Rozmiar czcionki:

Nr 6/2017
Mickiewicz po kaszubsku

pomerania_marzec_2017

 

Od Redaktora

Kaszubski świat kolejny raz pojawia się na kinowych ekranach. Za nami uroczysta premiera filmu Kaszëbsczé wieseléprzedstawiającego kaszubskie zwyczaje weselne. Pokaz odbył się w kwietniu br. w wejherowskiej filharmonii. O tym, jak przyjęli film zgromadzeni na sali widzowie, o tym, skąd pochodzą aktorzy i kim są twórcy tego przedsięwzięcia, przeczytacie Państwo na stronach 7–9.

Przed nami z kolei premiera filmu, o którym już teraz dużo się mówi nie tylko na Pomorzu. „Pan Tadeusz – kaszubska odsłona”, do którego w maju na kościerskim rynku kręcono finałową scenę – poloneza, to pomysł, który zrodził się kilka lat temu w głowie Wiesława Kwapisza, reżysera, dokumentalisty, a zarazem wielkiego miłośnika historii i tradycji Pomorza. Rozmowa z twórcą na stronach 4–5.

Za nami III Pelpliński Areopag, jego tematem było „Dziedzictwo Diecezji Chełmińskiej na Pomorzu”. Jak pisze autor relacji z tego wydarzenia, „Biblioteka Diecezjalna im. Biskupa Jana Bernarda Szlagi w Pelplinie to dobre miejsce do wspólnego poszukiwania dobra, prawdy, mądrości, uniwersalnych wartości i może piękna”. Więcej na stronach 10–11.    

3. Pùpczi, dramë, dokazë na binã...

W Słëpskù szkólny kaszëbsczégò jãzëka gôdelë ò téatrze i mòżlëwòtach wëzwëskaniô téatrowëch fòrmów w ùczbie. Króm te, jak wiedno òbczas pòspólnëch zéńdzeniów, wëmieniwelë doswiôdczenia i mielë starã wëfùlowac swòje kaszëbsczé biblioteczczi.

27 łżëkwiata Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié i Institut Pòlonisticzi Pòmòrsczi Akademie w Słëpskù zòrganizowelë didakticzną kònferencjã dlô szkólnëch kaszëbsczégò jãzëka „Teatr dla szkoły kaszubskiej. Reżyser, nauczyciel i uczeń na drodze twórczej”. To ju pòstãpny rôz prawie téater stôwô sã témą naji kònferencje. Wrôcómë do ti temiznë, bò brëkùją tegò szkólny, chtërny baro czãsto kòrzëstają na ùczbach òsoblëwie z dramë– pòdczorchiwô Lucyna Radzymińskô, jakô zajimô sã sprawama edukacje w Biórze Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô.

 

4. „Pan Tadeusz. Kaszubska odsłona” – nalezc Lëtwã na Kaszëbach

Wierã kòżdi Pòlôch w szkòle czëtôł Pana Tadeùsza Adama Mickiewicza i gwësno je w sztãdze przëbaczëc so z niegò chòcbë sławné „Lëtwò, Tatczëzno mòja!”. Ekranizacjô négò dokôzu w reżiserii Andrzeja Wajdë zgromadzëła w kinach wëżi 6 miliónów wzérôczów. Ju czile lat mómë téż mòżlëwòsc czëtac nã epòpejã pò kaszëbskù dzãka wiôldżi robòce Stanisława Janczi. A w 2018 rokù dostóniemë jesz film pòd titlã „Pan Tadeusz. Kaszubska odsłona”.

Mickiewiczowski „Pan Tadeusz” dzieje się na Litwie, akcja kaszubskiego będzie się toczyć na Kaszubach. Oczywiście usłyszymy piękny język kaszubski, ale z całą pewnością będzie to też język zrozumiały dla widza niemówiącego po kaszubsku. Paweł Kwapisz i Oliver Kirsz są asystentami reżysera. Jaromira Labuda pełni funkcję konsultanta językowego. Mamy bardzo mocne wsparcie merytoryczne. „Pan Tadeusz...”, który pojawi się na ekranie, będzie miał też strofy po polsku – rzecze reżiser i ùdbòdôwca filmù Wiesłôw Henryk Kwapisz, aùtor taczich dokùmentów tikającëch sã témë kòncentracyjnégò lagru, jak „KL Stutthof – fabryka śmierci” i „Śniegi w żałobie” czë filmù „14 godzin. Pierwsi w walce” ò òbrońcach Pòlsczi Pòcztë we Gduńskù w 1939 rokù. Òbrôzë te bëłë wësok òceniôné na midzënôrodnëch filmòwëch festiwalach i prziwòzëłë z nich nôdgrodë.

„Pan Tadeusz. Kaszubska odsłona” pòkôże snôżé krôjòbrazë. Pòstacë mają bëc òblokłé w piãkné kaszëbsczé stroje, a niechtërny statiscë w specjalno przërëchtowóné na nã leżnosc mùndurë. Reżiser przëznôwô, że to prawie statiscë entuzjascë robią nen film. W nich je wiôlgô mòc. To wszëtkò w dopełnienim ze słowã mô stanowic sëłã filmù. Ni mómë nic do zabédowaniô?

 

6. Ò Chełmòwsczim, Derdowsczim i S6

W Brusach pòtkelë sã nôleżnicë Przédny Radzëznë Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Zéńdzenié, jaczé bëło 22 łżëkwiata, zaczãło sã òd pòdzãkòwaniô brusczégò bùrméstra Witolda Òssowsczégò za wëbór na patrona 2017 rokù Józefa Chełmòwsczégò.

Pòzni aktorzë Téatru Lëdowégò Òbrzãdu „Zaboracy” zaprezentowelë na binie dokôz „Świat według Józefa Chełmowskiego”.Mieszkańcë Brus są bùszny z tegò, że patron latoségò rokù béł jednym z nich, dlôte jesmë mùszelë òbradë w najim miesce zacząc prawie òd przëbôczeniô tegò artistë i filozofa – gôdô przédnik brusczégò partu i wiceprzédnik KPZ Stanisłôw Kòbùs. Pò artisticznym dzélu gòspòdôrze zéńdzeniô przedstawilë kalãdôrz wëdarzeniów na pòstãpné miesące rokù Chełmòwsczégò.

