepczika, Aleksandra Labùdë i Ignaca Szutenberga, włącził òn sã tedë w òrganizacjã w Wejrowie rozegracjów zwónëch „kaszëbsczima brawãdama” (pòl. „gawędy kaszubskie”). Interesowelë sã nima ùbówcë, chtërny bëlë dbë, że zetkania te mògą bëc òrãdzą do prowôdzeniégò jaczis „wrodżi” dzejnotë. Wëzdrzi równak na to, że nie nalezlë òni dokazów, co bë tak cos pòcwierdzywałë.

Pòd kùńc 1956 r. pòwstało Kaszëbsczé Zrzeszenié (KZ). Jesz w tim samim rokù założelë téż jegò wejrowsczi part. W zdrzódłach nalezc jidze wiadła ò tim, że bòhater najégò tekstu chcôł sã włączëc w jegò twòrzenié. Wedle zrëchtowónégò w łżëkwiace 1958 rokù we Gduńskù dokùmentu, co tikôł sã rozwiju i sztôłtowaniô sã kaszëbsczégò separatizmù, czej pòwstôł wejrowsczi part KZ, zarô stwòrzëłë sã w nim dwa dzéle. Jeden z nich béł bëlny (pòl. „pozytywny”) a jegò przedstôwcą béł pòdług nadczidniãtégò dokùmentu Bernat Szczãsny. Przedstôwcą negò drëdżégò, to je separatisticznégò dzéla, miôł bëc za to Bruno Richert. Przëczëną spiérków midzë tima „dzélama” miało bëc to, chto mógł òstac nôléżnikã zrzeszeniégò. Z esbecczégò zôpiskù wëchôdô, że „separatiscë” chcelë, bë do KZ przënôlegac mòglë blós richtich Kaszëbi z krwie i gnôta. Nie ùdało sã jima dejade zjiscëc tëch ùdbów i kąsk pózni Richert Bruno wëcopôł sã z aktiwnégo ùdzélu w kaszëbsczi rësznoce. To, że kòl twòrzeniô wejrowsczégò partu KZ mùszałë òdbiwac sã jaczés spiérczi, chtërnëch ùczãstnikã béł Richert, pòcwierdzywają jinszé zdrzódła. Wiémë, że Òrganizacjowi Kòmitet KZ, co dzejôł tedë w tim miesce, wëdôł specjalné òswiôdczenié, w chtërnym jidze wëczëtac, że [kòmitet] nie dôł dotąd prawa nikòmù, a òsoblëwie òbëwatelowi Richertowi Brunowi do wëstãpòwaniô w jimieniu ÒK KZ i òrganizowaniô kòłów Zrzeszeniô i prowôdzeniô jaczi le dzejnotë.

 

32. Węgorz* (część 1)

Rzeczka nazywała się Pisia Tuczna, tak ją nazywali miejscowi, ale nie wszyscy. Stary Cegliński mówił po prostu woda. Ważniejsze były nazwy młynów, najpierw Kołaczek, a wyżej, pod prąd, Ogidel. Bo Pisia, bardziej strumień niż rzeka, miała jednak tyle siły, że napędzała młyny, a i stawy rybne napełniała wodą po brzegi. Płynęła leniwie, kręcąc się między polami seradeli i właśnie przez tę seradelę poznałem starego Ceglińskiego.

Hodowałem króliki, a wszyscy przecież wiedzieli, że świeża seradela najlepsza dla króli. Więc chadzałem z workiem za pazuchą na poletka otaczające staw przy rozwalonej w trzydziestym dziewiątym fabryczce i przy zmroku rwałem seradelę. Kiedyś zapuściłem się nad sam brzeg stawu. Siedział tam na dużym ułomku gałęzi, z długą wędką z leszczyny Stary Cegliński. Spławik z kory sosnowej schował się pod wodę i Cegliński zręcznie wyciągnął sporego okonia. „To te wenery – zauważył i zaraz dodał – jak cię złapie Majchrzak, to ci nogi z dupy powyrywa”. Ryby miały u Ceglińskiego swoje nazwy, wenery to były okonie, srybne to płotki, a lenki to po prostu liny. Innych nazw od Ceglińskiego nie słyszałem, bo i innych ryb nie łowił.

