Rozmiar czcionki:

{AF}

Posłuchaj „Pomeranii”!

W tym roku miesięcznik „Pomerania” będzie jeszcze bardziej niż dotychczas obecny w internecie. Co miesiąc kilka tekstów opublikowanych w naszym piśmie nagramy i zamieścimy na stronie.

     Miłego słuchania Dariusz Majkowski

♫ Aby odsłuchać materiał zalecamy użyć przegladarki Firefox lub Opera 

127. Rómk Drzéżdżónk - Pëlckòwsczi meloman | POMERANIA 2014 nr 11

 

 

 

Rómk Drzéżdżónk

Pëlckòwsczi meloman

 

Nie ùwierzita, ale lëdze ò naju z brifką gôdają, że ma dwaji jesma za sobą! Jo, jo, jô wiém, że më w ti lilapëtlëwi Ùnie jesmë, ne wszëtczé genderë i cos tam tegò ten, ale rôz a dobrze rzekã: NIÉ! To nie je prôwda. Kò jô na niegò łaszczëwim òkã nie zdrzã, a òn do mie nijak nie cknie.

Nie ùwierzita, ale tuwò, w nym najim barabónowatim Pëlckòwie, żëją téż snôżé ë pëszné białczi a dzéwczãta. Na nie jo, na nie ma z brifką rôd sã przëzdrzimë – na szasym, w krómie czë w zdrzélnikù. Òsoblëwie slédnym czasã nëch najich pëlckòwsczich dzéwczãtków je w telewizorze corôzka wicy widzec. A jak òne spiéwają!

Brifka je najima spiéwôczkama czësto zaczarzony. Co jô gôdôjã, òn je zakòchóny! Czej czëje spiéw taczi, chcemë za régą wëmienic leno trzë, Wéróniczi z Pôlczëna, Natalie z Parchòwa czë Éwelinë z Lëzëna, tedë òn le wzdichô „och”, „ach”, „ech”, wznôszô òczë do nieba a miodnym głosã pòwiôdô, nié to do mie, nié do se, nié do blónów:

– Aniółczi mòje!

Biéda, żebë òbczas słëchaniô spiéwaniégò najich dzéwczãtów do niegò co rzec. Tedë to dôwô grzëmòt a łiskawice:

Sztël bądzë! Jes të czësto òbarchniałi! Prawie terô mùszisz plestac?

Rôz czedës jem zabéł, że brifce-melomanowi ni mòże w słëchanim wadzëc. Jô tedë nawetka nick nie rzekł, le czichnął pò ti jegò swójsczi tobace (gwës ny z pieprzã, co nią letników czestëje), a nen rozgòrzony bez dwie niedzele ze mną nie gôdôł. Pòchwôlony nie rzekł a lëstë ë gazétë pòd dwiérze szmërgôł. Jô tam jegò znajã, temù mie to nick nie robiło, kò wiedzôł jem, że kùreszce brifka sã òbdô.

Ë sã òbdôł. Przëszedł w mòje chëcze, ë jak to w jegò zwëkù bëło, sôdł w zeslu, a mie nic tobie nic, rozkôzôł:

Włączë zdrzélnik, Éwelina w „Voice of Poland” mdze dzysô spiéwała. Mùszimë jã pòsłëchac.

Tej mòże jô kôwkã zrobiã, abò arbatã, a mòże co mòcniészégò? – zabédowôł jem drëchòwi.

Nié – òdrzekł cwiardo, a zdrzącë na mie z òstrzégą, dodôł: – Jô niżódnégò trzôskù niechc czëc.

Tej dobrze. Sôdł jem òpòcuszkù na zófie a sztël sedzôł.

Éwelina spiéwa, brifka jak zaczarzony słëchôł, a jem cëszi kòta, jakbë mie nie bëło, pòdzérôł rôz na zdrzélnik, rôz na brifkã.

Czej programa sã skùńcza, rzekł jem szpòrtowno, jak to mie starkòwie mielë przódë lat naùczoné:

– Në jo, kùńc mùzyczi, tatk je dzywny, biôjta lëdze dodóm – a zasmiôł jem sã.

Brifka wezdrzôł nó miã bôczlëwie a bez zãbë wëcësnął:

Cebie sã co nie widzy? Gôdôsz, że Éwelinka lëchò spiéwa? Të pùrtkù të, të mackù natrzasłi! Kò cebie elefant na ùchò stąpił, a të chcesz kritikòwac?!

– Jô doch nick taczégò nie rzekł – wëjikôł jem ùrzasłi.

– Të sã nick na mùzyce nie znajesz. Rozmiejesz të co zaspiewac?

Nie sfórtowôł jem nick òdrzec, a nen dali grzëmiôł.

Të môsz ùszë zasztopóné! Jãzëk zapëzglony! Knérã zatkóną! Zãbë krzëwé! Z taką gãbą të niżódnégò zwãkù nie jes w sztãdze ze se wëdac. Jô ce bratkù czuł, jak të spiéwôsz. Jo, jo, no twòje „gloria” w kòscele na Gòdë za rikanim òsła szlachòwa. Zdrzijta le, kùńc mùzyczi, tatk je dzywny. Tej dobrze! „Biôjta lëdze dodóm” pòwiôdôsz. Kò jidã! Leno pamiãtôj – w ne chëczë brifka ju nie zazdrzi!

Tak gôdając, zerwôł sã z zesla jak òparzony kùr, dôł bez jizbã dwa stolemné szrëtë, trzasł dwiérzama a do dzysô dnia jem jegò ni miôł widzóné. A minãłë ju trzë niedzele. Ną razą òbdô sã naj brifka? Kò pewno jo. Timczasã nowi rekòrd mô ju ò trzë dni pòbité.

126. Tómk Fópka - Po czim pòznac artistã | POMERANIA 2014 nr 11

 

 

 

Po czim pòznac artistã

Tómk Fópka

 

Są midzë nama. Wësôczi i czësto letkò òd zemi òdrosłi. Z głową w blónach abò wëżi nich. Pewno barżi zmiarti jak pãkati. A kòżdi z nich jinaczi sã òd drëdżich. Bò chce bëc jiny. Bò je ARTISTĄ.

Po czim taczégò pòznac? Po jinoscë prawie. I colemało mòckò chce, żebë na niegò zdrzec, słëchac a òpasowac. Artista żëje pro publico bono. Dlô lëdzy. Bez nich nick nie znaczi, jak nen chłop z kaszëbsczi rzeklënë, co to nie tobaczi. Wëszczérzôta sã, że pro i tak dali jesc mù nie dô? Prôwdzëwi artista nie mësli ò czims tak mało znaczącym, jak jedzenié, picé, spanié itd. Òn przemiszlô ò swim kùńszce, a całô reszta je mni wôrtnô jak mëszé bòbczi w kòmòrze. A artista wiele mësli. Ò tim a nym, czasã ò nym a tim, czej ni mô głowë do mëszleniô. Wszëtkò mòże gò pòdskacëc do ùtwórstwa. Wezmë pòétã. Jidze przez ùrzmã lësców, wpadnie na zatacony kam – pòwstôwô wiérzta ò dekadencczi farwie, cos na ôrt:

 

Do pòdlëscowégò kama

Ach, czemùs na drodze mi stanął?!

Dlôcze jes żëcé mie zmienił?!
I terô za takô nômianą

Móm dali jic nieszczestlëwi?!

 

Czejbë mù òbczas czurpaniô przez lëscowé mòrze przënëkała przez drogã jakô òrzesznica, bëłabë z te gwësno miłosnô wiérzta:

 

(…)

Twój płómk z miłotë òdżinka

W serce mie wlôł nôdzejã

Kąsk z ce le je i përzinka

A ter’s ju wiém, że żëjã…

 

A jakbë i jedno, i drëdżé sã stało narôz?

Z cyklu „Jidã bez”:

 

Òdjimk trzecy

Blôsk! Trzôsk! Wlôzł!

Pôdł na nos.

 

Zawiewórcził jem sã

W lësco-rumie…

 

Pòdobno mają chòcle malôrz, żłobiôrz a ùsôdca mùzyczi. Pòtkô taczi malôrz snôżą białkã i ju jã cygnie, cobë aktë pãdzlowac. Czasã to òna gò cygnie. Jakno jegò mùza i dobrzińcka. To je w całoscë nôpasowniészé dlô artistë – chłopa. Takô białka z pòrządnym warkã. Dôjmë na to: zãberwajka. Dobrze przëzarobiô a czej ju wszëtczé nasze dzénné zãbiska wëlékarzi – scygô swój biôłi szërtuch i wpłiwô na òbrôz. Dobrze je, czejbë chùtczi swòjémù malôrzowi jaką zupkã ùwarza, cobë miôł mòc nen pãdzel trzëmac. Taczémù żłobiarzowi téż lżi je glënã miãgòlëc, czej mù niasta jaczégò klopsa do warkòwnie przëniese a nôlepi przëpilëje, cobë gò do gãbë włożił, pògrizł a pòłknął. Bò to biwô rozmajice, z artistama. Zabôczliwcë z nich są. Do sprawów prostëch prosto ni mają głowë. Tak jak ùczałi. Zabôcziwają. Jidze taczi wczas reno, kòl dzesąti, ùmëc grëzajczi a wësłac paczkã niedrëchoma – narôz cos gò natchnie, sôdô i pisze. Kòl dwanôsti mô ju parôt piãc piesniów na głos z fòrtepianã. Tej czëtô ksążkã, płitów słëchô, cos nócy w jaczims dzywnym jãzëkù, z dzecoma sã pògòni, pòchimkô i pòachô do białczi na wôżny temat, napisze felietón do „Pòmeranie” a ju cknie za wieczerzą, bò to ju je kòl szósti wieczór. I zôs jidze do kąpnicë, bò tak pò prôwdze sã tam òd rena baro spiesził…

Zdôrzô sã, że dirigeńt òblecze bótë nié do pôrë, ò czim mù żëczlëwi chórziscë doniesą – pò pôrã latach. Tenże sóm artista, szëkùjącë sã do sadniãcô w żuri, zabôczi, że w nocë czas béł przesëniãti do przódkù i baro sã dzëwi, że zwònią do niegò tak wczas i pitają, dze òn je? Mògą sã téż artisce-spiéwôkòwi kaszëbsczé himnë pòmilëc…

 

Czej mô za co – to sã artista òblôkô. Kluczã do pòznaniô artistë pòdług òbleczënkù je głowa. A to kapelińder jaczi, chùstka, cos farwnégò z nëbą. Ga są włosë, mòże z nima téż co artisticznégò zrobic. Ùfarwic, pòstawic, prostkã wëproscëc, zaplesc, skwitnąc, przëplesknąc abò ògòlëc na łësô a tej so na glacy tatuaża dac wëdłëbac. Wôżné, cobë gò lëdze widzelë. Artistã jidze pòznac pò tim, że biwô. W gazétach, w radio, w telewizji, në i w internece. Że téż gò gãbiskò nie bòli òd tëch wielnëch ùsmiéwków!? A na wszëtczim sã taczi znaje. Wnetkã jak pòliticë, gazétnicë, ksãża abò szkólny. W całoscë kaszëbsczi artista. Ruscë wzãlë Krim – i ju ò krémie gôdô. Etnofilologiô w kaszëbsczi stolëcy? – dawac artistã! Pòd Bëtowã kòtka mô 40 młodëch – co na to kaszëbskô kùltura? Znowù są Jastrë abò Gòdë – kònieczno trzeba cos ò stôrëch zwëkach i że ju jich ni ma. Artiscë òglowò są dobri w mediach do sztopaniô wszelejaczich dzurów. Czedë nie leje sã krew, sejm je na wczasach – szukô sã artistów. Mòże prawie taczi co mądrégò pòwié. Są téż celebricë i… artistczi. Ti pierszi są znóny z tegò, że… są znóny a ò artistkach to bë sã òsóbny articzel napisac przëdało.

A prôwdzëwëch artistów rozpòznôwô sã pò jich dokazach.

125. Dark Majkòwsczi - Na kùńc Eùropë i jesz dali… | POMERANIA 2014 nr 11

 

 

 

Na kùńc Eùropë i jesz dali…

 

 

W 75 dni przejachôł na kòle 8 tës. km. Wrócył dodóm 26 séwnika i òstôł sztudérą a téż pierszim w historie starostą kaszëbsczi etnofilologie. Z Tomaszã Plichtã gôdómë ò réze przez 21 krajów i ò kaszëbiznie.

 

Jak to sã stało, że przëszło cë do głowë sadnąc na kòło i wëjachac na 2,5 miesąca?

Łoni, czej jem skùńcził mòjã pierszą wanogã na kùńc Pòlsczi i kąsk dali – do Lewòczë, to mie sã to richtich widzało. 3 tës. km na kòle i 500 km piechti to bëło cos, ale mëslôł jem, że wôrt sobie pòstawic nowi cél. Pierszô mòja mësla bëła ò Kiszëniowie i òglowò ò Mòłdawie. Jô tam czedës ju béł, móm tam drëchów… Równak skòrno pierszi rôz jem jachôł na kùńc Pòlsczi, tej terô wëpôdało jachac na kùńc Eùropë, a nié le do Mòłdawie. I tak jem w swòjich planach dodôwôł: a mòże jesz tam, a mòże jesz dali.

 

Przez jaczé kraje jes przejachôł na swòjim kòle?

Razã bëło jich 21. Midzë jinszima przez Ùkrajinã, Rumùniã, Bùłgariã, Turcjã, Grecjã, Macedoniã, Albaniã, Czôrnogórã, Wãgrë, Słowacjã, Czechë i Niemcë.

 

Co nôbarżi zapamiãtôsz z ti rézë?

Przede wszëtczim lëdzy, jaczich jem spòtikôł na drodze. Baro wiele dobrégò jem òd nich doswiôdcził. Jô nie jem taczim człowiekã, co jezdzy pò swiece, żebë òbaczëc jak nôwiãcy bùdinków czë pòmników. Nôwôżniészé są kòntaktë z jinyma lëdzama.