 

7. Zdënk na wiôldżim ekranie

Placów w Kaszëbsczi Filharmónie we Wejrowie nie sygło dlô wszëtczich zainteresowónëch. Premiera filmù Kaszëbsczé wieselé zrealizowónégò przez Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié bëła wiôldżim kùlturalnym wëdarzenim.

Chãtny do òbezdrzeniô fabùlarizowóny ekranizacje kaszëbsczich wieselnëch zwëków przëjachelë 18 łżëkwiata do Wejrowa z całëch Kaszub. Nôwicy bëło równak mieszkańców Lëzëna. Nie je to dzywné, kò to prawie aktorzë Regionalnégò Dramaticznégò Téatru z ti wsë zagrelë role bòhatérów filmù. Króm nich przédnym partnerã ti pòdjimiznë bëło Mùzeùm – Kaszëbsczi Etnograficzny Park we Wdzydzach a téż Kaszëbsczé Karno Spiéwë i Tuńca Sierakowice i Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi we Wejrowie.

Ùroczëstô premiera òdbëła sã 18 łżëkwiata. Ùtwórców filmù i òbzérôczów przëwitelë: przédnik Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô Édmùnd Wittbrodt, prezydent Miasta Wejrowa Krësztof Hildebrandt i wójt gminë Lëzëno Jarosłôw Wejer. Bëłë téż pòdzãkòwania dlô aktorów, a pózni nôwôżniészi dzél pòtkaniô – pierszô projekcjô Kaszëbsczégò wieselô.

Reakcje na zalë bëłë dosc żëwé, òsoblëwie òbczas dzélëków, gdze pòjôwiałë sã szpòrtowné tekstë abò sytuacje. Je jich w filmie dosc tëlé, tej co sztót w Kaszëbsczi Filharmónii dało czëc głosny smiéch.

 

10. III Areopag Pelpliński na tle wielkiego dziedzictwa

Tegoroczny Areopag Pelpliński, który odbywał się 12 i 13 maja, poświęcony został liczącemu blisko 750 lat dziedzictwu diecezji chełmińskiej na Pomorzu. Jej działalność zakończyła się w 1992 r. wraz z reorganizacją polskich diecezji. Na przemożnej większości jej terenu powstała wówczas nowa diecezja – pelplińska – której pierwszym biskupem został ks. prof. Jan B. Szlaga.

12 maja 2017 r. biskup diecezjalny ks. dr Ryszard Kasyna dokonał otwarcia III Areopagu Pelplińskiego. Przywitał zebranych w imieniu organizatorów, w tym Zarządu Głównego Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego (ZKP). Biskup pelpliński przypomniał, że pierwszy Areopag Pelpliński poświęcony był religijności Pomorza, a drugi szkole na Pomorzu. Następnie o wadze i znaczeniu Areopagu mówił również prof. ZKP Edmund Wittbrodt, który nawiązał do Spotkań Pelplińskich (1981–2000), zaznaczając, że „coś, co zgubiliśmy, powoli się odbudowuje”.
 

12. Refleksje na marginesie 60-lecia gdańskiego oddziału Zrzeszenia

Na poświęconym przed laty sztandarze Oddziału Gdańskiego Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, ufundowanym w jakże innym niż dziś klimacie i rzeczywistości PRL równolegle ze stanicą Zarządu Głównego Zrzeszenia, umieszczone zostało zaczerpnięte od Aleksandra Majkowskiego ważne hasło: „O ziemio pomorska, kraju nasz święty”! Pełnia zawartego w nim przesłania-zobowiązania ujawnia się jednak dopiero wtedy, gdy uwzględnimy drugie, to Świętopełkowe ze stanicy Zarządu Głównego – „Zrzëszonëch naju nicht nie złómie”. Zrzeszonych, zjednoczonych nie tylko podczas wielkich manifestacji i uroczystości, ale przede wszystkim w codziennym działaniu, w pracy organicznej, ludzi skupionych także tu w Gdańsku – w Zarządzie Głównym, Oddziale, klubie „Pomorania”, Instytucie Kaszubskim itd. – ludzi różnych zawodów i pokoleń, mających różne doświadczenia i sympatie polityczne, współdziałających na rzecz dobra wspólnego: tej ziemi i jej mieszkańców – wszystkich Pomorzan, nie tylko Kaszubów, na rzecz naszej małej i wielkiej ojczyzny, dziś cząstki zjednoczonej Europy. Zrzeszenie to przede wszystkim nasza dodatkowa i dobrowolna praca oraz zobowiązanie; zobowiązanie, ale też duma i chwała, chociaż zbyt często doprawiana przez nas samych goryczą.


18. Mój sąsiad Grass

Dolny Wrzeszcz to część Wrzeszcza, która wskutek poprowadzenia w drugiej połowie XIX wieku przez środek tej dzielnicy linii kolejowej została odcięta od swojej „górnej” części, ta zatem stała się Górnym Wrzeszczem. Choć podział jest wyraźnie zaznaczony przez nasyp kolejowy, jednak nie każdy z mieszkańców, jak się wydaje, przywiązuje wagę do tego, czy mieszka w Górnym czy też w Dolnym Wrzeszczu, może nawet nie każdy wie, która część ma jaką nazwę...
Można dyskutować, która część Wrzeszcza jest ładniejsza, ciekawsza, bardziej intrygująca. Ja wskazałbym na Dolny Wrzeszcz. Oczywiście ktoś z Górnego Wrzeszcza może mieć odmienne zdanie i podkreślać na przykład wyższość stylowej zabudowy wzdłuż Jaśkowej Doliny nad dwupiętrowymi kamienicami, których nie brakuje po drugiej stronie kolejowych torów. Ale nie o architekturę mi chodzi. Jeśli wziąć pod uwagę liczbę mieszkańców Górnego i Dolnego Wrzeszcza, którzy otrzymali literacką nagrodę Nobla, to w tej konkurencji wygrywa Dolny Wrzeszcz. Skromnie, bo tylko 1:0, ale jednak. To bowiem za torami – patrząc od Jaśkowego Lasu – 90 lat temu urodził się pewien chłopiec, który po skończeniu trzydziestu kilku lat stał się bardzo sławnym pisarzem, a gdy miał lat 72, z rąk przedstawicieli noblowskiej Akademii Szwedzkiej otrzymał najważniejszą na świecie nagrodę przyznawaną w dziedzinie literatury. Günter Grass, bo o nim mowa, jako dziecko mieszkał przy dzisiejszej ulicy Lelewela. W swojej twórczości często wracał do lat spędzonych w Gdańsku, a szczególnie do Dolnego Wrzeszcza, który w twórczości Grassa nazywał się Langfuhr, podobnie zresztą jak Górny Wrzeszcz!