 

35. Nowe życie Wiadrowni

Wiadrownia to tereny, na których powstało Muzeum II Wojny Światowej. Wystawa główna przyciąga tłumy, ale mało kto wie, że poza nią muzeum przygotowało ekspozycję przybliżającą historię zapomnianej dzielnicy, na której terenie się znajduje.

Początki Wiadrowni (niem. Eimermacherhof) sięgają XVI wieku. Jej nazwa pochodzi od cechu wiadrowników – rzemieślników wytwarzających z drewna m.in. wiadra, którzy wyodrębnili się z cechu bednarzy. W 1540 r. otrzymali od Rady Miejskiej teren na północ od tzw. Zamczyska nad Kanałem Raduni. Wytyczono tu nowe ulice, a od XVII w. zaczęto wznosić skromne domy i warsztaty. Zwiedzając Muzeum II Wojny Światowej, zwróćmy uwagę, że fragment uliczki stanowiącej oś wystawy został wybrukowany oryginalną kostką. W trakcie prac archeologicznych natknięto się na pozostałości nieistniejącej dzielnicy. Odkryto jej dawną Grosse Gasse, czyli ulicę Wielką. Dzięki muzeum możemy niejako znów po niej przejść. Wiadrownia zniknęła z powierzchni ziemi w 1945 r. i gdyby nie stare fotografie i wydobyte przez archeologów eksponaty trudno by było uwierzyć w jej istnienie.
 

36. To bëło jak szos w chrzebt!

Józef Kwidzyńsczi z Bùkòwinë (gmina Cewice, pòwiôt lãbòrsczi) ùrodzył sã 19 gromicznika 1925 rokù w Królewsczi Kamiéńcë. Tam rósł, tam przeżił swòjã młodosc, chtërna w nôwikszim dzélu przëpadła na straszlëwé wòjnowé lata. Jak nasta wòjna, miôł sztërnôsce lat. W 1943 r. mùszôł zarzucëc na remiã karabin i wòjowac na rozmajitëch zôchòdnëch frontach Eùropë.

Jak wëzdrzôł dlô was sóm pòczątk wòjnë?

Kamiéńca Królewskô przed wòjną leża dëcht nad greńcą z Miemcama. Më przed wòjną jezdzëlë w tã i nazôd. Miemcë ò tim wiedzelë, ale to jima nie przeszkôdzało. Tam i tam żëlë Kaszëbi. Më gôdelë pò kaszëbskù i pò miemieckù. Jak to sã miało ju do wòjnë, tej to sã zmieniwało na gòrszé. Zarô na pòczątkù wòjnë ù nas w Kamiéńcë trzech zabilë. Jeden to béł Miszk, zdżinął na mòjich òczach, ani nie dërgnął. A ti drëdzë to bëlë célnicë, téż Kaszëbi. Jô jich wszëtczich znôł. Tam bëło jaż trzënôsce célników. Miemcë wlezlë w niedzelã. Z tëłu jacha całô kómpaniô. Cywilnym lëdzóm òni krziwdë nie robilë.

Ale ta wòjna bawiła długò... Jak wë sã sami dostelë na niã?

Tata òstôł przëmùszony i pòdpisôł lëstã, a jô stôł sã wnet ùstny. Tej przëszedł nakôz do wòjska. Jô przëszedł prosto na szwajcarską greńcã, tam më mielë przësãgã. Pò òsmë dniach nas wzãlë na front do Francëji. Pòtemù wnet jô béł w Hólandii, Belgii i tak wkół. Nas dërch przerzucelë. Më nôwicy zakłôdelë minë, na mòrzu bilë słupë, stróżowelë i dërch më mielë cwiczenia. Mój brat Léón béł téż wzãti. Òn baro narzékôł, a jô nie narzékôł. Jô sã z tim gòdzył, bò co më mielë zrobic. Jakbë më nie pòdpiselë, tej nas bë na robòtë wzãlë, a to nie bëło nick lepszégò. Jô w wòjskù òbjachôł wnet całą Eùropã.

Jo, ale wanoga to to nie bëła.