 

Jes jesz młodim, dwadzescelatnym, człowiekã. Skądka miôł jes dëtczi na swòjã wanogã?

Chcôł jem na niã zarobic òb zëmã. Jô robił w Wieżëcë w Kòszałkòwie. Latosy sezón nie béł równak za dłudżi i nie ùdało sã mie zarobic tëli dëtków, co jem chcôł. Pòszedł jem tej do mòjégò szefa i rzekł: Plan je taczi a taczi, jô bëm brëkòwôł 1600 zł, żebë miec kòl 20 zł na dzéń. Szef zarô sã zgòdzył, dôł jesz mie telefón z przistãpã do internetu i mógł jem sã rëchtowac do wëjazdu. W serwisu téż mie pòmòglë i przëszëkòwelë kòło darmôk i jesz delë czãscë na drogã. Nick jem ni mùszôł wëdac ze swòjich dëtków. Òb drogã téż mie lëdze pòmôgelë, chòc jô nigdë ò nick nie prosył. Tak pò prôwdze wiãcy pieniãdzy jem przëwiózł jak wzął ze sobą.

 

Przeżëc 75 dni za 1600 zł, to wëzwanié tak samò pòwôżné, jak przejachanié na kòle 8 tës. km.

Nie bëło jaż tak lëchò. Jôdł jem nôczãscy chléb z pasztetã. Le w Turcji wszelejaczé miasa bëłë za drodżé. Tam za to baro tóno mòżna kùpic rozmajité batonë, kùszczi… Tej prawie to jem jôdł.

 

A gdze jes spôł? Na hòtele gwës nie sygło…

Në nié. Na szczescé bëło cepło, tej czãsto jem spôł na trôwie. Miôł jem ze sobą celt, ale w taczim ceple nawetka nie chcało sã gò rozkładac. Czasã téż jaczis lëdze wpùscëlë mie dodóm. Tedë mógł jem so téż pòrządno ùmëc. A jeżlë nié, tej òstôwało kąpanié w mòrzu.

 

A ò kòło jes sã nie bòjôł? Czejbë je skredlë, gwës bë sã réza skùńczëła.

Kòło jô wiedno miôł kòl se abò pòd sobą, krótkò przëpiãté abò gdzes nad głową.

 

A jak szło dogadiwanié sã? Wiémë, że chto kaszëbsczi jãzëk znaje, ten òbjedze wszëtczé kraje, ale wôrt téż znac jiné jãzëczi. Jak to je z tobą?

Kaszëbsczi czãsto sã przëdôwô, ale nôwiãcy jem gôdôł pò ruskù. W tëch krajach, przez jaczé jem jachôł, żëje téż wiele Pòlôchów. Òglowò w słowiańsczich krajach dosc letkò sã jidze dogadac. Anielsczi znajã dosc słabò, tej w jinëch krajach mùszôł jem sã czasã dogadëwac rãkama, na midżi. W taczi Albanie wiele lëdzy nie znało ani rusczégò ani anielsczégò, ale téż sã jakòs dało.

 

Czegò jes miôł strach przed wëjachanim?

Nigdë chùdzy jô nie béł na taczich wanogach czësto sóm dłëżi jak dwa tidzenie i bòjôł jem sã, czë to strzimiã. Je to w kùńcu wiãcy jak dwa miesące sómny rézë. Gôdôł jem przedtim z jedną białką, jakô jacha 40 dni, i òna mie rzekła, że ani dnia dłëżi bë ju nie strzima. Jô miôł strach, że téż bãdã miôł problem, ale mijałë dni, a ten psychiczny krizys nie przëchòdzył. Kòl 40. dnia jem mëslôł, że mòże terô bãdze gòrzi, ale tak sã nie stało.

 

A jak to wëzdrzało òd fizyczny stronë? Ni miôł jes dosc tegò jachaniô?

Problemã bëło leno słuńce, jaczé pò prôwdze dosc mòckò mie spôlëło, ale to sã dało.

 

A jak jes sã rëchtowôł? Wiele jes przed tim jezdzył na kòle?

Na kòle jeżdżã pò prôwdze wiele. Prawò jazdë móm, ale aùtã jeżdżã baro rzôdkò.

 

Mògã to pòcwierdzëc. Na najã kôrbiónkã do Dodomù Kaszëbsczégò, to je do Gduńska, jes przëjachôł z Òstrzëców téż na kòle, chòc za òknã mómë òstri deszcz…

Przed samą rézą pò Eùropie jem nie béł w dobri fòrmie. Chùdzy, za czasów szkòlnëch, wiedno wiele jem biegôł, grôł w kòszikówkã, ale pòtem rëszôł jem sã dosc mało. Przed samim startã jem wzął ùdzél w cwiercmaratonie w Przedkòwie (III Ćwierćmaraton Szwajcarii Kaszubskiej z cyklu „Kaszuby Biegają” – dop. red.) i jak jem dobiegł do metë, to jô so pòmëslôł: w taczi lëchi fòrmie të jes nigdë nie béł! Ale równak sã dało przejachac tëch 8 tës. km, bò nôwôżniészé je to, co w głowie, a nié to, co w nogach. Jeżlë głowa chce dali jachac, to nodżi strzimią.

 

Môsz planë na pòstãpné wanodżi?

Dali mie cygnie do wschòdny Eùropë. Jaczés planë są, ale nie chcã ò nich terô za wiele gadac, bò mòże nick z tegò nie wińc.

 

Tej chcemë wrócëc z ti rézë na Kaszëbë. Niedôwno zaczął jes sztudia – etnofilologiã na Gduńsczim Ùniwersytece. Dlôcze prawie to?

Nie nalôzł jem jinégò czerënkù, jaczi bë mie tak interesowôł jak prawie ten (òkróm sztudiów strażacczich, ale tam baro drãgò je sã dostac). Na dodôwk etnofilologiô nie zdôwô mie sã cãżkô, bò òdpôdô mie nôùka kaszëbsczégò, jaczi znajã i w gôdce, i w pismie. A wikszosc sztudérów z mòjégò rokù mùszi sã gò dopiérze nôùczëc.

 

A gdze jes sã ùcził pisac pò kaszëbskù? W szkòle?

Jô sã w szkòle kaszëbsczégò nie ùcził, ale mòja mëmka je szkólną tegò przedmiotu i czej jem zdecydowôł, że chcã napisac maturã z kaszëbsczégò, tej jem z nią sadnął i sã naùcził.

 

Jes widzôł pół Eùropë. Nie je tobie żôl, że mieszkôsz prawie tuwò, a nié gdzes w Mòłdawie, w Turcje czë Niemcach?

Nié. Prawie przez taczé rézë człowiek doceniwô swòje stronë. Przódë jô sã mëslôł ò Mòłdawie, że to taczé môłé piãkné państwò i jaczé trzeba miec szczescé, żebë prawie tam sã ùrodzëc. A terô mëszlã: szczescé to trzeba miec, żebë sã ùrodzëc na Kaszëbach.

 

Pòchòdzysz z Òstrzëców i tam rôd spãdzywôsz wiele czasu, ale jes terô mieszkańcã Gduńska. Czëjesz, że je to stolëca Kaszub?

Sami mieszkańcë nie mëslą ò se jakno ò Kaszëbach, nawetka sztudérowie etnofilologie. Jesz mie sã nie zdarzëło tu spòtkac lëdzy, co gôdają pò kaszëbskù. Òdpòwiôdającë na pitanié: historiczno jak nôbarżi, ale żebë Gduńsk béł stolëcą terô, trzeba jesz wiele zrobic.

 

I jesz na kùńc chcã sã spëtac ò twòje nôzwëskò. Na Kaszëbach czãscy wëstãpiwô Plichta jak Plicht…

Jô, to prôwda. Mój òjc sã ùrodzył w 1943 r. i Niemcë chcelë, żebë jegò nôzwëskò brzmiało barżi pò niemieckù. Mòjégò òjca brat, jaczi sã ùrodzył przed wòjną, je Plichta, a òjc òstôł ju zmieniony na Plicht.

 

Gôdôł Dark Majkòwsczi

124. Kaszëbizna w stolëcë | POMERANIA 2014 nr 11

 

 

 

Kaszëbizna w stolëcë

 

W gduńsczich szkòłach téż mòżna sã ùczëc kaszëbsczégò. Zdrzącë na òstatné lata, a òsoblëwie na ùszłi rok, mòże scwierdzëc, że je corôz to wiãcy dzôtków, jaczi prawie w kaszëbsczi stolëcë pòznôwają naszą rodną mòwã i kùlturã. Łoni w szesc spòdlecznëch szkòłach ùczëło sã kaszëbsczégò 143 dzecy.

 

Tak w szkòłach państwòwëch, jak i priwatnëch direkcje i rodzëce òdmikają sã na pòznôwanié przez ùczniów nowi mòwë. Nót je wiedzec, że je to cëzy jãzëk dlô młodégò pòkòleniô w tim miesce. Dlô dzecy to je wiôlgô nowòsc, bò nie znają tegò z dodomù, le baro chùtkò jidze jima ta nôùka, i to baro ceszi – gôdô Marika Jelińskô, szkólnô, chtërna robi we Gduńskù-Kòwôlach. I jô òglowò baro lubiã robic z tima dzecama, bò one wiedno są chãtny do ùczbów, baro wiele rozmieją, jak jem rzekła, chùtkò sa ùczą i są rôd, czedë naùczą sa czegòs nowégò.

Dlôcze prawie kaszëbsczi, a nié jinszi jãzëk? Każdemu człowiekowi potrzebne jest poczucie tożsamości, potrzebuje wiedzieć, kim jest – gôdô Katarzëna Przybył-Tamòwicz, nôleżniczka Radë Zarządzający w Niepùbliczny Spòdleczny Szkòłë dlô Dzéwczãtów Fregata w Òliwie. Język kaszubski jako język społeczności regionu, w którym działa szkoła dla dziewcząt Fregata, wspiera model edukacyjny Szkół Fregata (w szkole dla chłopców jest również nauczany). Dzięki językowi kaszubskiemu dzieci poznają region, jego kulturę, niektóre mają szanse na odkrycie zapomnianych rodzinnych historii. W Niepublicznej Szkole Podstawowej dla Dziewcząt Fregata uczą się dziewczynki pochodzące z różnych regionów Polski, mamy uczennice, które przyjechały do nas z zagranicy, ale wszyscy żyjemy na Kaszubach.

Z pòzdrzatkù szkólnégò z chãcą dzecy ni ma jiwrów. Le jak ùczëc dzôtczi, chtërne nie gôdają doma pò kaszëbskù? Òdpòwiédz na to pëtanié dała mie Ana Gùtowskô, absolwentka pòlonisticzi Gduńsczégò Ùniwersytetu ze szpecjalnoscą nôùczanié pòlsczégò i kaszëbsczégò, chtërna ùczi latos kòl sto sztëk dzecy w klasach 1–3: Dzecë baro chãtno przëswòjiwają wiédzã ò samim regionie. Z jãzëkã to ju rozmajice – są tematë i słowizna, chtërne jich baro interesëją, np. spòrt czë zwierzãta. Le nie czekawi jich ògrodzëzna, robòta w pòlu itp., dlôte że je to dlô nich cëzé.

W ùczenim kaszëbsczégò w taczim môlu, jak Gduńsk, gdze starszi nie gôdają doma rodną mòwą, wôżnô je dobrô zachãcbã ze stronë samëch szkólnëch. Ùczbë mùszą bëc atrakcyjné, bò jak gôdô Ana Gùtowskô: Mòje doswiadczenia pòkazëją, że nôcekawszé ùczbë prowadzoné są metodama aktiwizëjącyma, w chtërnëch sã wëkòrzëstiwô rozmajitégò ôrtu mùzykã i rëch. Ùczniowie nie lëdają kôrtów robòtë, chtërne są òferowóné w terôczasnëch ùczbòwnikach, dlôte w wiãkszim dzélu indiwidualno przërëchtowiwùjã materiałë do nôùczi, co wëmôgô òd mie wiôldżégò zaangażowaniô i kreatiwnoscë.

Jak mòżna jesz zachãcëc do ùczeniô sã kaszëbsczégò? W jedny z priwatnëch szkòłów w Kòwôlach je to ùdba, cobë ùczbë òrganizowac nié leno w szkòłowim bùdinkù. Marika Jelińskô, szkólnô kaszëbsczégò w ti szkòle, prowadzy prawie taczé weekendowé zajãca: To wëzdrzi tak, że dzecë przejéżdżają na wies w sobòtã reno, a òdjéżdżają w niedzelã pò pôłnim i przez ten czas mają rozmajité zajimniãca. Jô móm starã, żebë to bëłë téż ùczbë jãzëka, ale wiedno robimë jaczés zabawë bùten, przedstôwiómë legendë, spiéwómë, tańcëjemë. Jô chcã, żebë z jedny stronë ùczniowie jak nôwiãcy sã naùczëlë, ale z drëdżi stronë, żebë w tim bëło wiele smiéchù i zabawë, żebë dzecë chcałë sã ùczëc, a nié – mùszałë.

Òkróm samégò nôùczaniô jãzëka wôżné je twòrzenié dobri atmòsferë wkół sami kaszëbsczi kùlturë i Kaszëbów – tegò, jak nas widzą we Gduńskù. Wôrt je tuwò pòwiedzec ò dzejanim szkólnëch, chtërne nie ùczą jãzëka kaszëbsczégò, ale chcą dzejac dlô rozwiju wiédzë ò regionie Kaszëb i Pòmòrzô. Podstawa programowa daje ZKP bardzo liczne grono sojuszników – nauczycieli, którzy zobowiązani są do realizacji treści regionalnych. Ale jest to zadanie często bardzo trudne i pracochłonne, dlatego to my, tj. ZKP, powinniśmy pomóc – scwierdzô Barbara Kùrkòwskô z gduńsczégò partu KPZ. Studia nie przygotowały nauczycieli merytorycznie w tym zakresie, do tego dochodzi specyfika Gdańska w regionie. To wyzwanie, ale i doświadczenie z realizacji treści związanych z naszym miastem i regionem doprowadziło do utworzenia Klubu Nauczycielek przy zarządzie oddziału gdańskiego ZKP.