20. Remùs wanożi…

Na Kaszëbach òdbiwô sã wiele kònkùrsów i kòżdi z nich mô swòjã historiã. Jednym z nich je „Czëtanié Remùsa”, kònkùrs, chtëren naczął ju pòstãpną dzesątkã. Narodzył sã westrzód szkólnëch, jaczi pòtikają sã na samòsztôłceniowëch zéńdzeniach w I Kaszëbsczim Òglowòsztôłcącym Liceùm w Brusach. To prawie òni téż òprôcowelë regùlamin i scenarnik rozegracji i jesz wiedno mają bôczënk nad jegò meritoriczną starną. Ùdbelë so, że mdze òn, jak Remùs z karą, wanożił pò szkòłach. Pierszi miôł môl w Lesnie, a pózni (pòsobicą) w Kòsobùdach, Wiôldżich Chełmach, Czëczkòwach, Lubni, spòdleczny brusczi szkòle, brusczim liceùm, brusczim gimnazjum, Czôpiewicach, Centrum Kùlturë i Biblioteczi w Brusach.


21. Śladami Gryfa

Drapieżny orło-lew czyli gryf jest formą ukształtowaną w wyobraźni ludów Starożytnego Wschodu. Uosabia siłę i zręczność, ale symbolizuje też podstęp i fałsz.

Trudno dziś dociec, skąd się wziął gryf na tarczach herbowych Pomorza. Przypuszczalnie po raz pierwszy jako symbol Pomorza został użyty na dworze króla Waldemara II, w Danii. Faktem jest, że gryf stał się godłem Pomorza Zachodniego na przełomie XII i XIII wieku i występuje najwcześniej na pieczęciach książęcych. Oznaczałoby to, że już u schyłku XII wieku gryf był godłem książęcym. W heraldyce Pomorza Wschodniego – Gdańskiego gryf pojawia się wyjątkowo, na jednej z pięciu pieczęci księcia tczewskiego Sambora II przy dokumentach z lat 1251–1276. Można przypuszczać, że gryf dostał się na Samborową tarczę za pośrednictwem jego żony Matyldy, córki księcia meklemburskiego. Znak gryfa pojawia się również na monetach (brakteatach) Sambora II pochodzących z mennicy tczewskiej. Nie ma śladu gryfa na pieczęciach książąt władających w Gdańsku, Świeciu i Sławnie. O wczesnej gdańsko-pomorskiej tradycji gryfa, chociażby tylko kaszubskiego, nie można więc mówić.


22. Listy
 

24. Na Kaszuby! (część 1)

Wakacje! To piękne słowo towarzyszy nam prawie od zawsze, a na pewno świadomie od czasu, gdy po raz pierwszy przekroczyliśmy progi szkoły. Czeka się na nie długo, przez niemal cały rok, a im do nich bliżej, tym czas wlecze się wolniej. Tuż przed ich nastaniem wszystko jest jakieś inne, piękniejsze...

Dla naszych przodków z wakacjami zapewne wiązały się podobne emocje do tych, jakich my doświadczamy. A może większe? Świat był wtedy ogromny, nie było samolotów i autostrad, podróżowało się rzadziej, a wycieczka do innej krainy geograficznej w obrębie Polski musiała być wydarzeniem na miarę odkrywania nowych lądów. My mamy do wyboru, o ile nas stać, Tajlandię, Malediwy czy Maghreb dla odważnych, więc jak tu porównywać dawne wakacje z naszymi możliwościami? Ale dla przykładowych pradziadków np. z Łomży Kaszuby były takimi Malediwami na miarę czasów. Rzadko, o ile w ogóle, wyjeżdżali z domu, a tu inni ludzie, inna architektura i wreszcie – morze. Może jeszcze nigdy nie widzieli morza? Bywali tacy, co jeździli przepuszczać oszczędności w Monte Carlo, niektórzy takie same fortuny tracili na hazard w Juracie, jeszcze inni realizowali swoje pionierskie pasje, jak Kazimierz Nowak w latach 1931–1936 podróżujący przez Afrykę na rowerze, niemniej była to bogata mniejszość. Dla reszty wyjazd na Huculszczyznę, w Tatry czy na Kaszuby musiał być bardzo znaczącym wydarzeniem.

Wakacje zawsze są czasem (nadużywane słowo) magicznym. I takimi są miejsca, które przyjdzie nam wtedy oglądać. Kaszuby w ogóle są (nadużywane słowo) magiczne i tym bardziej były takimi dla mieszkańców innych krain II Rzeczypospolitej. Bo były nieco bardziej autentyczne we wszystkich sferach niż dziś. A o to również chodzi podczas wakacji.


28. Europa w pakiecie, czyli coś za coś?

Polacy mieszkają w Europie, co wszyscy (jak mniemam) wiedzą. Już jednak pytanie, gdzie się kończy Europa, budzi wiele wątpliwości. Za czasów Związku Radzieckiego, dziś nazywanego Sowieckim, Polacy raczej mniemali, że już za Bugiem zaczyna się Azja. Mało kto wierzył generałowi de Gaulle`owi, który z typową francuską misją dogadania się zawsze z Rosją miał w polskim sejmie w dobie PRL-u (1967 r.) mówić o „Europie od Atlantyku po Ural”, co podchwycili ci wszyscy, którzy zawsze i nostalgicznie (do dziś!) marzyli o dobrych handlowych stosunkach z Rosją.