Në nié! Ale jô ni miôł strachù. Jô szedł, to bëło równo. Mój brat przeczuwôł cos, òn nie chcôł jic za nic w swiece. Në i téż tak sã stało. Zabilë gò w Rusji, pòd Smòleńskã! Òni sã ju copelë. Òn to dërch gôdôł, że òn nie wrócy, i tak bëło. Òn tam béł razã z mòjim szwagrã. I ten gò tam pòchòwôł.


Wë pamiãtôce jesz jinszich Kaszëbów, co bëlë z wami na fronce?

Jenë jo! Kò nas tam bëło razã kòl dzesãc. Jeden béł z Miechùcëna. To béł Czaja. Tej bëlë dwaji z Gòrãczëna: Szczipiór i Kòwalczik. Z Kamiéńcë jô béł i jesz jeden z pùstków. To béł Syldatk. Jeden jesz béł z Krzeszni – Kòszôłka. Z Niemcëszéjc [Mscëszejc] béł Richert. A dwùch bëło òd Wejrowa: Kléna [Kleina]i jesz chtos. Jô móm zabëté, jak ten sã nazéwôł. Kléna béł òd mie rok starszi, a reszta më bëlë jeden rocznik. A wszëtcë bëlë wiôldżima wrogama Miemców, chòc më bëlë w miemiecczich mùndurach. Më dërch gôdelë pò kaszëbskù. Jeden Miemc na nas szedł rën, że më nie gôdómë pò miemieckù. A tej Czaja sã pòstawił i rzekł, że nigdë më sã naszégò jãzëka nie zaprzemë. A jak wa nie chceta nas słëchac, tej pùszczta nas dodóm. Tej òni delë nama pòkù.

 

39. Kòlbùdzczi Kaszëba

Z Jerzim Kreftã – Òrmùzdową Skrą za 2016 rok – gôdómë ò kaszëbsczi swiądze, relacjach Zrzeszenié – samòrząd i wespółrobòce z białką.


Kaszëbsczi znajece z dodomù?

Doma przódë sã gôdało pò kaszëbskù i pò niemieckù. Pòlsczégò jem sã ùcził pózni. W szkòle.

A chto gôdôł pò niemieckù: tatk czë mëmka?

Òbëdwòje. To bëło Wòlné Miasto Gduńsk, pòlsczich szkòłów nie bëło. Nôblëższô bëła we Gduńskù, a aùtów nie bëło, tej szlë do szkòłë tam, gdze mielë krótkò.

Mieszkelë w Kòlbùdach, jak Wë terô?

Krótkò. Òjc mieszkôł w Bąkòwie, a mëmka w Lublewie. Jak sã zeszlë, tej zamieszkelë w Kòlbùdach i jem ju ùrodzony tam.

Kaszëbską swiądã téż môce wëniosłé z dodomù czë mòże òbùdzył jã dopiérze załóżca kòlbùdzczégò partu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô Mark Wałdoch?

Jak Wałdoch zakłôdôł Zrzeszenié w Kòlbùdach, to mieszkôł jem w Żukòwie i béł jem tam nôleżnikã partu, tej ta kaszëbskô swiąda mùszała ju we mie bëc. Mie sã zdôwô, że bëła òd wiedna, òdkąd pamiãtóm. Ale do Zrzeszeniô długò jem sã nie chcôł zapisac, bò jem taczi, że jak gdzes nôleżã, to mùszã bëc gwës, że to je prôwdzëwé, że to je dobré i że trzeba to robic. W czasach kòmùnizmù jem béł dbë, że cos, co dzejô òficjalno w Pòlsce, to nie je dlô mie, bò na pewno chtos z władz tim czerëje zeza pùkla.

Kaszëbą jesce sã równak czëlë?

Jo. To wiedno. Nawet czej lëdze zdrzelë na to z niechãcą, jak na przikłôd za szkòłowëch lat we Gduńskù. Òrganizacyjno nie béł jem równak w niczim jaż do ùpôdkù kòmùnizmù. Pò 1990 rokù, czedë to wszëtkò ju sã zawaliło tak do czësta, zdecydowôł jem, że terô to ju mògã do Zrzeszeniô sã zapisac, tim barżi, że w Żukòwie, gdze tej jô mieszkôł, béł bëlny przédnik sp. Każi Bańczik. Jesmë sã znelë jesz z dzejaniô w Kòmitece Òbëwatelsczim i skòrno òn to prowadzył, to jô wiedzôł, że wôrt sã zapisac. Kùńc kùńców stało sã to w 1992 rokù. Tej latos mdze 25 lat òd chwilë, jak jem dostôł legitimacjã KPZ.