No karno szkólnëch regionalistek pòtikô so dosc regùlarno (m.jin. w SP nr 85 miona ZKP) i dzejô w nim kòl 10 òsób. Nôleżniczkóm tegò klubù w ùszłim rokù ùdało sã zrobic kònkùrsë ò regionie, np. kònkùrs żëwégò słowa (krôsomówczi) „Wielcy tej ziemi”, w chtërnym dzecë mògłë òpòwiadac ò pòstacach taczich, jak Damroka, córka Swiãtopôłka Wiôldżégò, Małgòrzata, córka Sambora II, czë Heweliusz. Dlôcze prawie cësk na òratorsczé kònkùrsë? Barbara Kùrkòwskô tłómaczi to tim, że: uczniowie mają okazję coś mówić i opowiadać, a nie ciągle tylko pisać testy. Taki konkurs to przygotowanie w ogóle do wystąpień publicznych. Latos we Gduńskù téż mdą pòsobné taczé kònkùrsë, m.jin.: zatitlowóny „Królowie, królowe i książęta w Gdańsku” czë III Wòjewódzczi Kònkùrs „Baśnie i legendy kaszubskie”, jaczégò finał mdze 19 strëmiannika 2015 rokù w SP nr 82 w Gduńskù-Klukòwie.

123. Rómk Drzéżdżónk - Szlachã Abecadła | POMERANIA 2014 nr 9

 

 

 

Rómk Drzéżdżónk

Szlachã Abecadła

 

– Pòj, jedzemë do Miasta – zabédowôł brifka.

– Niechc mie sã – zgniéło zdrzôł jem w mòdré niebò. – Mie tuwò je dobrze.

– Nie bądze taczim zgniélcã, rëszë sã, lato mómë. Në pòj, më dôwno w Miesce nie bëlë – brifka nôpiarto prosył.

– A za czim?

– Jakùż za czim? Miasto to je Miasto! Wiedno wôrtné naju wizytë.

– Miasto jak miasto… – machnał jem rãką. – Le czile dodomów, pôrã kòscołów a kąsk lëdzy i aùtołów na szasëjach wicy jak w najim Pëlckòwie. Nick czekawégò. Lepi sadnij so kòle mie – zrobił jem mù plac na mòji łôwce.

– Òd sedzeniô slôdk le bòli.

– A òd łażeniô nodżi. Co je gòrszé?

– Hemòrojdë!

Taczi argùmeńt to mòże sedzącégò człowieka mòckò zabòlëc, temù flot jem wstôł a wiele czasu to nie zbawiło, czej ma dwaji na kòle do Miasta cësnãlë.

Długò nie wara, kò dërch ma z górë jacha, a ju prawie w Miasto më mielë wjachóné. Wtim bifka wrzeszczi:

– Diôblëszcze! Hamùlce mie sã skùńczëłë!

Ju jem chcôł na niegò naszkalowac, że òn w Swiãtim Najim Miesce diôbła wòłô, czedë ma w jaczi, nama na drodze stojący, sztolp grzmòtnãlë. To le dało trzôsk, kòło pòdżãté a ma dwaji na zemi, jãczącë, leżelë.

– Miôł të kòło ùbezpieczoné? – spitôł jem brifczi, maklącë so baniã.

– Nen stôri rëmtot? – drëch dwignął sã z zemi, wëzdrzôł przed sebie a zawòłôł: – Widzôł të tak co?! Zdrzij, w co ma wjacha! Całé a pół!

Zdrzôł jem, le blós sztolp i mërgającë gwiôzdë jem widzôł.

– Całé a pół? Jes të pò prôwdze wół. Jakùż të mógł, mackù, w sztolp trzasłi, do Miasta bez hamùlców jachac?

– Dôj pòkù, zdrzij tã do górë. Na sztolpie całé a pół je – brifka nie dôł so nick rzec, a pôlc w niebò wëcygôł.

Zdrzã a pò prôwdze całé a pół z naju nôrodny piesnie na sztolpie sedzy a sã do naju smieje. Nie bëło co, wstelë më a nôgłosni jak më rozmielë, zaspiéwelë: „To je całé a to pół”.

– Zarô, zarô, a dze je klëka, dze je wół, dze je krótczé a dze dłudżé? – brifka rozezdrzôł wkół, szukającë za rozwiązanim ti drãdżi wëzgódczi.

Nôgle, niewiedzec skąd, stanãła przed nama czôrno òblokłô białka.

– Cëż wa tu rikôta, pitowie jedny? – spitała sã, dzywno na naju zdrzącë a knérą pòcygającë, pewno za fùzlã wòniała.

– Nają nôrodną piesń spiéwómë – wëdolmacził ji brifka. – Wa pewno ją codzéń spiéwôce, jak ją tuwò môce?

– W Swiãtim Miesce kòzé piesnie jô bë mia spiewac?! Chtëż to widzôł a czuł! Wa bë lepi na Górczi szła bòżima piesniama Bòga chwôlëc – białka splënãła bez remiã, „kùsznijta mie w rzëc” – wëmrëcza, przeżegna sã a szła, dërchã sã na naju òbzérającë.

Sztócëk më jesz pòstojelë, całé a pół pòdzywiającë, a tej do Miasta rëgnãlë. Tã na rënkù më jesz jeden sztolp nalazlë, pòtemù drëdżi, trzecy, czwiôrti, piąti… Ë tak më całé Miasto, szlachã Pëlckòwsczégò Abecadła, òbeszlë. Kòl kòżdégò sztolpa më sã niskò kłónialë a nają nôrodną piesnią spiéwelë. Na wieczór nodżi më ju mielë tam, dze ti wiele sedzący hemòrojdë mają.

Òb drogã dodóm, kòło niosącë, kò jachac sã na nim nie dało, jem môłczôł zmarachòwóny zó to brifka ò naju wanodze szlachã Abecadła dërchã filozofòwôł.

– Wiész të co, jô bë ne sztolpë kąsk jinaczi ùstawił. Kò zdrzij, kòl negò bùdinkù ZUS-u chòjnë a widłë gnojné na sztolpie bëłë, a mie bë barżi prësczé półtrojôczi pasowałë.

– Czemùż prawie półtrojôczi?

– Të nick historëji nie znajesz – zajiscył sã brifka. – Nie wiész të, chto emeriturë miôł wëmëszloné? Nie wiész, tej cë rzekã, kò Niemc… Bismarck. Na rënkù ta stolëca téż mie za baro nie pasérowała. Je Miasto stolëcą? Całégò Pëlckòwa? Nié, nié…

Ë tak òb całą drogã brifka kòżden jeden sztolp taksowôł a pò swòjémù pò Miesce ùstôwiôł. Jak më ju wnetkã pòd dodomã bëlë, brifka stanął a czësto pòwôżno rzekł:

– Pòrządk mùszi bëc. Witro bierzemë ridle a jidzemë nazôd do Miasta. Sztolpë wëkòpiemë a ùstawimë je jak sã słëchô.

Mój të Bòże, mùszôł nen brifka za mòckò w całé a pół głową trzasnąc!

122. Kazimierz Ostrowski - Jiwrë welownika | POMERANIA 2014 nr 10

 

 

 

Jiwrë welownika

Kazmiérz Òstrowsczi

 

W demòkracje welownik, gôdającë prosto, ni mô letkò. Mùszi długò i drãgò kómbinowac, jeżlë chce np. spòmidzë szesc kandidatów na bùrméstra Czerska (Brusów, Kòscérznë abò jinégò gardu) wëbrac tegò jednégò, nôlepszégò, jaczémù pòstawi krziżëk na karce do welowaniô. I chòc nie wiém jak długò bë sã namiszlôł, kùreszce i tak nie mdze gwësny, czë dobrze wëbrôł.

Kòżdi z pretendentów do bùrméstersczégò zesla mô jiné dobroctwa (le wej i fele téż!). Jeden je forsz – mdze sã dobrze prezentowôł jakno „òjc” gminë. Drëdżi dôł sã pòznac jakno dosc dobri prôwca; i nick to, że jarchòla, za to dôwô òdczëcé, że rozrzeszi wszëtczé jiwrë za dotkniãcym czarzebny witczi. Trzecy, megalomana, tak płomno przekònywô ò swòjich dobroctwach i dobiwkach, że òmaniony welownik je parôt prawie jemù dac wiarã. A wszëtcë pòsobicą (króm mającégò starã ò zôsny wëbiérk) na miónczi kritikùją donëchczasowé rządë w gardze abò gminie.

Nôlepszim spòsobã ùchòwaniô sã òd zmiłków w wëbiérze bùrméstra (wójta, prezydenta) bë béł przezérk, na ôrt kònkùrsu miss spòsobnotë. Wszëtcë kandidacë bë mielë sã stawic w jednym môlu (w gminny Ergò Arenie), pòkazac swòje dobroctwa z kòżdi stronë, bë przeszlë prosti test òglowi wiédzë i na inteligencjã (np. Chto je prezydentã RP? Co je cãżészé: kilo wãgla czë piórów?), pò nym pùblika w krëjamnym welowanim bë wëbra swòjégò fawòrita. Leno tak nie jidze, na nen czas welowny ùstôw nie dozwòliwô na ùżëcé taczégò spòsobù dzejaniô.

Bùrméster to jedno, leno na nim jiwrë sã nie kùńczą. W welownym òbrëmienim je nót przekartkòwac całą knéżkã farwnëch kôrtków, żebë trafic na nôzwëska wëbrónëch kandidatów na radzëcelów do gminë, do pòwiatu i wòjewódzczégò sejmikù. Wëzdrzónëch? Ùmëszlonëch? To są pòdsmiéwczi. Colemało wëbrónëch z listë w òstatnym cządze przed wrzucenim do ùrnë, wedle wskôzë znajemnotë kògòs z te, co sã ò nim czëło, pòdpòwiescë sąsôdczi, żëczny skarni na welowny ùlotce. I nick to, że nen pón z miłą skarnią jakno donëchczasowi radzëcel pòkôzôł sã patentowónym gniélochã, a bédowóny przez sąsôdkã welowôł procëm nôbarżi rozëmnym ùchwôlënkóm, bò ùdbë zabédowało procëmné karno. Gôdô sã òglowò, że pò skùńczenim kadencji welownicë rozliczą brzôd sztërëlatnégò dzejaniô radë, rësznotã i rozëmnotã radzëcelów i nôdgrodzą jich (abò nié) przë pòstãpnëch welacjach. Leno to tak nie chòdzy, przënômni nié w taczim stãpieniu, jakbë miało. Czej ju nôzwëskò je znóné „na miesce”, czedë przëlnãło do niegò słowò radzëcel, to wdostanié sã do nowi radë (i dieta) prawie gwësné. Bez zdrzeniô na zasłëdżi, fele w wësztôłcenim i kùlturze, a i colemało téż felënk zdrów rozëmù.

Móm szczescé znac czile radzëcelów, wnetka etatowëch môlowëch pòlitików (?), co zabawilë w radze ju sztërë, piãc kadencjów i dobrze jim z tim je. Są dbë, że na wszëtczim sã znają, a welëją nierôz bez szëkù. Jô bë chcôł, żebë ò wôżnëch sprawach, chtërne tikają mie i całégò miasta, rozsądzywelë lëdze barżi kómpetentny, z wikszima mòżnotama rozëmù i ùwôżanim. Przesprawa je w tim, jak jich nalezc i namówic do dzejaniô w samòrządzënie. Jak dostac do rësznotë lëdzy, co nié le blós w swòjim widze, ale pò prôwdze mają co do rzeczeniô w spòlëznowëch sprawach, lëdzy czerëjącëch sã wiédzą i rozmësłã. Sprôwdzónëch – to je taczich, na jaczich wiedno mòże rechòwac.

Welownô rësznota we fùl mòcë, spisënczi welownëch kòmitetów nabrzmiałë òd nôzwësków kandidatów. Westrzód nich są zôs ti sami, co z bëcô radzëcelama zrobilë so spòsób na żëcé, są taczi, co chcą dietą pòdreperowac biédné zôróbczi, są téż persónë bùszné nade swòjã miarã. Mùszimë równak wierzëc, że z ùrmë kandidatów dô sã wëbrac nôlepszich, co zasługiwają, żebë bëc naszima przedstôwcama i w nasze miono demòkraticzno rządzëc. Żebë tak bëło, ni mòżemë stawiac krziżëków na sermater, ale rëchli sã namëslëc, na kògò spòkójno mòżemë sã zdac.

Je taczé rzeczenié: Tu nie je ùniwersytet – tu je nót mëslec. A welowanié pò prôwdze brëkùje namëszleniô.
 

Tłómaczëła Danuta Pioch

121. Rómk Drzéżdżónk - Brifkòwi òbsąd Nieòstatecznégò Sądu | POMERANIA 2014 nr 10

 

 

 


Rómk Drzéżdżónk

Brifkòwi òbsąd Nieòstatecznégò Sądu

 

Akt 1

Na zôczątkù séwnika ma dwaji z brifką zôs sã do Miasta wëbrelë. Na téater! Mie sã jak wiedno nie chcało jachac, ale brifka baro a długò prosył:

– Në pòj sa, dwignij nen swój sëti slôdk z ti łôwczi a pòj sã ùkùlturalnic. Pòsmiejemë sã kąsk.

Tak jem wstôł, pają kąsk bùksë wëplatowôł, wsôdł na kòło a më pòcësnãlë. Robia sã ju cemnawò, czej më wlôzlë do negò bùdinkù, co w nim miôł nen téater bëc, pòdeszlë do kasë a zażëczëlë so dwa bilietë.

– Wiele nen biliet na Sąd kòsztô? – brifka ùsmiéchnął sã do białczi, co sedza za tómbachã.

– Bilietë są darmôk, ale ju ni ma – na òdrzekła.

– Jakùż ni ma? – zadzëwòwôł sã brifka.

– Wszëtczé wëkùpioné.

– Jakùż mògą bëc wëkùpioné, czej bëłë darmôk – ną razą jem sã zadzëwòwôł, a brifka skrzëwił mùniã.