Nie kto inny jak znany nam wieszcz narodowy, rodem wprawdzie z Litwy, Adam Mickiewicz, tak pisał w XIX w.:

(...) gdzie się obrócisz, z każdej wydasz stopy,

Żeś znad Niemna, żeś Polak, mieszkaniec Europy.


30. Pòmachtóny żëwòt Bruna Richerta wedle aktów z archiwùm Institutu Nôrodny Pamiãcë (dzél 14)

Chòc Bruno Richert przecygnął do Karwicë kòle Cewiców (lãbòrsczi kréz), gdze òstôł czerownikã szkòłë, ju w 1957 r., wëzdrzi na to, że Służba Bezpiekù Pòwiatowi Kòmańdë Òbëwatelsczi Milicje w Lãbòrgù zaczã gò rozprôcowiwac dopiérze w łżëkwiace 1958 r. Mòżlëwé je to, że rëchli ji fónkcjonariuszowie nie wiedzelë, że człowiek nen mieszkô w jich òbéńdze dzejaniégò. Wierã nie dostelë na tã témã wiadła z PKÒM w Wejrowie, chtërna donëchczôs krëjamno dozéra Richerta w òbrëmienim òperacjowi sprawë ò tacewny pòzwie „Apartnota” (òrig. pòl. „Odrębność”). Pierszô nadczidka w aktach lãbòrsczi SB, co tikô sã bòhatera naszégò tekstu, pòchôdô prawie z łżëkwiata 1958 r. W miesãcznym (z łżëkwiata) rapòrce z dzejnotë bezpieczi z Lãbòrga czëtómë, że 5 łżëkwiata [19]58 r. òb czas kôrbieniô z krëjamnym kòntaktã wëdowiedzelë jesmë sã, że w Karwicë, pòw[iôt] Lãbórg robi jakno czerownik szkòłë òbëw[atel] Richert Bruno. Miôł òn nibë gadac, że bãdze III swiatowô wòjna. Pò ti wòjnie mô pòwstac wiele regionów, np. kaszëbsczi, pòlsczi, biôłorusczi itp. Richert Bruno na stolëcã Kaszëb wskôzywô Gduńsk abò Szczecëno. Stón kaszëbsczi (przińdny) mô miec ju wëbróny rząd, co składac sã mdze z lëdzy, jaczi są terô na wëższich stanowiszczach. Mieszkanié Richerta je môlã zéńdzeniów Kaszëbów, gdze słëchają [òni] radia zeza grańcë i diskùtëją. Z dalszégò dzéla tegò dokùmentu wëchôdô, że lãbòrskô SB dopiérze tedë ùdosta tikającé sã Richerta wiadła z wejrowsczi kòmańdë. Tedë téż esbecë z Lãbòrga zaczãlë prowadzëc na „figùranta” Richerta ewidencjowò-òbzérną sprawã (òrig. pòl. „sprawa ewidencyjno-obserwacyjna”).


32. Węgorz* (część 2)

Cegliński siedział na swoim zwykłym miejscu. Pokazałem haczyki i żyłkę. Obejrzał haczyki i powiedział, że dobre, ni za małe, ni za duże, a dobre, czarne. Coś mu zaczęło brać, spławik to się chował, to znowu wypływał i wolno płynął na środek stawu. „To lenek, one tak zawsze... ostrożne...” Wreszcie spławik zanurkował i już się nie pokazał. Cegła wyprostował się, naddał wędkę do przodu i zaciął dosyć mocno. Końcówka wędziska wygięła się, ale Stary pochylony nad brzegiem, lekko, delikatnie przyciągał wędkę i po chwili całkiem spory lin ukazał się na płyciźnie.

„No to i kolacja jak się patrzy” – wyciągnął rybę na trawę, takim chytrym poślizgiem, że nawet nie zaczęła się szarpać. Linek dygotał na trawie, Cegliński zerwał duży liść łopuchu i owinął nim rybę, ale zanim schował zdobycz do brezentowej torby, walnął ją w łeb sporym kamieniem: „Rybę zawsze trza zabić, inaczej mięso dębieje, a też łuskę trudno zeskrobać...”


34. Długie Ogrody

Dla wielu gdańszczan Długie Ogrody to ulica, przy której poszukuje się miejsca do zaparkowania samochodu. Zachęcamy, by spojrzeć na nią z innej perspektywy i odkryć miejsca świadczące o jej bogatej historii.

Zielony zakątek
Spacer rozpocznijmy na początku ulicy, przy skrzyżowaniu z Szafarnią. Stojąc plecami do Głównego Miasta, spróbujmy sobie wyobrazić, że nie ma przed nami żadnych samochodów. Zamiast tego wije się wiejska niemal droga, a po jej obu stronach stoją domy, za którymi ciągną się ogrody. Prostokątne działki przylegają do drogi swą węższą, kilkunastometrową zaledwie częścią i mają do 300 metrów długości. W XV wieku było tutaj aż 150 ogrodów! Gdańszczanie chętnie zaopatrywali się w świeże owoce i warzywa z tego podmiejskiego wtedy terenu. Nazwa Długie Ogrody pojawiła się w XVI stuleciu.


35. Skaszëbiony przez dzecë

Ze Stanisławã Kòbùsã, wiceprzédnikã Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô i przédnikã partu w Brusach, gôdómë m.jin. ò robòce w Zarządze KPZ, apòliticznoscë i rokù Józefa Chełmòwsczégò.

Wë jesce terô wiceprzédnikã Zrzeszeniô. Niejedny bëlë zadzëwòwóny taczim wëbòrã prof. Édmùnda Wittbrodta, bò donëchczôs Wë nigdë nie bëlë nawet w Zarządze.

Pò prôwdze jem nie béł. Mëszlã, że to przede wszëtczim skùtk corôz mòcniészi pòzycji pôłniowëch partów Zrzeszeniô.

Jesce tej przedstôwcą pôłniégò w centralnëch władzach KPZ?