42.KASZËBIZNA W CZERSCZI „JEDINCE”

Czersk. Miasto na grańcë Kaszëb i Kòcewiô. Leżi w sercu Tëchòlsczich Bòrów. Môl żëcégò i dzejaniégò Kazmierza Jasnocha, Jana Karnowsczégò, Józefa Cenôwë, Antona Łangòwsczégò czë Francëszka Mãczëkòwsczégò. Miasto, chtërno je znóné dzãka kaszëbsczim karnóm spiéwù i tuńca. W tak apartnym placu ni mòże zafelowac regionalny edukacji. Przed latama zajimała sã tim Bògùmiła Milewskô, wielelatnô przédniczka czersczégò partu KPZ. Jakò ji ùczenka i wëchòwónka klasë ò regionalnym profilu, cygnã dali w ti sami szkòle, Spòdleczny Szkòle nr 1 miona Janusza Kòrczaka w Czerskù, regionalną edukacjã. Terô to ju je czwiôrti szkòłowi rok, czej ùczã tu kaszëbsczégò jãzëka.



44. Polska pieśń w niemieckim kościele

Pewnego późnojesiennego wieczora przybył do naszego mieszkania w Dąbrówce kolega Jerzy Radtke, sąsiad z Kolonii Ostrowickiej. Był zdrożony, ale rumiany i wesoły. Zauważyłem, że jest z czegoś zadowolony, oczy mu biły radością i z miejsca wprosił się na kolację.

– Alem zmęczony, zmęczony i głodny, z Prus wracam, macie coś na przegrychę?

– Będzie, będzie zaraz – na to Werka. A ja dodałem: – Będzie i coś do przegrychy, bo widzę, żeś Jurku dzisiaj w różowym nastroju.

– A jestem, jestem – odpowiedział – zaraz wszystko opowiem, jak tylko twoja małżonka wróci, przy kawie język migoce lepiej.

Podsunąłem papierosy, podziękował, twierdząc, że ma lepsze. Wyciągnął srebrną papierośnicę, wyjął z niej cygaretkę i zapalił, mnie nie częstował, wiedząc, że nie palę. Po chwili Werka wróciła z kuchni i poprosiła nas do stołu. Byliśmy oboje ciekawi, co to takiego kolegę ubawiło czy zadowoliło. W Prusach miał rodzinę, braci, siostry, ale tam przecież w owych latach Hitler swoje porządki wprowadzał. Zresztą nie każdy mógł do Prus się dostać, trzeba było mieć poważne powody, by i nasze władze wydały chętnemu do wycieczki w te strony zezwolenie. Terror względem Polaków odstraszał, a tu Radtke zadowolony z tej podróży.


46. Prywatny obraz wojny

Otwarte w marcu Muzeum II Wojny Światowej cieszy się niesłabnącym zainteresowaniem i zdobywa uznanie tak znawców historii, jak i zwykłych obywateli; uczy, kształtuje nowe spojrzenie i uświadamia, czym naprawdę jest wojna. Wielu zwiedzających wystawę ciekawią przede wszystkim militarne zmagania potężnych sił. Wojna jednak ma także drugie straszliwe oblicze – sprowadza kataklizm na ludność cywilną, burzy życie rodzin, społeczności i całych narodów. Ta strona wojennej rzeczywistości, bardzo bogato udokumentowana, młodszym poszerza horyzont wiedzy, natomiast u przedstawicieli najstarszego pokolenia ożywia bolesne wspomnienia. Wszystkich zaś głęboko wzrusza, niezależnie od wieku i stopnia wrażliwości.