Mést białka, zdrzącë na brifkã, mùsza sã ùrzasnąc, kò zarô nama doradzëła.

– Pòpitôjta lëdzy, mòże chto mdze miôł nëch bilietów wicy. Kò lëdze są dzywny. Nôprzód bierzą dzesãc bilietów, bò darmôk, a tej nie przëchôdają, bò są ti dbë, że wszëtkò, co je darmôk, je do nicz.

Mia białeczka prôwdã. W dómie stojôł jeden chłop, jaczi trzimôł w rãkù lopk bilietów a dërch sã wkół rozzérôł. Brifka, wiele nie żdającë, pòdeszedł do niegò a zagôdôł:

– Widã, że wë môce za wiele nëch bilietów a drëszë nie przëchôdają. Mòże sprzedôce nama dwa?

– A mòże starkã nazwac drëchã? – mrëknął rozgòrzony chłop. – Nôprzód mie gniotła: „Dlô mie wez dwa, co jô so wëgódno sadnã, a na drëdżim zeslu mańtel ùlożã”, a tej, wa sami widzyta, czas ju wchadac, a tu ani mańtla, ani starczi. A pùrtk z nią – rzekł chłop a nama dwa bilietë darmôk sprzedôł.

 

Akt 2

Bëło ju pò wszëtczim. Wëlôzlë më z zalë. Zdrzã na brifkã, a nen le smùkô sã pò szadëch klatach. Widzec bëło, że je czësto òd se. Kùreszce, zdrzącë dzes w lëft łiszczącyma pòdskacenim slépiama, spitôł:

– Cëż to, do pùrtka, mia bëc?!

– Téater, dobri téater… Rzekã wicy: baro dobri téater! Bóg cë drëchù zapłac, że të mie nagôdôł – òdrzekł jem, jesz wcyg rozmëszlającë ò nym bëlnym widzawiszczu.

– Cëż të pòwiôdôsz? Pëlckòwsczi téater? Nijak nié! Wszëtkò wszëtczim, ale na gwës to nie béł pëlckòwsczi téater. Wszëtczé znanczi najégò nôrodnégò téatru jô znajã. Nick tu nie pasérowało!

– A cëż cë nie pasérowało?

– Biôj a gôdôj głëpiémù. Żebë mógł bëc pëlckòwsczi, téater mùszi bëc… pò pierszé – do smiéchù, a jô sã le rôz ùsmiôł ë to tak lëbawò, pò drëdżé – to widzawiszcze nijak ni mia pëlckòwsczégò dëcha.

– Mia dëcha – spróbòwôł jem sã z brifką nie zgòdzëc.

– Jo, mia dëcha, baro złégò dëcha – wësłowacził brifka, a w jegò òczach dało sã widzec taczé malińczé łiskawice.

– Nawetka trzech dëchów złëch: pùrtka, smãtka a slédnika. Bëło to mało? – cygnął jem dali, chòc jô wiedzôł, że to mòże dac trzôsk, a pòtemù cëché dnie w najim drëszstwie òbez dwie –trzë niedzele.

– Jenë jo, cëż to béł za pùrtk? Bòże zmiłuj sã nad taczim pùrtkã. Ani smiészny, ani straszny. Ani razu nie pùrtnął, nawetka rogów ni miôł! A të babë? W pëlckòwsczim téatrze baba mùszi nad pùrtkã dobëc. Ni razu nie bëło „kùsznij mie w rzëc”, mariczënë bùksë ze slôdka nie spadłë. Prôwdac, cos tam ti achtorzë pilë, ale nie bëlë ùżarti. Niżódnô Hanka sã nie żenia, niżódné spiącé wòjskò sã nie bùdzëło, biôtczi ò dzéwczã ë miedzã nie dało, gwiôzdka ze Gduńska nie przëszła… Dôjta lëdze pòkù! Wejle, zdrzij na tegò chłopa, co nama bilietë darmôk sprzedôł, nen téż mô pò tim widzawiszczu krzëwą mùniã.

Pòdeszlë më do niegò, brifka rãkã mù pòdôł a rzekł:

– Gratulëjã starczi. Mùszi bëc mądrô białka, że nie przëszła. Na gwës wiedza, co to za Sąd miôł bëc!

– Chłopie, kò jô wama ne bilietë dôł, wa wlazła, jô ju béł kòl dwiérzi na zalã, czej na diôblëca za mną zawrzeszcza „Dze të łazysz, të mackù, bilietë mie dôj!”. Kò jô swój biliet mùszôł ji òddac a jem tuwò, w dómie, òstôł, gòdzënã za niã żdającë. Rzeczëta, bëło to wôrt, bò ta pùrtnica…

– Mùsza bëc pewno fëst na waju rozgòrzonô, że wë jã na tak co wzãlë – dokùńcził za chłopa brifka.

– Rozgòrzonô? Ale dze! Kò rzekła, że bez no sétmëdzesąt trzë lata jak żëje, jesz tak dobrégò téatru ni mia widzóné. Mariczënë panie jo, czemùż jô wama ne bilietë mùszôł sprzedac – tej chłop sã wzął, nawetka sã z nama nie òddzëkòwôł, le szedł sã do kasë pëtac, czedë zôs mdą „Nieòstateczny sąd” grelë.

120. Artur Jablonsczi - „Neokaszubia” to je wicy jak nôdzeja | POMERANIA 2014 nr 10

 

 

 

 

„Neokaszubia” to je wicy jak nôdzeja

Artur Jablonsczi

 

Czedë 11 séwnika 2014 rokù, krótkò przed 7 wieczór, lëdze zaczãnë sã schadac do kaszëbsczi filharmónie w Wejrowie, nick jesz trzãseniô zemie nie zapòwiôdalo. Teater „Neokaszubia”, projekt, ò chtërnym dalo sã czëc ju dzes òd rokù, wëstôwiôl szpetôczel „Sąd niéòstateczny” na spòdlim mòralitetu Lecha Bądkòwsczégò, chtëren ju lata temù aktór Zbigórz Jankòwsczi a dolmacz Eùgeniusz Gòląbk na binã przenioslë. Milota, zdrada, pieniądze, chòroba... Në kò prosto – żëcé.

 

Le to, co z tegò tekstu pòtrafia zrobic piątka mlodëch aktorów z „Neokaszubie, bëlo dlô wszëtczich, tak mëszlã, nowim kwalitetã w kaszëbsczim teatrze. Ò tim zaswiôdczają chòcbële pierszé wpisë, jaczé zarôz pò pòkôzënkù më mòglë przeczëtac na fejsbùkù (napisóny abò pò pòlskù, abò pò kaszëbskù). Pisôrz Stanisłôw Janke napisôl: „Jô jem pòd doznanim tegò teatru, nôlepszégò widzawiszcza pò kaszëbskù, jaczé jem donenczôs òbzérôl. Fach aktorów, zdrzadowniô, wizualizacjô, to wszëtkò na kòlana mie rzucëlo. Zôs dzëjôrz kùlturë Róman Drzéżdżón tak to widzôl: „Peszno zrëchtowóny dokôz. Szmakô za wicy, wiele wicy”. Sławina Kòsmùlskô, córka Lecha Bądkòwsczégò, napisa krótkò: „Snôżi szpetôczel, terôczasny, zagróny z zadzéwkã”.

Chto wiele do teatru chòdzy, móże rzec, że dzysdniowô bina doch takô je. Wëzwëskùje mùltimedia, nowòmódné zdrzenié, a nade wszëtkò przemôwiô przez wseczëcé aktorów ë jichné granié. Në kò ó to prawie jidze, ó nã terôczasnosc. Chto sã chòc përznã za teatrã czerëje, ten wié, że pierszé wëstôwczi pò kaszëbskù to są lata dwadzesté ùszlégò stalata. Co donenczôs nen nasz teater wëapartnialo, to bëla na „predylekcja do ludycznego lub etnograficznego rozumienia teatru, przez co zatraca się jego tożsamościowy oraz artystyczny wymiar”, jak pisôl prof. Daniél Kalinowsczi w „Pomeranie (w 12 numrze z 2013 rokù, w artiklu „Kaszubska scena Tespisa).

W przëpôdkù Teatru „Neokaszubia to sã nie sprôwdzô.

– Më przenioslë akcjã dokazu Bądkòwsczégò z lasu do karczmë – gôdôl zarôz pò szpetôczlu Adóm Hébel, aktor ë aùtor drëdżi ju adaptacje „Sądu niéòstatecznégò”. – Nama mlodim las parlączi sã z kòlową wanogą, a nié z diôbelsczima mòcama. Znajemë jiné place, dze diôbel móże dzysô dnia dzejac ë nacëskac na lëdzy – przekònywôl pòzeszlëch w kònferencjowi zalë pò prapremierze „Sądu niéòstatecznégò”.

– Nama zanôlégô na tim, cobë gadac ò lëdzczich sprawach pò kaszëbskù, le bez tegò kòlonialnégò namerkaniégò – wtórzil mù aktor Jan Jablonsczi. – Më ni mómë negò wszëczëcégò bëcégò kims gòrszim.

Tomôsz Fópka pò wejrowszczi prapremierze napisôl na swòji internetowi starnie: To, co mlodi pòkôzalë, nie bëlo letczé. W cãżczich czasach lëdze dulczą barżi kòmedie. Le, że z tegò przërównaniô „Neokaszubia wëszla „na szczice”.

Përznã to waralo, bò më ten nasz pòkôzënk przërëchtowiwalë òd rujana 2013 rokù – gôdala zarô pò prapremierze Patricjô Pionke, reżiserka ë animatorka negò calégò projektu. – Mé chcelë pòwiedzec ò lëdzczich sprawach w taczim jãzëkù, w jaczim më gôdómë, ë cobë to bëlo dobrze zrobioné.

Nié ò kaszëbiznã, pòlaszëznã czë ò anielszczëznã tu jidze, le nôbarżi ò pòdskôcenié, ò wseczëcé. A to sã jima ùdalo.

Chto tegò pò kaszëbskù nie zrozmiôl – gôdôl aktor Róman Hinca – ten w żódnym jinym jãzëkù téż tegò nie mdze rozmiôl.

Jãzëk teatru je òglowòbëti – przëwtórzala Paùlina Prëczkòwskô, chtërna fachòwò òdegrala jedną z dwùch bialkòwsczich ról.

W jedny scenie „Sądu Niéòstatecznégò” Smãtk gôdô do Pùrtka, co Nôdzeja to je wicy jak gwësnota. A jô wama pòwiém, co „Neokaszubia” to je wicy jak nôdzeja. To je richtich zôczątk warkòwégò nôrodnégò kaszëbsczégò teatru. Òd 11 séwnika 2014 rokù ju nicht nie mdze móg zlezc z ti niwiznë, jaką pòkôzôl nen teater. A wa móżeta w to wierzec abò nié.

119. Tómk Fópka - Czedë chłop mô sznëpã | POMERANIA 2014 nr 10

 

 

 

 

Tómk Fópka

Czedë chłop mô sznëpã

 

Czedë chłop mô chòcle letką chòrosc, razã z medicyną wchôdô w jegò żëcé i żëcé jego nôblëższich – astronomiô. Narôz całô zemskô kùgla jakbë sã zaczãła wkół niegò krãcëc…

Wezmë taką sznëpã. Cecze z nosa. Białka wiedno mô przë se jaczi sznëpelnuk, zwëczajną papierzaną chùstkã do nosa. Wëcygnie, òbetrze i… załatwioné. A tak cëchò dmùsze, że nick czëc ni ma.

Chłop, chòcô mù stënka na pół métra wisy, jesz za czims sã òbzérô. Mòże czekô na brawa, że takcos sóm zrobił i nawetk przë tim rãką nie rëszi? Abò mù sã w mùskù fazë ùzemniłë bez taczi òdgromnik. Żelë je kąsk nerwés, to nigle białka z chùsteczką dobiegnie, òn mô ju to:

  1. Rãkôwã òbcarté

  2. Zgùbioné òb drogã

  3. Nazôt wcygnioné.

Jak równak ta wspòmóżka na czas przińdze, chłopiszcze dmùsze, jakbë òdżin w wiôldżim piéckù chcôł pòdskacëc. A trzôskù przë tim je tëli, że starszi sąsôdze wòjnã wspòminają…

Czej chłop dmùsze w chùsteczkã, tej ju wiész, że òn je chòri. Nôlepi zarô mù łóżkò przërëchtowac a tidzéń wòlnégò na jegò dozéranié wząc, tzw. chłopòrzińsczé. Je wiedzec, że taczi chòri chłop brëkùje wiele wiãcy robòtë jak troje sztëk dzecy. Czedë chòrô na letką chërã białka bierze léczi i jidze do robòtë, chłop we wërach stãkô a ùmiérającym głosã prosy ò ksãdza. Nôlepi mù w tim łóżkù całé chëczë zmiescëc. Zdrzélnik wstawic, pilotë na stoliczk pòłożëc. Hùpã ksążk przë łóżkù, ga chcôłbë co przeczëtac. Laptop z internetã – òbrzészkòwi. Òkna pòzamëkac, bò przecąg. (Przez pôrã tidzéniów w taczim apartamence nie ùchòwô sã żódnô mùcha). Òdswiãtné szlorczi na stopczi wsënąc. W piżamã, tã, co na czôrną gòdzënã je schòwónô, òblec. Môltëchë trzë razë dzénno donaszac. Na cepło. Smùkac, mùjkac a przede wszëtczim – żałowac. Jaczi të biédny… Jaczi chòrëchny… Czedë spi, tej ni ma sprawë. Gòrzi, jak łazy pò jizbach a gãstoli. Tedë trzeba òtemknąc òkno. Chùtkò wléze taczi dërda nazôt pòd gãsé górë. I bãdze cerpiôł. A przeżiwôł. Ale gòdzënów przëjimaniô jegò pëlów, co mù kòżdi doktór z chãcą skòpicą zapisze, pilëje białka. Bò te całé receptë nie są na chłopsczé mëszlenié. To trzë razë dzénno, to le rôz. To na noc, a to na… nos. Tim sã smarowac a to wdichac. A to? Tegò lepi do rãczi mù nie dawac, bo to je farwa do włosów, co bez przëtrôfk białka nié w tã reklamówkã włożała… A jesz do kòżdi driakwie je lecónka doparłãczonô. Po ji przeczëtanim taczémù wrażliwcowi colemało sã ju tegò lékù nie chce na òczë òbzerac.