Mòżna tak rzeknąc, ale mùszã wërazno pòwiedzec, że czëjã sã téż zrzeszony z jinyma partama. Jezdzył jem wiele chòcbë na nordã, móm do dzejarzów z tëch strón wiele ùwôżaniô i wiém, że ni mòżemë sã dzelëc, ale łączëc. Nigdë nie bãdã gôdôł: „më pôłniowi jesmë wôżniészi jak wa nordowi abò westrzédny”. Kaszëbë są jedné.

Ta jednota pò prôwdze je? A mòże leno bësmë ji chcelë? Pòdzéle w slédnym czasu bëło widzec dosc wërazné.

Mëszlã, że wiele zmieniło zéńdzenié Przédny Radzëznë, jaczé òdbëło sã 22 łżëkwiata w Brusach, a òsoblëwie pòtkanié w chëczë kaszëbsczi na pòsesji Józefa Chełmòwsczégò. Wiele ùdało sã tam załatwic dlô wespółrobòtë nordowëch, westrzédnëch i pôłniowëch Kaszub, òsoblëwie òbczas kùluarowëch rozmów przë kawie. Òkôzało sã, że parłãczi naju przede wszëtczim bp Kònstantin Dominik. Wszëtcë widzymë, że òstatno mni sã dzeje wkół jegò beatifikacje, a baro nama zanôleżi na tim, żebë ta sprawa miała szczestlëwi finał. Nordowi dzejarze rzeklë, że je to dlô nich prioritet, a më sã z tim zgôdzómë. Ù naju centrum dzejaniô w sprawie bpa Dominika je Kaszëbsczé Òglowòsztôłcącé Liceùm w Brusach i najô nôleżniczka Felicjô Bôska-Bòrzëszkòwskô.
 

38. Wujek Tosiek, pseudonim Doktorek (część 1)

Antoniego Czapiewskiego pamiętam jak przez mgłę. Wujek Antoni, zwany Tośkiem, urodził się w 1901 roku, a ja, gdy spotkałem go po raz pierwszy w roku 1959, miałem zaledwie trzy lata. Parę razy w roku przyjeżdżał do mojego rodzinnego Lipusza z ciocią Zofią (siostrą mojego taty) z Czarnej Dąbrówki, tuż po ostatniej wojnie zwanej romantycznie Czarnolasem.

W dzieciństwie uderzył mnie język dialogów cioci z wujkiem. Każde zdanie podczas rozmowy zaczynało się słowami: tatusiek, mamuśka. Gdy wujek zmarł, ciocia przyjechała do Lipusza i opowiadała o ostatnich chwilach życia Tośka. „Mamuśka! Ja widzę coś bardzo jasnego” – to były jego ostatnie słowa do kochającej go żony.


40. Tam bëła òkropnô biéda!

Ksądz prałat Édmùnd Kòsznik, przez wiele lat probòszcz i rezydent parafii w Gòrãczënie, sã ùrodzył 18 łżëkwiata 1921 r. w Kòscérznie. Tam téż pierszé kroczi stôwiôł w ùczbie, tam schôdôł sã z wiele wiôldżima lëdzama, jak chòcbë z ks. Léònã Heyką. Rôczimë do lekturë wëdowiédzë, jaką zrobił z nim Eùgeniusz Prëczkòwsczi, chtëren pitôł ks. Kòsznika ò młodé lata, czas wòjnë i pierszé lata pò ji skùńczenim.

Jak ksądz prałat wspòminô zôczątk swòji żëcowi stegnë, òsoblëwie nen sparłãczony z Kòscérzną?

Jak nasz tata przëszedł z I swiatowi wòjnë nazôd, tej òn założił frizjérsczi zakłôd. Pò sąsedzkù, ù wùje w Kòscérznie òn zeszedł sã ze swòją przińdną białką i naszą mëmą. W 1920 rokù òni sã òżenilë. Jô ze swòją sostrą blëzniaczką sã ùrodzył w chëczach Jastaków w Kòscérznie. Chrzcënë më mielë w parafialnym kòscele sw. Trójcë. Do przedszkòlégò më szlë do sostrów elżbietanków w Kòscérznie, a do spòdleczny szkòłë téż w Kòscérznie. Tam téż sã zaczãła mòja ùczba w gimnazjum. Mòjim szkòłowim drëchã béł pózniészi ksądz Antek Peplińsczi [aùtór wiele snôżich piesniów kaszëbsczich, m.jin. „Stëdzyńsczé jezora, stëdzyńsczi las” – EP]. To béł baro grzeczny knôp. Òn sã mòcno trzimôł kòle harcerstwa. Wiedno jôdł blós chléb ze szmôlcã, bò òn nie ùwôżôł masła. Mieszkôł w internace. Przë bòlëcë je taczi czerwòny bùdink, tam béł nen internat dlô knôpów naszégò gimnazjum.

Czë ksądz Antoni ju tej dôł sã merkac, że je lëterackò a mùzyczno baro zdatny?

Kò prôwdą je, że w trzëdzestim drëdżim rokù Sodalicjô Mariańskô wëstawiła dramat ksãdza Sëchtë pòd titlã „Spiącé wòjskò”. To bëło pò kaszëbskù rzecz jasnô. Wszëtczé rolë grelë Kaszëbi. To bëło cos cëdownégò! Antoni béł nen pierszi w całim przedstôwkù. Më jezdzëlë z tim do Kartuz i jesz dze jindze. Jô ju nie pamiãtóm, wszãdze dze to bëło gróné. Më przë tim nawetka kąsk dëtka zarobilë. Mój òjc jakno frizjéra miôł kartąg perugów i nas w nie òblôkôł.