47. Priwatny òbrôz wòjnë

Òdemkłé w strëmiannikù Mùzeùm II Swiatowi Wòjnë ceszi sã niesłabnącym zainteresowanim i dobiwô pòczestnosc tak znajarzów historie, jak i prostëch òbëwatelów; ùczi, sztôłtëje nowé wezdrzenié i ùswiądniwô, czim pò prôwdze je wòjna. Wiele zwiedzywającëch wëstôwk cekawią przede wszëtczim militarné biôtczi stolemnëch sëłów. Wòjna jednakò mô téż drëgą straszlëwą twôrz – sprowôdzô kataklizm na cywilną ludnotã, bùrzi żëcé rodzënów, spòlëznów i całëch nôrodów. Ta starna wòjnowi jawernotë, baro bòkadno ùdokùmentowónô, młodszim rozszerziwô hòrizónt wiédzë, zôs ù przedstôwców nôstarszégò pòkòleniô òżëwiô bòlącé wspòmnienia. Wszëtczich głãbòk wzrësziwô, niezanôleżno òd wiekù i stãpnia wrazlëwòtë.

 

48.Pomorskie drogowskazy

Czas niestracony, bogaty. Tak najkrócej można określić dni, w których czytałam książkę Konrada Kaczmarka pt. Opowiedzieć życie, znanego z zespołu Krajniacy, też autora opowieści z pradziejów Krajny. We współczesnym podziale, świadoma uproszczeń, zaliczam Krajnę do Pomorza, wszak to Polska północna. W krajeńskim Wielkim Buczku od lat dzieją się rzeczy ważne za sprawą niepospolitych członków ZKP. Konferencje, publikacje, regionalne świętowanie. Szafarką dobrych iskier jest wybitna regionalistka prof. Jowita Kęcińska-Kaczmarek, inspiracje docierają od strony Gdańska za sprawą samego prof. Józefa Borzyszkowskiego. Ile może zrobić człowiek, gdy nie jest mu wszystko jedno, gdy porzuci wygodną pozycję zwykłego zjadacza chleba...


49. Pòtkanié szkólnëch regionalistów z leżnoscë Rokù Józefa Chełmòwsczégò

Òd 2006 rokù I Kaszëbsczé Òglowòsztôłcącé Liceùm w Brusach je môlã samòsztôłceniowëch pòtkaniów szkólnëch regionalistów. W zachòwóny dokùmentacji je dosc tëlé materiału, z jaczégò jidze sã dowiedzec ò ùdbach i brzadze wespòłowégò dzejaniô kaszëbsczich szkólnëch z krézu chònicczégò, bëtowsczégò i kòscersczégò: np. kònkùrsu „Czëtanié Remùsa” czë „Twòrzimë w Rodny Mòwie”, a òstatno téż òdjimkòwégò „Kaszëbë sztôtã zatrzimóné”. Bëłë wanodżi, np. niezabôczonô na Gòchë do Szlachecczégò Brzézna, pòtkania z cekawima gòscama. Mielë jesmë nawetka swòjégò „rzecznika” – Janinã Głomską, chtërna pisała ò naju na internetowëch stronach Brusów.
 

50. Zrozumieć Mazury. Odwitanie

Nie jestem nawet pewien, czy mnie lubił, a przecież powierzył mi do wydania swój Spadek. (2009). Powiedzieć, że był trudny, to uprościć sprawę. Był introwertykiem, wiele ostatnich lat życia spędził w blokowiskowej samotni przy Pana Tadeusza w Olsztynie, od kilkunastu miesięcy ciężko chorował. Starał się nie przeszkadzać światu, samotność była jego wyborem, zresztą jedynie nieliczni nawoływali go do aktywności. Nazywano go „mazurskim sumieniem”, ale nie widziano powodu, by miał dzielić się swą mądrością publicznie. Nagradzano tytułami, wręczano laury, a nawet ordery, ale od 1980 r. nikt nie zaproponował mu stałej pracy.
Ostatniego dnia marca tego roku odszedł na zawsze śp. Erwin Kruk, wybitny Mazur, poeta, pisarz, publicysta, senator RP (1989–1991), autor kilkunastu tomów poezji i powieści, szkiców z dziejów Mazur i Kościoła ewangelickiego, a także, ukazującego się na łamach „Pomeranii” w latach 1987–1989 i 1994–2000, cyklu „Z mazurskiego brulionu”.