Za sznëpą cygnie rzëpa, to je kaszel. A czichanié. Tak pò prôwdze to pierszé je czichanié, co zapòwiôdô, że je cos z chłopùlkã nié tak. Żlë je alergikã – pewno jaczi kòt je doma abò co bùten kwitnie. Abò chëcz dôwno nie bëła sprzątónô… Są téż taczi, co jich pò tobace w nosu gëldzy. Në i są ti przeznobiony abò ti, co do nich chëra z lëftu przëszła. Czichanié je baro niebezpieczné w całoscë dlô òkùlôrników a tëch, co jesz nie są nôłożny swòji nowi państwòwi szczãczi. Mòże téż òstrégò strachù nanëkac tima, co krótkò czichôcza są. A je na Kaszëbach ród głosnoczichającëch, co jich bòdôj pòznac mòże pò wiôldżich knérach…

Po głosnym czichniãcym je rizykò, że zabòli głowa, bò taczi czich zarô w głowã jidze. Pòdobno je z kaszlã. Tuwò jesz płëca bòlą a człowiek chrapieje. Kaszle są różné. Taczé, co rwią. Co zatikają a dëszą… Na rzëpienié dôwają syropë. Są òne gòrzczé, słodczé a nijaczé. Te słodczé są dlô dzôtk.

Mòże téż swòjégò chòrëchnégò chłopka pòd klukã dac (lampã do nagrzéwaniô) a kruk z gòrącą wòdą do nogów mù pòłożëc. Pierzną zawinąc. Pòdëszkã pòprawic a szrëpë na plecach pòstawic. Mùszi przë tim òpasowac, cobë do jaczégò gnôta jich nie przësusac… Inhalacją mòże zrobic. Jaczi felietón za niegò napisac. Kùsznąc na bëlny spik i na pôluszkach z jizbë wińc. A reno òd nowa… jaż do cëdownégò òzdrowieniô… ze sznëpë.

Przë pòwôżny chòroscë białka sama jidze do doktora. Czedë chłop je mòcno chòri, gôdô, że nick mù nie je i leno żebë nié do doktora… Dze w tim szëk? Mòże temù białczi są zdrowszé i dłëżi na tim swiece gòscą? A mòże to wszëtkò wina refòrmë służbë zdrowiô?

118. Tómk Fópka - Pò włoskù | POMERANIA nr 9

 

 

 


Pò włoskù

Tómk Fópka

 

 

Czej jem rzeknął mòji białeczce, że terô mdã pisôł ò włosach, przëbôczała mie, jak no nasze pòcechë wrócëłë latos z kòloniów zrëchtowónëch przez jednã parafiã. Ty jesteś ruda, ruda (…) i na dole też – tak sobie redotno nócëłë, a më z Kòchlińską wzãlë to nôprzódka za jakąs nowòmódną kòscelną spiéwã…

Żlë sã spiéwie, tej colemało o białogłowsczich włosach. A je jich pôrã zortów i nigdë dzysdnia jedna farwa na ti sami głowie dłëżi nie gòscy. Gôdô sã, że chłop robi cos z frizurą, czej mù włosëska na òczë, ùszë spôdają abò za kòszla wlôżają. Białka, czej miéniô frizurã, chce zmienic cos w żëcym.

Mómë tej òglowò różné włosné farwë: szëmlaté, czôrné, mëszaté, bruné, tãgòwé, sëwé i… łësé. Jedny gôdają, że wòlą bëc łësy prawie jak lësy, to je rudi, bò ti rudi pòdobno są falszëwi. Kòl ksãdza Sëchtë w słowarzu jem nalôzł, że lëdze tëch z czerwionyma włosoma sã bòją jak… ògnia wnetkã. Za to ò blondinach sã szpòrtë òpòwiôdô. Sëwi włos parłãczi sã z żëcowim doswiôdczenim abò z kłopòtã. Czôrné białczi bôdôj są wiérniészé a mëszaté – nijaczé. W całoscë gôdają, że dłudżé włosë, to krótczi rozëm. Ale to le są taczé kaczé gôdczi…

Włosë pòmôgają w zwrócenim kògòs na se ùwôdżi. Prawie zarosłima nożëskama trafił do czerowcë aùtobùsa (prawie na nen swiat przeszłi) bëlny amerikańsczi kòmédiant Robin Williams, czej jakno Mrs. Doubtfire jachôł dodóm pò służbie ze swòjima dzecoma. A Indianowie z karna Irokezów dlô wëstraszeniô niedrëchów robilë na głowach cos, co przëbôcziwô nen dzél rekina, co wëstôwô z wòdë. Remùs Majkòwsczégò miôł lica włosaté a brodaté, co pewno nijak nie przëcygało do niegò kùpców.

Co białeczczi sã namãczą, żebë COS z włosama zrobic! Kùli gòdzyn sedzą pòd nyma… inkùbatorama? Wiele sã głupawëch pismionów naczëtają i nié wiedno wëlãgnie sã trwałô... Òd małoscë za białogłowsczim ôrtã cygnie sã le szczotkòwanié, copów zaplôtanié, duta zawijanié, kóńsczégò ògóna rzeszenié, mòkrô włoszka, tapirowanié ë jiné, równo wôżné. Białka z niepòrządną frizurą pòzywónô je czuch abò klatôk. Lëdze gôdają, że czej białka nie rozmieje zrobic pòrządku ze swòjima włosama, nie je pòrządnô wcale, tedë to ju je szlińzdra. We włosë dzéwczãta wplôtają kwiatë, wsôdzają szpilczi, wiążą szléfczi.

A włosë są nié leno na głowie. Ga są tam, dze nie trzeba – pòzywómë je klatoma. Kòl môłëch dzôtk są to klëszczi, jaczich przez pierszi rok ni mòże scynac a czosac mùszi leno szczotką. Mómë tej klatë na… klace, nogach, gãbie, w nosu, ùszach, w tëch môlach cała, dze bòdôj je nôcenszô skóra. I ju zaczinô sã klatów òbcynanié, gòlenié, wëriwanié czë depilowanié. To òstatné wzãło sã bòdôj òd rzimsczégò dzobaniô przez nié pilowóné pile. Pò łacëznie: nié pilowatus gãsus dzobùs. Samò słowò włosë je gwësno òd Włochów, co to baro zarosłi chòdzą.

Kòżdi mòże zapùscëc sobie wąsë czë brodã a tak a tak je/jã ògòlëc/przëstrzic, jak mù pasëje. Chłop z brodą mòże szlachòwac za Marksã, Leninã, Engelsã abò za wszëtczima pò përzinkù narôz. Pòdobno z wąsoma. Rôz to mdze na Piłsudsczégò, na Chaplina – to zôs na jaczégò jinégò Adolfa.

Wrôcającë równak do tëch na głowie i do słowarza ksãdza Sëchtë. Żelë są piãkné, zadbóné, tej człowiek je zdrów. Tłësté włosë = chòrô wątroba. Chto włos zjé, temù sã òn wkół serca òwinie i człowiek ùmiérô. Czej sã kòmù sama na głowie stegna ùkłôdô, to znaczi, że chtos za nim mòckò teskni. Jak kòmù pòjedińczny włos na brodze rosce, chùtkò ògdowieje. Włosë mògą bëc prosté abò sã krãcëc – kruzowac. Biwają gãsté i mòcné abò są rzôdczé a lëbé jak żëtkò na piôskù. Môłi włos to je pò prôwdze mało. Wiéta, czemù tej-sej bòli głowa? Bò bùten wasz włos wërzucony ptôch zaniósł do swégò gniôzda! Mòże kògò pòd włos wząc. Czej włosëska stoją na głowie, to dô wiater. Mòże jic pòd włos, to jakbë pòd wiater szedł. A wiater włosëje, czedë drze chmùrë na pasë…

To, co sã dzeje z włosoma na głowie, przekłôdô sã na zachòwanié nima òbrosłégò. Jak chto je szadi, to je colemało nerwés. Czej mù jaczi kùkùrik stoji, pewno je spiący. A łësy – je dëbelt nerwés!

Z taczima knôpoma/chłopoma je dzél mni robòtë. Maszinką łep òbjedze i sygnie. Òni za to nëch parchatëch mùniów gòlenié mają… I czãsto temù zacãti chòdzą. A za nima żëcowima stegnama drëbòlą jich aniołowie stróżowie. Ò jednym z nich wierã napisôł kòl łońsczich Gòdów Kazmiérz Jastrzãbsczi z Chwaszczëna:

Lat lëdzczich czas flot przemijô,
Włos mój wnet biôłi sã stôł,
W smùtkù Të ze mną téż płakôł,
W redoscë ze mną sã smiôł.

118. Tómk Fópka - Pò włoskù | POMERANIA 2014 nr 9

 

 

 

Pò włoskù

Tómk Fópka

 

 

Czej jem rzeknął mòji białeczce, że terô mdã pisôł ò włosach, przëbôczała mie, jak no nasze pòcechë wrócëłë latos z kòloniów zrëchtowónëch przez jednã parafiã. Ty jesteś ruda, ruda (…) i na dole też – tak sobie redotno nócëłë, a më z Kòchlińską wzãlë to nôprzódka za jakąs nowòmódną kòscelną spiéwã…

Żlë sã spiéwie, tej colemało o białogłowsczich włosach. A je jich pôrã zortów i nigdë dzysdnia jedna farwa na ti sami głowie dłëżi nie gòscy. Gôdô sã, że chłop robi cos z frizurą, czej mù włosëska na òczë, ùszë spôdają abò za kòszla wlôżają. Białka, czej miéniô frizurã, chce zmienic cos w żëcym.

Mómë tej òglowò różné włosné farwë: szëmlaté, czôrné, mëszaté, bruné, tãgòwé, sëwé i… łësé. Jedny gôdają, że wòlą bëc łësy prawie jak lësy, to je rudi, bò ti rudi pòdobno są falszëwi. Kòl ksãdza Sëchtë w słowarzu jem nalôzł, że lëdze tëch z czerwionyma włosoma sã bòją jak… ògnia wnetkã. Za to ò blondinach sã szpòrtë òpòwiôdô. Sëwi włos parłãczi sã z żëcowim doswiôdczenim abò z kłopòtã. Czôrné białczi bôdôj są wiérniészé a mëszaté – nijaczé. W całoscë gôdają, że dłudżé włosë, to krótczi rozëm. Ale to le są taczé kaczé gôdczi…

Włosë pòmôgają w zwrócenim kògòs na se ùwôdżi. Prawie zarosłima nożëskama trafił do czerowcë aùtobùsa (prawie na nen swiat przeszłi) bëlny amerikańsczi kòmédiant Robin Williams, czej jakno Mrs. Doubtfire jachôł dodóm pò służbie ze swòjima dzecoma. A Indianowie z karna Irokezów dlô wëstraszeniô niedrëchów robilë na głowach cos, co przëbôcziwô nen dzél rekina, co wëstôwô z wòdë. Remùs Majkòwsczégò miôł lica włosaté a brodaté, co pewno nijak nie przëcygało do niegò kùpców.

Co białeczczi sã namãczą, żebë COS z włosama zrobic! Kùli gòdzyn sedzą pòd nyma… inkùbatorama? Wiele sã głupawëch pismionów naczëtają i nié wiedno wëlãgnie sã trwałô... Òd małoscë za białogłowsczim ôrtã cygnie sã le szczotkòwanié, copów zaplôtanié, duta zawijanié, kóńsczégò ògóna rzeszenié, mòkrô włoszka, tapirowanié ë jiné, równo wôżné. Białka z niepòrządną frizurą pòzywónô je czuch abò klatôk. Lëdze gôdają, że czej białka nie rozmieje zrobic pòrządku ze swòjima włosama, nie je pòrządnô wcale, tedë to ju je szlińzdra. We włosë dzéwczãta wplôtają kwiatë, wsôdzają szpilczi, wiążą szléfczi.

A włosë są nié leno na głowie. Ga są tam, dze nie trzeba – pòzywómë je klatoma. Kòl môłëch dzôtk są to klëszczi, jaczich przez pierszi rok ni mòże scynac a czosac mùszi leno szczotką. Mómë tej klatë na… klace, nogach, gãbie, w nosu, ùszach, w tëch môlach cała, dze bòdôj je nôcenszô skóra. I ju zaczinô sã klatów òbcynanié, gòlenié, wëriwanié czë depilowanié. To òstatné wzãło sã bòdôj òd rzimsczégò dzobaniô przez nié pilowóné pile. Pò łacëznie: nié pilowatus gãsus dzobùs. Samò słowò włosë je gwësno òd Włochów, co to baro zarosłi chòdzą.

Kòżdi mòże zapùscëc sobie wąsë czë brodã a tak a tak je/jã ògòlëc/przëstrzic, jak mù pasëje. Chłop z brodą mòże szlachòwac za Marksã, Leninã, Engelsã abò za wszëtczima pò përzinkù narôz. Pòdobno z wąsoma. Rôz to mdze na Piłsudsczégò, na Chaplina – to zôs na jaczégò jinégò Adolfa.