 

42. Bólszewsczé rozegracje Rodny Mòwë – Miónczi Jedny Wiérztë

Dzejającô do 31 gòdnika 2016 rokù jakno òsóbnô institucjô kùlturë, Pùblicznô Biblioteka Gminë Wejrowò m. Aleksandra Labùdë w Bólszewie pòd rządama direktorczi Janinë Bòrchmann (nôdgrodzony za dzejanié m. jin. Òrmùzdową Skrą) wëprôcowała stolëmny kùlturalny doróbk. Nôleżą do niegò wëstawë, kònferencje, kòncertë, kònkùrsë a zetkania rozmajité. Pòstrzód nich òsóbny môl mają rozegracje Rodny Mòwë: Méster Bëlnégò Czëtaniô i Miónczi Jedny Wiérztë. Miónczi Jedny Wiérztë (Turniej Jednego Wiersza) pòwstałë w rokù 2013. Dwa lata pózni weszłë ju eliminacje pòwiatowé a w roku 2016 – regionalné. Colemało robioné bëłë krótkò Dnia Jednotë Kaszëbów. Pò pòlskù i pò kaszëbskù, chòcô w òstatnëch rozegracjach ju za kaszëbiznã nie bëło nôdgrodzywóné…

Pierszé Miónczi (òtemkłé, leno dlô ùstnëch) bëłë 20 strëmiannika w sedzbie biblioteczi, a robioné bëłë pòspólno ze stowôrą Kaszëbskô Jednota. Leżnoscą bëło III Pòéticczé Pòtkanié w òbrëmim fejrowaniô Midzënôrodnégò Dnia Pòézje. W żuri sedzelë: Mariô Tréder, Karól Róda a Mateùsz Meyer. Dobëlë: Adóm Hébel (1), Krësztof Bòjarsczi (2), Halina Szëmańskô (3). Wëprzédniony òstelë: Macéj Tamkùn, Sławòmir Jankòwsczi, Dorota Mëszk, Daniela Pòlasyk, Elżbiéta Biéńkò-Kòrnackô a Grzegórz Górsczi. Òsóbno wëprzédnionô òstała Henrika Albeckô za nôlepszą recytacją wiérztë (M. Tamkùna). Czëtóny abò recytowóny przez kòżdégò béł jeden wskôzóny przez aùtora abò jinégò ùczãstnika wiersz. Abò pòlsczi, abò kaszëbsczi. Wpłënãło 20 dokôzków.

 

44. Dolna szosa straszy

– Dolna szosa straszy – powiedział kolega Noryśkiewicz z Treulu do mnie, gdy go na grudziądzkiej konferencji nauczycielskiej zapytałem o stan nawierzchni szosy biegnącej z Grudziądza przez wieś, w której kierował szkołą, do Nowego.

– Do Grudziądza przybyłem rowerem, razem z kolega Sarnowskim Leonardem. Jechaliśmy szosą górną przez Pastwiska, Wielki Komórsk, Dragacz, więc zrobiliśmy znaczne zakole. Przepedałowaliśmy z Dąbrówki około czterdzieści kilometrów, co weszło nam w kości – góra, dół i znowu góra. Chcieliśmy więc z powrotem sobie drogę nieco skrócić. Ta zresztą przez teren pagórkowaty nie prowadziła, a dawała piękną panoramę na dolinę Wisły, która płynęła jeszcze niżej.

– Co to znaczy „dolna szosa straszy”? – zapytał się Norysia obecny przy rozmowie Leon.

– Chyba się domyślacie, że jechać nią wieczorem zbyt bezpiecznie nie jest.

– Z jakiego powodu? Kto tam straszy?

– Straszą łobuzy, bówkowie niemieccy. Obili lub co najmniej obrzucili kamieniami nie jednego mówiącego w czasie podróży po polsku –odpowiedział Noryśkiewicz, dodając: – Ot przed tygodniem pobili niejakiego Podjackiego, gospodarza spod Kolonii, za to, że odpowiedział po polsku na pytanie jakiegoś Niemca.

– Ależ go znam –powiedziałem –mieszka w Dąbrówce, to prawie olbrzym, wysoki, barczysty...

–Dlatego obrzucili go kamieniami, a było ich kilku. Nie radzę wam pod wieczór tam jechać – dodał, przekonany, że dobrze radzi.


45. Kociewski po mniamniecku ji po rusku

Ja sia pitóm, chto mnie zajiwaniył dobri humór? Dóner weter, toć jezdóm bezofen! Tak óngyfer bez dwa niedziele, żam je dicht szlakfertiś ji razu nie wjam, czi żija, czi łuż móm sia ku pjaskuli abo bliżi zarku! Ruske bi rzekli: „Pagib ji uże jego niet!”. Nó ale dość potamu mniamnieckamu. Mi tak do końca zez tó mowó nie palerujim. Mi wszitke, jile nas na funt włazi! Co bi tedi rzekli po naszamu? Po naszamu to jano stankać bi na ta polityka! Łostatnio długo niy gadał żóden ważny minyster, to mi nie wjami, co wew trawje pjiszczi, tj. co Tusek ji Aniela zamniarowujó. Nasz rząd to ma pod górka, jak ja do szkołi, jak byłóm gzub! Razu jednego to walył taki śmiyg ji tak wjater wjał, że żebi niy to, że po drodze mniyszkeli sómsiadi, do chtórnych ja wdepłóm, to bi mnie nie było dzisiaj na śłecie! A chdzie wdepnie nasz rząd? Nó jó – ciyrp ciało, co ci sia chciało!

Posmotrim uwidim!


46. Bielickòwò

Colemało sã nama zdôwô, że wôrtné òbzéraniô je to, co mô snôżą wiéchrzëznã abò bëlną reklamã. Biwô téż, że żëjemë w môlu, chtërnégò czësto nie znómë, bò „jak to sã nachôdô tuwò, krótkò nas, to nawetkã nie je wôrt sprawdzac, jaczé to je”. To slédné równak nie tikô sã mieszkańców gminë Przedkòwò, kò wnetk wszëtcë z nich wiedzą, co mòże òbezdrzec w przedkòwsczich Dólnëch Kawlach... Trafilë tam téż np. lëdze z RPA i Kanadë, tej dlôcze i jô bë ni mia wëtrafic?