52. Lektury


61. Klëka


67. Tobaka

– Wezle zażëj – zabédowôł i pòdôł pùdełkò jesz rôz Wòjkòwi. Nen wzął je do rãczi i téż zażił so malinką prizkã. Nie darwôł długò żdac i zarô skrzëwia mù sã mùnia, pò czim czëc bëło czile głosnëch czichniãców.

Ala diachle – rzekł Wòjk ze łzama w òczach – wezkôj le to. Jô ju tegò wiãcy niechc1.

Chto nie tobaczi, ten nick nie znaczi. Tak prawie prawią Kaszëbi. Pòmôgô na wiele a nié za wiele. Za pôrã złotëch. Na benzynowi stacje do kùpianiô. A różnisté òne są. I szëchtle różné. Jasno-mòdré, biôłé, czôrné a… czerwioné. Ta òstatnô je dlô tëch, co na òstro lubią. Jiny chiżni, przed zażëcym czerwiony, mùszą nogówczi zarzeszëc, bò czej czichną – całi majestat spódkã pùdze. Jô tam lubiã czôrną. Tak jakòs mie szmakô. Nié, nie jém ji. Wcygóm do nosa.


68. Pëlckòwsczé przëwitanié zymkù

Brifka przepãdałowôł do mòji, zatacony na zberkù Pëlckòwa, chatińczi zarôzka pò Jastrach. Biédôk béł czësto zmòkłi.

– Widã, że pò dëgùsach nie jes jesz dobrze wëschłi – zasmiôł jem sã, zdrzącë, jak mù kropelczi lejcałë pò gãbie.

– A biôj mie lóz, pùrtkù przegrzeszony – riknąn, jak miôł to w zwëkù. – Ti sã nigdë nie naùczą, że w Pëlckòwie wòdë sã nie leje… le pierze brzózką czë jałówcã, i to nié chłopów, leno białczi, a tak pò prôwdze blós dzéwczątka, i to nié we wtórk, leno w pòniedzôłk… A biôj të mie lóz!

Aha, brifka je tu! Béł jem rôd, że drëch mój milëchny pò nym pòstnym môłczenim kùreszce zacząn zôs gadac. Kò z nim jak z białką – czej naszkalëje, tej to je znak, że za sztócëk wszëtkò mdze dobrze, ale czedë môłczi, to të chłopie òpasôj – kò nijak nie zmerkôsz, co w ti głowie mòże sedzec.

Brifka je tu, tej niech sã chłop wëgôdô.

– Cëż tam kòl ce, drëszkù, je nowégò czëc?

– Kò wszëtkò! Zymk, nowé żëcé, zelonosc wkół, ptôchë spiéwają, słunuszkò swiécy, leno kąsyczk zëmno…

– Cepło jesz przińdze, kò mómë to globalné òceplenié – chcôł jem jegò pòceszëc.

– Të sã nie wëszczérzôj – zôs nó miã riknąn – le wezkôj mie dôj rãcznik, co jô sã kąsk òbetrzã.

Wlezlë më w chëczë, brifka sã òbcarł, sôdł na mój zesel, a zdrzącë na mój brzëch, spitôł:

– Jakùż Jastrë?

– Kò jak wiedno smaczné a biôłé, jak to zymkòwé swiãta – òdrzekł jem, maklającë sã pò bãblowatim brzëchù. – A kòle ce?

– Në cëż kòl mie? Cëż kòl mie? – zacąn sã brifka, a nie wiedzącë, co rzec, zanócył stôrą spiéwkã: – Biéda, nãdza, zëmno, dëtka mało, białka gniece, dzecë broją… Ach jo, a jenë jenë jo – wëstãkôł drëch.

– Ach jo, a jenë, jenë jo – wëstãkôł jem mët, kò tak dlô towarzëstwa.

Sztócëk më so tak sedzelë a fejn so wëcmanim stãkalë. Jakùż to nama dobrze zrobiło!

1Sławòmir Fòrmella, Pamiątka pò mòrdarzu, w: Swiat dobëcô. Antologiô dokôzów nôdgrodzonëch w XVI Òglowòpòlsczim Kònkùrsu m. Jana Drzéżdżóna w rokù 2015, Mùzeùm Pismieniznë i Kaszëbskò-Pòmòrsczi Mùzyczi, Wejrowò 2016, s. 76.

Joomla Templates - by Joomlage.com