Wrôcającë równak do tëch na głowie i do słowarza ksãdza Sëchtë. Żelë są piãkné, zadbóné, tej człowiek je zdrów. Tłësté włosë = chòrô wątroba. Chto włos zjé, temù sã òn wkół serca òwinie i człowiek ùmiérô. Czej sã kòmù sama na głowie stegna ùkłôdô, to znaczi, że chtos za nim mòckò teskni. Jak kòmù pòjedińczny włos na brodze rosce, chùtkò ògdowieje. Włosë mògą bëc prosté abò sã krãcëc – kruzowac. Biwają gãsté i mòcné abò są rzôdczé a lëbé jak żëtkò na piôskù. Môłi włos to je pò prôwdze mało. Wiéta, czemù tej-sej bòli głowa? Bò bùten wasz włos wërzucony ptôch zaniósł do swégò gniôzda! Mòże kògò pòd włos wząc. Czej włosëska stoją na głowie, to dô wiater. Mòże jic pòd włos, to jakbë pòd wiater szedł. A wiater włosëje, czedë drze chmùrë na pasë…

To, co sã dzeje z włosoma na głowie, przekłôdô sã na zachòwanié nima òbrosłégò. Jak chto je szadi, to je colemało nerwés. Czej mù jaczi kùkùrik stoji, pewno je spiący. A łësy – je dëbelt nerwés!

Z taczima knôpoma/chłopoma je dzél mni robòtë. Maszinką łep òbjedze i sygnie. Òni za to nëch parchatëch mùniów gòlenié mają… I czãsto temù zacãti chòdzą. A za nima żëcowima stegnama drëbòlą jich aniołowie stróżowie. Ò jednym z nich wierã napisôł kòl łońsczich Gòdów Kazmiérz Jastrzãbsczi z Chwaszczëna:

Lat lëdzczich czas flot przemijô,
Włos mój wnet biôłi sã stôł,
W smùtkù Të ze mną téż płakôł,
W redoscë ze mną sã smiôł.

117. Stanisłôw Janke - Wësziwk wpisóny w mòje żëcé | POMERANIA 2014 nr 9

 

 

 

Wësziwk wpisóny w mòje żëcé

Z wësziwôrką Ingą Mach gôdô Stanisłôw Janke.

 

 

Jô jem pòd wrażenim pani wësziwnëch dokazów. Pani wësziwô równo tradicyjné deczi i tôfloczi, jak téż baro òsoblëwé òbrazë, stanice. Co wiãcy rekònstruùje pani stôré chòrągwie i stanice. Ta robòta wëmôgô, pòza talentã, apartny precyzji, skùpieniô, cerplëwòscë. Je pani òsobą baro wëcëszoną, żëczlëwą, z ùlubienim pòtrafi òpòwiadac ò swòji robòce. Në prawie… baro mie czekawi, jak wëzdrzi pani dzéń robòtë.

Mòją maksymą je: „Człowiek, żebë béł szczestlëwi, mùszi sã starac bëc pòtrzébny”, i to jô próbùjã wszczepiac w żëcé. Temù dzéń przecãtnie szesnôsce gòdzyn toczi sã nawkół robòtë. Jô pòchòdzã z rzemiãslniczi rodzënë, ò wiôldżi pòczestnoscë do robòtë z pòwiedzenim: „Panu Bògù czasu nie kradnąc”. Z rena, pò robòce przë domôcëch sprawach, jô colemało òdbiéróm internetową pòcztã, przez chtërną jô kùpiwóm materiałë do mòji prôcë – nitczi, bò są tóńszé w internetowëch hùrtowniach, i to, czegò jô ni mògã nalezc w krómach, przikładã są niejedne tichë (tkaninë). Znôwù nitczi, francëską mùlinã, chtërnyma jô wësziwóm patronów i òbrazë, jô kùpùjã w krómie w Bëtowie; ten ôrt nitków je drogszi òd pòlsczich czë niemiecczich i do tegò mô ò wiele szerszą gamã farwów i òdcéni, przez co òtrzimùje sã stonowanié òbrazu i bëlniészą plastikã. Jakò wëùczonô w fachù fòtografa jô przëwiązëjã wiôlgą wôgã do ùjãcô widu i céni. Do wësziwaniô jô przëstãpiwóm colemało kòle pôłniô i przed północą kùńczã. Jô robiã w bëlno rozswietlonym pòmieszczenim, w chtërnym scanë są biôłé, téż wid je biôłim widã swietlówków wëpełnionëch parama rtãcë. Przë taczim òswietlenim nie je zakłóconé rozpòznawanié farwów.

Te dwa fachë jô bëlno parłączã i mie sã wëdôwô, że jeden fach bez drëdżégò bë ni mógł jistniec.

 

Do wątkù ò òdjimkòwanim më jesz wrócymë. Terô jô bë jesz chcôł sã dowiedzec, jak w môłim Mądrzechòwie pòd Bëtowã znajdiwają panią lëdze, chtërny zamôwiają wësziwczi. Jô przezérôł rozmajité internetowé stronë, gdze pisze sã ò wëkònónëch przez panią dokazach, òsoblëwie stanicach i òbrazach, przed wszëtczim na Pòmòrzim, ale téż za grańcą. Jô równak nie nalôzł w internece zôchãcbë pani warkòwni…

Mądrzechòwò, w chtërnym mieszkóm, nie je taczé môłé. Je to òsedlé, mòżemë pòwiedzec, przëklejoné do Bëtowa. Spòro je tu jednorodzynnëch domków, a jesz 60 hektarów pòòstôwô do zabùdowaniô. Jô nie stosëjã zôchãcbë z prosti przëczënë – jô robiã przë jedny stanicë 2–3 miesące, to je 4 abò 5 staniców rocznie. Jô ùkłôdóm terminë wëkònaniô i mùszã sã wërobic w czasu. Gòrącëch terminów (tak jô nazywóm zamówienia tëch, chtërny chcą czekac na wëkònanié leno dwa do szesc tigòdni) jô ni mògã przëjąc, tej jô jich wësélóm do zakładów, w chtërnëch robi wiãcy òsób. Colemało zamôwiający przez telefón ùmôwiô sã na spòtkanié w mòjim dodomù z projektã stanicë, a czej gò ni mô, to pòdôwô kòncepcjã, co mô sã nalezc na òbù môlach stanicë. Wtenczas jô céchùjã projekt colemało w dwùch wersjach, wësélóm mejlową pòcztą, a czej tak sã nie dô, to më sã spòtikómë jesz rôz. Klient sóm wëbiérô tich z próbnika tichów w heraldicznëch farwach. Wnet wiedno je tak, że klient ju chùdzy òbzérôł przeze mie wëkònóné stanice. Na przikłôd stanicã z Matką Bòską Swiónowską Królewą Kaszëb dlô spiéwnégò karna „Ludowa Nuta” z Hamilton (Kanada) më zrobiłë z Gabielą Recą z Tëchòmia. Më pòdzelëłë tã prôcã – awers wëkònała Gabriela, a jô rewers z Matką Bòską i napisã pò kaszëbskù i kaszëbsczim mòtiwã, téż jô wëkònała projekt w dwùch wersjach kòżdi stronë. Z tą robòtą zwrócył sã do mie Eùgeniusz Prëczkòwsczi, z chtërnym òbczas robòtë më wëmieniwelë ùdbë i ùwôdżi, chtërne tikałë sã rewersu stanicë. Wszëtkò ùgôdiwóné bëło mejlową pòcztą.

 

Pani wspòmniała ò òdjimkòwanim, jo czuł w jedny radiowi audycji, że jakò òdjimkôrka pani robiła przez 30 lat. Jô sã naùcził òdjimòwaniô, ale téż nawidnianiô negatiwù, wëwòłiwaniô, ùtrwalaniô, płókaniô w wòdze i suszeniô wëwòłiwónëch zdjãców òd swòji cotczi Zofie Czôpiewsczi z Czôrny Dąbrówczi, to prawie òna mie zachãcëła na początku lat sétmëdzesątëch do zbùdowaniô cemni w sklepie. A chto Panią wprowadzył w krëjamnotë tradicyjny, to je analogòwi fòtografii?

Jô ju rzekła, że pòchòdzã z rzemiãslniczi rodzënë – mòja mëma bëła krôwczką, a tatk stolôrzã. Fachù fòtografa jô sã ùczëła w rzemiãslniczim zakładze w Bëtowie „Foto Jawa” ù méstra Józefa Witczi w latach 1959–1962, równoczesno jô sã dosztôłcała w Òglowòzawòdowi Szkòle. A pòtemù ju leno prôca, pierszi rok pò nôùce ù tegò samégò méstra, a nastãpne dwa lata w firmie „Foto Pachala” w Gdini, gdze jô nie fòtografòwała, leno zajimała sã retuszowanim negatiwów. Jô bëła młodô, ambicje sygałë zenitu, tej jô rozpòczãła dzałalnosc w swòjim zakładze we wsë Tëchòmie, z chtërnégò pò dwùch latach jô sã wepchnãła do Bëtowa (wëpchniãcé znaczi, że traktowelë mie jak intruza). Żebë mie nie zadeptelë, jô biôtkòwała dwa lata a sã nie dała pòkònac. W zakładze jô robiła wszëtkò – fòtografie legitimacyjné, slëbné, kòmónijné, z chrztów, pòrtretë. Na zamówioné zdjãca w terenie wëjéżdżôł mój chłop.

Béł to cãżczi czas w naszym żëcym, bò sã robiło nierôzka pò szesnôsce gòdzyn dzénnie, to dérało tak do 1987 rokù, czej narôz jô pòsëwiała i wëłësała z frizurą swiãtégò Antoniégò. Jô rozpòczãła léczenié, diagnoza – nowòtwór gnôtów – i pòd wpłiwã lékarzów jô mùszała pòdjąc decyzjã, żebë zrezygnowac z prôcë w tim fachù, a òsoblëwò z robòtë w cemni. Pò trzech latach intensywnégò léczeniô, jô pòdjãła próbã robòtë w wësziwarsczim fachù. Historiã ò tim fachù z katalogòwanim mòjich wësziwków jô òpisała w domôcym dokôzu pòd titułã „Los igłą kłuty w nitkę wplątany”.

 

Chcemë jesz wrócec do pani fachù. Jô móm czëté w radiu, że pani jakò òdjimkôrka mô zebróné ponad sto aparatów…

Jakò fotograf jô móm pò prôwdze spòri zbiór stôrëch aparatów i stôrëch fòtografiów, degerotipii, ambrotipii, ferotipii i talbotypii. Niejedne aparatë pòchòdzą z XIX wiekù, jô je zaczãła zbierac, czej wnuczka Magda, chtërna jak bëła w II klase Plasticznégò Liceùm w Słëpskù, wrócëła dodóm i òznajmiła, że wëbrała czerënk dalszégò sztôłceniô w fòtografii. Bëła to dlô mie wiôlgô redosc, tej trzeba to bëło jakòs ùswiãcëc, prawie tim zbiorã aparatów. A Magda òd 1 czerwińca tegò rokù prowadzy dzałalnosc w fachù fòtografa.

 

To pani przeńdzenié z òdjimkòwaniô do wësziwaniô brzëmi jak krëjamnota, Bòżi dôr…

Mòje przeńdzenié z fachù fòtografa do wësziwaniô nie je niczim jinym jak wëmògã losu i trëdã, chtërny je wpisóny w mòje żëcé. Jô nie lubiã bëc bezczinnô, temù mòje pierszé wësziwczi, w tim stanice, jô wëkònywała za darmò abò za cenã òpłatów ùbezpieczeniô w ZUS. Czejbë jô wrechòwiwała w cenã mòjich wësziwków nôkłôd, przerechòwiwała czas robòtë na dëtczi, mòje dokaze bë bëłë biédné, czësto skrómné. Przë kòżdi robòce, ti spòłeczny i ti, chtërną jô wëkònywóm na ùmòwã ò dzeło, mie òbòwiązywô dewiza „Mòja robòta swiôdczi ò mie”.

Mój pòzdrzatk na religiã to przed wszëtczim òddzelenié kùltu òd wiarë. Jô na Bòga chcã zdrzec swòjima òczama, bë òdczuwac jegò cwiardą rãkã, chtërna mie trzimô, wspòmôgô, nie òbcążiwô mie grzéchama, leno pòmôgô mie je zwalczac. Z dzectwa jô wëniosła modlëtwë, chtërne ni mùszałë bëc z mòdlëtewników, leno głabòk zakòrzenioné w tradicji, a jesz piesnie, chtërnëch nie bëło w spiéwnikach, téż piesnie nôbòżné, bëłë doma przez rodzënã spiéwóné przë robòce; bë mòżna pòwiedzec „Ora et labora” (Mòdlë sã i rób). Temù jô nie traktëjã nick, co je zrzeszoné z mòją robòtą, za Bòżi dôr ani òsoblëwé szczescé. Jô zwëczajno robiła w fachù fòtografa, w chtërnym dzys wiele sã zmieniło tak, że chce sã w nim dzejac dlô pasji, i w wësziwkù, z wielowiekòwą tradicją, chtëren wcyg je piãkny i wabi swòjim ùrokã. Domôcą robòtã, a òsoblëwò kùchniã przejął w swòje rãce mój chłop Waldemar, przez co móm wiãcy czasu na fòtografòwanié – jô twòrzã albùmë, parafialną kronikã, drëkùjã katalodżi i agitczi dlô niepełnosprawny Karolinë, chtërnã më chcemë pòstawic na nodżi. A wësziwk to ju je leno wëkònywanié staniców.

 

W Mądrzechòwie terô bùdëje sã kòscół. Jô wiém, że pani je zaangażowónô w jegò ùwidzałosc…

Nasza parafiô je pòd wezwanim Jana Pawła II, a ji probòszczã je ks. Radosłôw Òrlikòwsczi. Më ju mómë kaplëcã, a rozpòczãcé bùdowë kòscoła mô nastąpic jesz w tim rokù. Mòje dokazë dlô parafii to wëkònanié parafialny stanicë i baldachimù, przë chtërnym wësziwkã wspòmôgała mie parafianka Bòżena Stolc.

Jô wiém, że na baldachù są wësziwóné przez panią sztërzej ewangeliscë. Żëczã, żebë wszëtczé te pòstacë i w tim, i w jinëch dokazach przëswiôdczałë przez lata ò pani wësziwnym mésterstwie.