Helikòpter
Zataconé midzë wësoczima a gãstima drzéwiãtama Mùzeùm Kaszëbsczé Gbùrstwò Bielickòwò witô gòscy wiôldżim placã, na chtërnym stoji... helikòpter. Jak wiele z pòjazdów, je òn atrakcją tegò môlu. Pòjazdów? Jo, miéwca mô rozmóntowóné òriginalné szmigła, a do te jesz òd spódkù maszina mô dotëgòwóné pòdwòzé, dlôte nen òkôz nie lôtô, le je „na chòdze”. Wkół je widzec czile bùdinków, wiele zelonégò. A ju òd brómë witô gòspòdôrz. W nôwikszim bùdinkù spòtikómë białkã miéwcë, wastnã Gabrielã. Jô mia pòsadzoné maceszczi, bratczi kòl Matczi Bòsczi, le sarna mie je wëżarła– żôli sã i dodôwô – a tuwò nad wejscym jaczis ptôszk wcyg próbùje ùwic gniôzdkò, le nick mù z tegò nie wëchôdô, a më co dzéń mómë z tëch wietewków rozpôłkã do piécka.

Nie dzywiã sã temù ptôszkòwi, że taczi môl sobie ùdbôł. Do zalë, chtërna je zalą na zabawë, wiesoła, a téż w dzélu mùzeùm, prowadzą dwiérze z wërzezónym kaszëbsczim òrnamentã. Wchôdającëch witają dwa wiôldżé grifë w òtoczenim mòtiwów kaszëbsczégò wësziwkù. W westrzódkù nie felëje mòdro-żôłtëch tëlpónów ani kaszëbsczich nót. Na strzódkù skòwrónkòwi parkét, chtëren wastnô Bielickô ùłoża z 12 tësący drzewianëch kòstków. W nórtach i na scanach mòże òbzerac òbrazë malowóné na szkle, mùzyczné instrumeńtë (klasyczné i kaszëbsczé), a w pòczëstnym môlu stoji rzezba wòjôrza trzëmiącégò płom. Z tôfelczi w jinym placu doznómë sã, że „tuwò mieszkô bëlny Kaszëba”.


49. O święcie dra Floriana Ceynowy na Kociewiu

Czy to my tu na Kociewiu,

czy Borusy w Borach,

czy Lasaki, czy Kaszuby

na morzu, jeziorach...

Na Kociewiu te słowa Bernarda Sychty uznaje się za hymn. Bardzo lubię ten tekst, jest mądry i łączący Pomorzan, co wiele razy podkreślałam. Nasze krainy łączą też mądrzy ludzie. W XIX wieku budziciel kaszubszczyzny, sam dr Florian Ceynowa, w wieku XX ks. dr Bernard Sychta. Obecnie działacze ZKP, nauczyciele, regionaliści, badacze regionu, którzy kulturowe różnice traktują jako wartość i bogactwo świata. Byli też inni – jak Izydor Gulgowski, ks. Józef Wrycza oraz ci „z pogranicza”, których korzenie wyrastały i z kaszubskiej, i z kociewskiej ziemi.

W maju poczucie wspólnoty dał nam dr Florian Ceynowa. Wszyscy Kaszubi zapewne na pamięć znają jego biografię, ale tak się zdarzyło, że wiele lat swojego życia spędził na Kociewiu, i to tu, w południowej jego części. W Bukowcu Pomorskim był znanym lekarzem, w Świeciu nad Wisłą wydawał swoje prace, wyodrębnił kociewskie frantówki.Jego życiowa droga, ciekawa i bardzo owocna, zakończyła się w Przysiersku. Jest tu wielką postacią. Miejscowa szkoła nosi jego imię, podobnie liceum w Świeciu, gdzie jest też ulica jego imienia, w Bukowcu oczywiście też.

50. Zrozumieć Mazury. Pupy.

Spychowo, duża puszczańska wieś między jeziorami Spychowskim i Kierwik, należąca do gminy Świętajno i powiatu szczycieńskiego, otrzymała dzisiejszą nazwę dopiero w roku 1960. Powstała w XVIII wieku jako Puppen (co w niemieckim oznacza „lalki”), Mazurzy mówili na nią Pupy. Nic więc dziwnego, że w 1946 r. to właśnie Pupy stały się oficjalną nazwą miejscowości. Dopóki we wsi przebywała dość liczna grupa jej dawnych mieszkańców, dopóty wstydliwy dla wielu powojennych osadników problem „miejsca zamieszkania” pojawiał się jedynie w prywatnych rozmowach. Sytuacja się zmieniła, gdy Mazurzy zaczęli masowo wyjeżdżać. Trudno się dziwić „nowym” mieszkańcom, że dążyli do zmiany nazwy swej miejscowości, o żarty na ich temat nie było bowiem trudno – stacja kolei szerokotorowej (na linii Szczytno – Pisz) nosiła nazwę Pupy Zwykłe, a wąskotorówki (do Myszyńca) Pupy Wąskotorowe.


52. Imprezowe lato

Kiedy nadchodzi długo oczekiwane lato, każdy by chciał, żeby było takie prawdziwe – słoneczne i dla wszystkich łaskawe: dla rolników i tych, co pracują pod gołym niebem, dla wypoczywających nad wodą i w górach. I żeby pogoda sprzyjała wanożnikom, którzy per pedes albo na rowerach (a choćby i autem) przemierzają Kaszuby. Trzeba im życzyć kaszubskiej gościnności i dobrych wrażeń, a oprócz fizycznego relaksu, aby odnieśli z tej włóczęgi lub wczasów korzyść także dla ducha. Lecz co możemy im zaoferować?

W latach 50. zeszłego wieku (dla młodzieży to prehistoria!) Kaszuby zostały odkryte dla zorganizowanej pieszej turystyki. Najdłuższa, dziesięciodniowa trasa prowadziła z południa na północ – z Charzyków do Sopotu. Jedną z miejscowości etapowych było Wiele, gdzie oprócz kalwarii na wzgórzach i pięknego jeziora atrakcję dla grup wędrowców stanowiły wieczorne spotkania w szkole (nie było jeszcze domu kultury) z druhami Wickiem Rogalą i Jasiem Nowaczykiem, którzy śpiewali pieśni (m.in. wiersze Karnowskiego) i grali na cytrach, a Edmund Konkolewski recytował fragmenty epopei Derdowskiego o Czôrlińsczim. W grubych sztambuchach Konkolewskiego znajdują się dziesiątki podziękowań od zachwyconych słuchaczy. Może jeszcze żyją niektórzy słuchacze, ówcześni studenci, i pamiętają tamte koncerty, bo kto choć raz był uczestnikiem takiego (magicznego? kultowego? – tak się dziś mówi) wieczoru, ten nie wyrzuca go z arsenału miłych wspomnień.