116. Grégór J. Schramke - Wielekùlturowi festiwal | POMERANIA 2014 nr 9

 

 

 

 

Wielekùlturowi festiwal na pôłniowëch Kaszëbach

Grégór J. Schramke

 

 

Òd 23 do 27 lëpińca latos miôł môl Międzynarodowy Festiwal Folkloru „Kaszubskie Spotkania z Folklorem Świata”. Zaczął sã òn we Wielu paradnym marszã lëdowëch karnów, a tej inaùgùracjowim kòncertã w amfiteatrze nad jezorã. Na binie, króm najich domôcëch artistów, jak Krëbane zez Brus, Kaszuby z Wiela a Kôrsëna czë Kościerzyna z Kòscérznë, w krótczich wëstãpach sã téż pòkôzałë: pòlonijno-kaszëbskô Ludowa Nuta z Kanadë, góralskô Równica z Ùstronia, pòlonijnô Karolinka z Biôłorusë, mùzykancë Vechtekrainer z Niemców, Dilianka z Bùłgarie, Tikves z Macedonie, Pioneiros do Centro Oeste z Brazylie a fòlkloristyczné karno z Tajwanu – jaczé to slédné òbadwa bez swòjã egzotikã rozskôcałë wierã nôwiãkszé zacekawienié. Òbzérôczów bëła fùl widzawniô, a kòncert zakùńcził sã pòkôzkã sztëcznëch ògniów.

W pòsobnëch dniach karna wëstãpòwałë téż na binach Brusów, Kòscérznë, Czerska, Chòniców, Swòrów ë Charzëków. Szmaczi festiwalowi dodôł jesz kòncert w Brusach (w piątk 25 lëpińca) fòlkòwi grëpë Golec uOrkiestra, przed jaczim pôrãtësączną pùblikã rozrësziwôł reggae-rockòwi Majestic ze Gduńska. Króm tegò całémù festiwalowi towarzëłë zabawë, diskòteczi a téż jôrmarczi lëdowégò kuńsztu ë stojiszcza z jestkù (téż tim najim tradicjowim) a picym.

Finał festiwalu, jak wiedno, miôł plac w Brusach. Pò mszë swiãti z ùdzélã karnów artiscë przeszlë paradnym marszã na binã na brusczim stadionie, gdze miôł môl widzałi kòncert, ùbòkadniony m.jin. tuńcã z fanama czë teatrã ògnia Apage Ignis z Konarzënów. Festiwal, jak rokrocznie, zakùńcziłë fajerwerczi.

Latosy MFF sã widzôł. Nôpëszni pòkazało sã nômłodszé, bò założoné w 2007 r., karno z Tajwanu. Bëlno miało òno doszlifòwóné swòje tuńce a czarzëło zrãcznoscą artistów, dżibkòscą (szpagat to bëło nic!) ë wnetk cyrkòwima pòkôzkama. Do te bòkadnoscą repertuaru, widzałą mùzyką a pësznyma strojama. Fëst widza sã téż Macedonia, a górale zadzëwòwalë tim, że w swòjim repertuarze mielë m.jin. „Mój tata kùpił kòzã” (swòjã wersjã, z kąsk jinszą słowizną) a téż... „Jem jô rëbôk”!

Za to përznã mógł sã rozczarzëc, ë ni ma tu winë karna, brazylijsczima artistama. Kò zwëczajny człowiek sã spòdzéwôł sambë a m.jin. bùchającëch szôloną a dzéwą bòkadnoscą strojów ôrtu tëch z karnawału w Rio de Janeiro, a tegò równak nie bëło, bò Pioneiros do Centro Oeste to grëpa, co pòkôzywô tuńce z pôłnia Brazylie (fòlklor gaucho, to je pôłniowoamerikańsczich kòwbòjów), a te szlachòwałë za paragwajsczima, chtërne ju bëło mòżno òbezdrzëc łoni. Baro za to òmilëło, ë tu ju ze swòji winë, karno z Kanadë. Kò Ludowa Nuta spiéwa… z playbackù! Ë chòc przédnik artistów, pò kaszëbskù a pò pòlsku z domieszanim anielsczégò, ùfarwiôł wëstãp anegdotkama a szpòrtama, to równak ni mògło to, przënômni mie a mòjim drëchóm, nijak ùretac òbzéraniô. Rozczarzenié bëło fëst. Tim wiãkszé, że karno to le grało a spiewało, a ni miało doch w swòjim repertuarze tuńców.

Nót jesz dodac na kùńc, że direktorã festiwalu béł Zbigórz Studzińsczi z Wiela (przédnik wielewskò-kôrsëńsczégò partu KPZ a téż szef môlowégò karna Kaszuby), reżisérą Marión Wisniewsczi, a òrganizatorama Gard ë Gmina Brusë, Gmina Kôrsëno, Promòcjô Chònicczégò Regionu ë Karno Piesni a Tuńca Chònicczi Zemi „Kaszuby” z Chòniców, Gmina Chònice, Gard Kòscérzna, Gard ë Gmina Czersk. Patronizną latosy MFF mielë òbjãté Marszôłk Pòmòrsczégò Wòjewództwa Mieczisłôw Struk ë Marszôłk Senatu RP Bògdón Bòrusewicz. Festiwal béł téż, tak samò jak rëchli, zrëchtowóny pòd egidą baro ceniony midzënôrodny fòlkloristiczny òrganizacje CIOFF., co zaswiôdczô ò wësoczi niwiznie rozegracje.

115. Rómk Drzéżdżónk - Pëlckòwskô afera pòdsłëchòwô | POMERANIA 2014 nr 7-8

 

 

 


Pëlckòwskô afera pòdsłëchòwô

Rómk Drzéżdżónk

 

Brifka bez dłëgszi sztërk próbòwôł wëgódno ùsadzëc swòje sztërë lëtrë kòl mie na łôwce. Cësnął sã, cësnął, krącył a krącył, kùreszce jem nie strzimôł, pãknął jegò przez łep a riknął na niegò:

– Diôblëszcze, môsz të, glëpero, robôczi w slôdkù?! Sedzë doch, do pùrtka jaczégò, spòkójno!

– Cëszi! – brifka przëtkł pôlc do lëpów, rozezdrzôł sã wkół, zazdrzôł pòd łôwkã, a szeptnął mie na ùchò: – Nie gôdôj tak brzëdkò. Mikrofónë mògą bëc wszãdze… Nie jem gwës, czë naju nichtos nie nagriwô.

– Nagriwô? Naju? – zmôrlił jem łësënã.

– Jo, jistno jak negò direktora spółdzelczégò bankù Balkã a pòwiatowégò kòmeńdańta szandarów Karnowsczégò. Ti dwaji so w Szãtopierzu kòl sznapsa ò tim a nym plestelë, cos tam sã na cos półòficjalno ùmôwielë, jaczés interesa robilë, a pòmión jejich gôdczi, jak piôrd, pò całim Pëlckòwie sã rozeszedł.

– Czuł jem, dało to ale smród – machnął jem trzë razë pają kòle knérë. – Jesz do terô je czëc.

– Wòniô jak z szamba… – brifka pòcygnął nosã a skrzëwił mùniã.

– Eeee, wëbaczë, miôł jem wczerô wëwiesc… – zasromôł jem sã a chùtuszkò zmienił témã. – Nôgòrszé je to, że nëch nagraniów bëło wiele wicy. Neùmanna, negò wiész, chtëren rëchli miôł jaczis jiwer z òbrechòwanim czasu, téż pòdsłëchelë. Chcôł nibë cos dlô swòji białczi załatwic…

– Żebë blós Neùmanna! Wnetka wszëtczich nôwôżniészich pierdzëstółków z pòwiatu a gminë nagrelë. I co wëszło? Kò ti so nick z lëdzy nie robią! Òj Bòże, Bòże, je chòc jeden sprawiedlëwi w najim Pëlckòwie?

– Je… je… jeden bë sã mòże nalôzł – nie wiedzec czemù zajiknął jem sã a spitôł: – Starosta?

Brifka pòkrącył banią a prawił dali:

– Gôdajã cë, wstid a sromòta na całi krôj. Cëż jô pleszczã, na całi swiat.

– Jo, jo. Taczégò wstëdu w Pëlckòwie dôwno nicht ni miôł czëté.

– Starosta pòwiôdôsz? Mòże môsz prôwdã. Hmmmm. Co bë nie gadac, to starosta Tusy pôrã razy zéńdzenia z gazétnikama zwòłiwôł a sã dolmacził… czemùż ti jegò glëperckòwie delë sã nagrac.

Czuł jem, że pò jegò drëdżi kònferencje hùrma zbùńtowónëch lëdzy na szasé wëszła. Wiész të co ò tim?

– Rozmòdlonëch, mackù, nié zbùńtowónëch, rozmòdlonëch! – brifka wezdrzôł na mie dzywno. – Co të, przegrzecha, do kòscoła nie chôdôsz? Kò Tusy prawie w Bòżé Cało wëstąpił, krótkò przed procesją.

Zrobił jem sã pëtlëwi na gãbie.

– Mòdlëtwë ò rozëm dlô nëch najich pòlitików nigdë nié za wiele – złożił jem rãce w „amen” a proszącyma òczama wëzdrzôł w niebò.

Ma so tak dwaji z brifką jesz dłëgszi sztërk szeptã ò tim a nym pòwiôdelë, co sztót wkół sã rozzérającë, pòd łôwkã pòdzérającë, rãce skłôdającë a w niebò wzérającë…

Wtim, jak co nie trzasnie, jak ò zemiã nie pãknie… Zdrzimë a przed nama cos zelonégò leżi.

– Lesny? A të tu skąd? – pòdskòkł ùrzasłi brifka.

– Z dakù – wëjãczôł lesny, tej cãżkò wstôł, ùsmiéchnął sã krzëwò a lëbawò rzekł: – Móm waju, drëszce.

– Co môsz?

– Móm waju nagróné. Jesz dzysô dóm waju gôdkã do gazétë!

Ë jak rzekł, tak téż zrobił, co Wa, Tczëwôrtny Czëtińcowie, mògła w „Pòmeranie” przeczëtac…

114. Tómk Fópka - Droga | POMERANIA 2014 nr 7-8

 

 

 


Droga

Tómk Fópka

 

Pòjkôj, Synkù, pòkôżã Cë stegnã,

Tã, co prosto prowadzy na swiat.

Pòtkôsz lëdzy tam, biédã niejednã

I niejeden mdze wanożny czap...

 

Nierôz bãdzesz namiszlôł sã w drodze,

Kądka jic, chtëren wëbrac môsz szlach.

Wiédzkôj Synkù, że pòswiã Cë przodzy

Mòjã gwiôzdã, bë gòrnią Twą ba...

 

Droga. Dalekô – w nieznóné. Rëklëniastô, bò kaszëbskô, pòlskô. Czasã szarô, pòwiatowô, bò ò taczich spiéwa Marila Rodowicz. Równô, bò za ùnijné dëtczi zrobionô. Droga dodóm, co nią sã nôchùtczi wrôcô – w całoscë pòd wpłiwã… Krãtë-wãtë, co to drogą nie są. I psé drodżi, co nigdze nie prowadzą.

Nigle droga je drogą – je ùdbą leno. Ùdbą: „tądkã pùdã”. I jidzemë. Kroczimë. Drëbòlimë abò nëkómë, zanôléżno òd te, czemù jidzemë. Bò co mô na kùńcu ti drodżi-ùdbë bëc… Żelë pasownégò célu ni ma, nie je nóm spieszno – pòsuwómë sã cykùm-cakùm. Żlë cél je – turzimë wëznaczonym mëslą szlachã.

Czej cél je bëlny, zajimny – jidą z nama na wanogã jiny, jaczima je z nama pòde drogą. Chãtno jidą lëdzëska prostą drogą. Òna skrôdzô czas jidzeniô. Czas nen sã skrócy, ga sã òbczas wanożeniô miło gôdô abò spiéwie. Na tim pòlégô òsoblëwòsc i krëjamnota pielgrzimków. Biwô, że z pòspólnégò rôz jidzeniô czë jachaniô przëchòdzy sã do dłëgszégò pòspólnégò. Z tegò robią sã pózni jubileùsze. I wójt z szefòwą Ùrzãdu Cywilnégò Stónu medale dôwają za długòlatné pòspólné przez żëcé jidzenié, co sã pòdług bióralistów nazywô „pòżëcym”.

Biwô, że Twòjim szlachã pózni rëgną jiny. Co nowégò wëmëslisz, wënalézesz, sproscysz – lëdze tã drogã wëbierzą, bò jes zrobił jima do wòlë. Ùprawił jednã z żëcowëch stegnów.

Stegna jidze za ùdbą. Czej jã ju dosc wëdepcemë. Tej-sej stegna leno stegną òstôwô. Taką „le mòją”, co jiny do ni przëstãpù ni mają. Tedë drogszô òna mie je niże droga, bò „mòjszô” òna niże jinëch. Lëdze stegnë lubią. Stegna je nôzdrowszô dlô człowieka. Pòmali sã pòłikô métrë i kilométrë. Ze stegnë sã nie zlôżô, w całoscë czej bez smiotë cygnie. Dôwô bezpiek òna. Módnô òna je. Kòłowô. Do cyklistë stegna nôleżi, bò jinaczi krãcy sã taczi na kòle pò drodze jak kòszla w rzëcy.