53. Rozegracjowé lato

Czej przechôdô długò wëżdóné lato, kòżdi bë chcôł, cobë bëło taczé richtich – słuńcowé i dlô wszëtczich łaskawé: dlô gbùrów i tëch, co robią pòd gòłim niebã, dlô letników nad wòdą i w górach. I żebë wiodro bëło żëczné wanożnikom, jaczi per pedes abò na kòłach (le nawetka i aùtołã) wanożą przez Kaszëbë. Nót je jima żëczëc kaszëbsczi gòscynnoscë i dobrëch wrażeniów, a òkróm fizycznégò òdpòczinkù, cobë z tegò wãdru abò ze wczasów to dało zwësk dlô dëcha mët. Le co më mòżemë jima zabédowac?

W piãcdzesątëch latach ùszłégò stalata (dlô młodzëznë to prehistoriô!) Kaszëbë òstałë òdkrëté dlô zòrganizowóny piechtny turisticzi. Nôdłëgszi dzesãcdniowi szpùr prowadzył z pôłnia na nordã – z Charzëków do Sopòtu. Jedna z etapòwëch môlëznów to bëło Wielé, dze òkróm kalwarie na grzëpach i pësznégò jezora atrakcją dlô grëpów rézowników bëłë wieczorné pòtkania w szkòle (nie bëło jesz dodomù kùlturë) z kamratama Wickã Rogalą i Jankã Nowaczikã, jaczi spiéwelë piesnie (m. jin. wiérzte Karnowsczégò) i grelë na cytrach, a Édmùnd Kónkòlewsczi recytowôł wëjimczi epòpeje Derdowsczégò ò Czôrlińsczim. W grëbëch sztambùchach Kònkòlewsczégò to dô dzesątczi pòdzãków òd òczarzonëch słëchińców. Mòże niejedny słëchińcowie jesz żëją, tedëczasny sztudérowie, i pamiãtają te kòncertë, bò chto chòc rôz béł ùczãstnikã taczégò (zaczarzonégò? kùltowégò? – tak sã dzys gôdô) wieczora, nen nie wërzucô gò z arsenału lubnëch wspòminków.

54. Lektury

60. Pobiegane!

Forma gramatyczna tytułu nie powinna dziwić czytelników „Pomeranii”. Nie wiem, czy hasło „pobiegane!” jest nieświadomym zapożyczeniem z języka kaszubskiego, czy świadomym przekręceniem formy polskiej. To pytanie do językoznawców. „Pobiegane!” to przede wszystkim hasło motywacyjne, informujące o tym, że trening już za nami.

Kilka ostatnich wpisów poświęciłem grom zespołowym, które pasjonują, jak sądzę, niemałą liczbę czytelników. Tym razem chciałbym przybliżyć wydarzenia, które mogą zainteresować każdego sportowca-amatora. Sądzę, że prawie każdy, kto miał styczność z aktywnością sportową, czy to w szkole podczas lekcji wychowania fizycznego, czy później indywidualnie – nie znosił biegania. Bo to nudne, męczące i niedające frajdy, którą zapewnia np. bieganie za piłką. Jednakże w ostatnich latach moda na bycie fit, na aktywny styl życia, która dzięki Bogu, przywędrowała i do nas z zachodu, zmieniła postrzeganie biegania.

61. Klëka


67. Co plażi na plażi

Aktór Mark Kòndrat wspòminôł krącenié filmù „Pón Tadeùsz” przez Andrzejã Wajdã. Sedzelë z òperatorã Pawłã Edelmanã i żdelë na zôpód słuńca. Wòjska napòleòńsczé stoją w szëkù a Wajda gôdô: Popatrz Pawełku, jak te koniki pięknie wyglądają. Jak te czaka na ułanach pięknie lśnią… Te szabelki, te piki… Pięknie jest. I wiesz co? Zaraz przyjdą aktorzy i wszystko nam zepsują…

Co mie plażi na plażi? W całoscë òb lato. Sama plaża mie plażi. Piesk przenëkô. Mewë wëlądëją i zôs pòlecą nad wòdã. I mòrze. Òno mòże bëc. Nawetkã bë mùszało bëc, tec plaża mô cwëk, czej je mòrze, nié? I zarô przińdą lëdze i wszëtkò psëją…


68. Gòspòda „Kòl Czipczin Tatka”

Môj béł w najim Pëlckòwie baro robòcy. Doch Rok Pëlckòwa wcyg warô! Brifka jakno przédny Pëlckòwión nijak ni mógł do mie zazdrzec, kò biédôk sóm nie wiedzôł, dze mô swòjã zmiartą knérã wsadzëc. A to promòcjô, a to kòńcert, a to kònkùrs, a to gòsce ze swiata, a to dzecë maturã zdôwają, a to białka szkalëje… – tak mie sã jiscył w SMS-ach, w jaczich téż sélôł krócëchné wiadła, cëż sã w najim zataconym na zbërkù swiata Pëlckòwie dzeje. Kùreszce, a bëło to 31 maja, ùczuł jem za òknã jegò skrzëpiącé kòło.

– Mòjn, mòjn – przëwitôł sã, jak to czedës stôri chłopi mielë w zwëkù.

– Mòjn – ùscësnął jem jegò zmòkłą rãkã.

– Dôj sa, jedzemë – zabédowôł.

– Dokądkaż?

– Na òbzérczi. Mùszimë sprawdzëc, czë naju Pëlckòwò je na lato przërëchtowóné, kò wnetka mdą ferie, letnicë sã zjadą, a w gnôtach czëjã, że mdze jejich skòpicą. 

Joomla Templates - by Joomlage.com