A droga to ju barżi dlô autółowëch je. Tu sã jedze – nié stoji. Jesz drogą pólną, taką z kòłoważóma, mòże sã przeńc czë nawetkã kòłã przejachac, bò romanticznô òna je. Jã kóń z wòzã zrobioné mô. I takô mô òstac. Mòtór taką drogã zeszpacy a aùtół do ni pasëje jak swinia do karétë. Taką prawie drogą nôlepi sã jidze we dwòje. Kòżdi mô w taczi drodze swòjã dróżkã a nade trôwką pòmidzë nima mòże rãkã pòdac a tej splotłima bëne drodżi pôlcama, kòżdim pòsobnym rãk zybniãcym nagarënac szczescé nawzôjnégò pòznôwaniô. Òkróm dargów z piôskù są bezdëszné, wëgłãbierzoné cãżczima wakòzama w cepłé dnie asfaltë. Je kùreszce flaster, dze kòżdi kamiszk mô swòjã historiã…

Jedze sã drogą donąd a nazôd. Czej w jedną stronã garniemë, mòże jeden drëdżégò duńc, przëscygnąc, wëprzedzëc. Wząc jakno pasażérã. Mòże na drodze stanąc. Zmãczëc sã drogą. Z drodżi zawrócëc. Copnąc sã. Na drogã wëstąpic drëdżémù chto mòże. Zbójca. Taczi, co gwôłt zadôwô. Rabùsznik abò jiny pòdatkòwi ùrząd. Na drodze leżec mòże „spiący szandara”, cobë nié za chùtkò jachac. Są téż czësto nié spiący szandarzë, co z maszinkama do łowieniô mańdatów w przëdarżnëch krzôkach sedzą… Mòże z lasu jakô latno òblokłô białka wëstąpic, bë na złą drogã statecznégò człowieka sprowadzëc. Przë drodze stoją téż benzynowé sztacje, dze mòże zatankòwac a co ze se wëtankòwac. (Czedës to sã nazéwało „karczma”, dze kòniska miałë wòdã, óws a sano a kùczrowie… wnetkã to samò i spanié. Tej chòc kùczer mógł so wlôc do fùl – tec kóń drogã znôł. Dzysô do fùl lejemë òktanów w mechaniczné kònie a kùczrowie mògą sã leno wòdë nażłãpac…)

Kòżdi mòże téż jachac w swòjã stronã. Tej sã mijómë z tima, co jadą procëm nama. I widoma do se mërgómë, bò kòżdi mùszi widë miec zapôloné. Bò to sã tak paradni jadze, czej słuńce swiécy a më mómë widë zapôloné... Pewno kóń bë sã z te ùsmiôł, leno dze dzysô te kònie do òbsmianiô lëdzczi głëpòtë są…?

Tam-sam drodżi sã stikają. Lëdze na krziżówkach téż sã pòtikają. Czasã z te pòtkaniô je smiéch a redota. Tej-sej je wiele pòdżãti blachë. Przińdze téż tak, że je to pòtkanié slédné… Tedë òstôwô droga òstatnô. Z sakrameńtoma abò bez. Z pòchówkã abò bez. Ale z ùbezpieczenim, bò przecã wszëtcë òd smiercë drogò ùbezpieczony jesmë…

113. Pioter Lessnaù, Éwelina Stefańskô - Céle mùszą bëc realné | POMERANIA 2014 nr 7-8

 

 

 


Céle mùszą bëc realné

Pioter Lessnaù, Éwelina Stefańskô

 

„Gmina skôzónô na dobëcé”. „To czas aktiwnoscë môlowëch pòspólnotów”. Te dwa zéwiszcza pò gôdce z Jackã Fópką – przédnikã Kòmitetu Mieszkańców szas. Rewerendë i Pólny òsoblëwie òstałë nama w pamiãcë. Òklepóné? Nabùsznioné? Kąsk jo. Ale prôwdzëwé.

 

 

Pòspólnym spòdlim dlô dzejaniów mieszkańców szas. Rewerendë i Pólny bëło ùcwiardzenié drogów i – co za tim jidze – pòprawienié przejazdowòscë. Chùtkò sã òkôzało, że to leno czëpk lodowi górë, bò timczasã wëszło jesz, że mùsz biôtkòwac ò òswietlenié drodżi czë bezpiek piechtnëch i jesz zmienic na lepszé estetikã wsë. Ale za régą…

Chwaszczëno mô dzysô przez 3 tës. mieszkańców i je jedną z nôwiãkszich môlëznów gminë Żukòwò. A lëdze zameldowóny przë szas. Rewerendë i Pólny to kòl 1/6 ti wielënë.

Spòlëznowô struktura nie apartni sã za baro òd jinszich wsów, jaczé leżą krótkò Trójgardu. Jack Fópka badérowaniów, prôwdac, nie robił, ale rechùje, że kòl 50% lëdztwa na tim terenie to drżëniowi mieszkańcë, a drëgô pòłowa to lëdze, co tuwò przecygnãlë z bùtna. Taczi je téż zestôwk – czësto nieùmëslno – w samim kòmitece. Jack Fópka, Wòjcech Freiberg i Joana Gùtowskô to „tuwòtészi” – òd prastarków, a Jarosłôw Wësocczi, Róbert Rëbińsczi i Arkadiusz Òbiegłi są przedstôwcama „nowëch” – przédno z Trójgardu. Ale de facto pòdzélu ni ma, bò je pòspólny cél i swiąda jednégò môlu. Dodôwkòwą wôrtnotą w kòmitece je rozmajité doswiôdczenié jegò nôleżników, chtërny dzejają na wiele pòlach. To pòmôgô w rozeznôwanim pòtrzebów i òb czas realizacji rozmajitëch ùdbów.

 

***

29 strëmiannika 2012 rokù. Trójgard i całé Pòmòrzé rëchtëje sã do wiôldżégò fùtbòlowégò swiãta, to je Mésterstwów Eùropë. Timczasã w sedzbie jedny z chwaszczińsczich pòdjimiznów mieszkańcë Rewerendë i Pólny – jesz nié jakò kòmitet – pòtikają sã pierszi rôz. Kòl piãcdzesąt lëdzy, w tim szôłtës Gerard Barsowsczi i nôleżnicë Szôłtësczi Radzëznë. Gminowëch radnëch nie bëło, bò Chwaszczëno niżódnégò ni ma. Ale ò tim pózni.

Na pierszim zéńdzenim szôłtës òbiecôł mieszkańcóm 400 betonowëch platów do ùcwiardzeniô drodżi. To nié za wiele, bò sygnie leno na zbùdowanié 80 m. Ale je téż priwatnô firma – deweloper, jaczi bùdëje w òkòlim sedlëszcze. Òbrzesziwô sã dodac do tegò pòstãpné 250 m i swòje słowa zjiscył. Je pierszé dobëcé.

 

***

Jesmë nie chcelë na tim skùńczëc, widzącë, kùli je jesz do zrobieniô – kôrbi Jack. Pòwstôł kòmitet, żebë dzejania dlô rozwiju Rewerendë i Pólny bëłë stałé. Kò do robòtë je wiele. M.jin. zbiéranié smiecy. Akcjô òdbiwô sã rôz w rokù. Bierze w ni ùdzél kòl 20–30 sztëk lëdzy. Òstatnô miała plac w pòłowie czerwińca. Òstało zebrónëch 20 miechów òdpôdów, a wespół òd zôczątkù dzejaniô kòmitetu – wiãcy jak 100. Terô czas na dzëczé wësëpiszcza, jaczé są ùcemiãgą kòlgdińsczich lasów. Z nima téż cos zrobimë – zagwësniwô Fópka.

Pòstãpnô sprawa to jiwer z wòdą, jaczi cësnienié òb czas „malënowégò sezonu” mòckò spôdało. Dzysô je lepi, bò kòmitet béł inicjatorã budowë nowi przepòmpòwnie, a latos pòwstónie jesz stëdniô.

Sprawa wierã nôwôżniészô – bezpiek mieszkańców, òsoblëwie nômłodszich. W òbrëmienim tëch dzejaniów ùdało sã zrobic przeńdzenié dlô piechtnëch na krziżówce Rewerendë i krajewi drodżi nr 20. Òkróm te pòjawiłë sã drogòwé znaczi, zdrzadło dlô szoférów, przëstónkòwô wiata a téż òstałë wëcãté krzë i drzewa, jaczé ùtrudniwałë widocznosc. Terô je robionô analiza natãżeniô rësznotë, co mô wskôzac, czë na zjezdze z krajówczi je brëkòwnô sygnalizacjô.

Je téż kaszëbsczi element. Dzãka kòmitetowi w òkòlim Rewerendë i Pólny są pòstawioné trzë dodôwkòwé tôfle z kaszëbską pòzwą Chwaszczëna. Nalezc je mòżna na grańcë z Bòjanã i Gdinią.

Bëłë téż dzejania, co wëchôdałë bùten szasëjów Rewerendë i Pólny – m.jin. òrganizacjô pòtkaniów w sprawie taczich inwesticjów, jak Trasa Kaszëbskô, Metropòlitalnô Òkrãżnica czë Pòmòrskô Metropòlitalnô Bana.

 

***

Negòcjacje z gminowima ùrzãdnikama, wëszëznama Gdini, Generalną Direkcją Krajewëch Drogów i Aùtostradów. Pôrãdzesąt telefónów, setczi dokùmentów, tësące mejlów. Jesmë mielë swiądã, że bãdze wiele biórokracji, ale to, ò co sã biôtkùjemë, to realné problemë, jaczich rozrzeszenié je wôżné dlô mieszkańców – pòdczorchiwô Jack Fópka.

Wniosk w kòżdi sprawie pòpiérało kòl 300–400 lëdzy. To ju mòże wpłënąc na ùrzãdników. Òkróm te, nie twòrzimë „aferów”, a nasze pismiona to nié òbwinë czë domôganié sã czegòs, le analiza problemów i bédënk jich rozrzeszeniô. Jidze nama ò dialog i partnerstwò. Téż òb czas realizacji inwesticji – wezmë na to ùcwiardzywaniô drogów. Mieszkańcë i môlowé pòdjimiznë zagwësniwają materiôł, a gmina dopłôcô na robòtã. Samòrządzëna to pòspólnota mieszkańców. Ni ma pòdzélu na „më” i „òni”. Na najich pòtkaniach le rôz szło na òstré z Szôłtëską Radzëzną. Pòjawiło sã pôrã lëdzy, chtërny mielë kònkretné żądania. Problem w tim, że bëlë òni przënãcony do tegò, że zwënégòwac mòżna cos leno biôtką, a nié rozmòwą – wspòminô Fópka.

Ale òkróm dialogù są brëkòwné jesz dëtczi. Na inwesticje skłôdają sã mieszkańcë. Wiãcy jak 80% domôcëch gòspòdarstwów przekôzało òb 3 lata (2012–2014) pò tësąc złotëch na drodżi. Do tegò dorzucëło dëtczi 9 môlowëch firmów i Szôłtëskô Radzëzna.

Nie felëje taczich, co òd zôczątkù gôdelë, że całô akcjô sã nie ùdô. Ale to leno dôwało nama mòcë do dzejaniô. Nawetka dzysô, czej zmianë są baro widoczné – niedowiérców je dosc tëli – gôdô Jack.

I jesz jedna statistika – w Chwaszczënie na wiesczé zéńdzenia z wiãcy jak 3 tës. mieszkańców przëchòdzy strzédno kòl 70 lëdzy. Na pòtkania kòmitetu Rewerendë i Pólny – kòl 40, chòc mieszkańców je szesc razy mni, a zéńdzeniów wiãcy.

 

***

Pòtrzébné są dzejanié òddolné, spòlëznowô aktiwnosc. To òna je lékã na felënk dowiérnotë do władzë – kąsk zmieniwô témã Jack. A w mòlowëch spòlëznach je wiôlgô mòc. Tuwò krótkò mieszkô kapiténa òkrãtu. Z drëdżi stronë mómë maratończika – pòkazywô rãką za òkno. Są téż jiny spòsobny spòrtowcë. To wszëtkò są mòżlëwòtë, chtërne wôrt wëzwëskac. Żelë kòżdi naléze chòc pôrãdzesąt minut, żebë np. òpòwiedzec ò swòjim żëcym dzecóm, to bãdze super – dodôwô.

Jiny przikłôd. Jeden z mieszkańców szas. Pólny, warkòwò sparłãczony z energetiką, darmôk zrobił projekt òswietleniô drogów. Przekôzôł gò gminie i latos pòstawią piãtnôsce lãpów – pierszich na Rewerendze. Inwesticjô mdze kòsztac 80 tës. zł.

***

Je corôz wiãcy ùcwiardzonëch drogów, pòjawiłë sã znaczi kòl nich, òglowò zmieniło sã tu na lepszé – gôdô nama Nela, mieszkanka Pólny. Czegò felëje? Ni ma placu dlô dzecy, gdze bë sã mògłë pòtikac i razã pòbawic. Dobrze bë téż bëło, jakbë na Rewerendã i Pólną dojéżdżałë aùtobùsë ZKM Gdiniô. Chòc reno i pò pôłnim, czedë dzecë jadą do szkòłë i z ni wrôcają. Mało je téż kùlturalnëch akcjów. Są zéńdzenia kòl ògniszcza pò zbiéranim smiecy, ale to nie sygnie – dodôwô.

Na Pólny mieszkô téż wasta Rafôł. Jak pòdczorchiwô – trzeba sã bëło samémù zòrganizowac, bò chòc Chwaszczëno mô wiele mieszkańców i płacy niemôłé pòdatczi, to wnetka nick za to nie dostôwô. Dlôte pòwstôł kòmitet. I dobrze dzejô – kùńczi.

 

***

Rewerenda? To dalek stądka, pòd Gdiniã jak sã jedze – gôdô nama mieszkanka centrum Chwaszczëna, jaczé je kòl dwùch kilométrów òd szas. Rewerendë i Pólny. Kòmitet? Cos jem chëba czëła. Że drogã zrobilë. Ale leno tëli. Tuwò, w centrum, nick chëba ni mają zrobioné.

Jidzemë dali i wchôdómë na priwatné pòdwòrzé.

Pierszi rôz czëjã ò taczim kòmitece – chùtkò kùńczi gôdkã mieszkańc.

 

***

Gerard Barsowsczi je szôłtësã Chwaszczëna òd 26 lat. Nie przëpòminô sobie w òstatnëch 25 latach pòdóbny inicjatiwë we wsë. Nicht sã tim nie interesowôł, bò nie bëło kòmù. Chwaszczëno ni miało tëli lëdzy, co dzysô, nie bëło tëli sedlëszczów.

Pitóny ò dzejanié kòmitetu gôdô krótkò: baro dobré. Pòdczorchiwô téż, że to jedurnô takô znanka spòlëznowi aktiwnoscë w Chwaszczënie.

 

***

To mô wiele wiãkszé znaczenié, czej inicjatiwa jidze „òd dołu” i mieszkańcë sami cos robią, niżle czejbë chtos z górë kôzôł to jima robic – gôdô ks. Pioter Gruba, probòszcz parafie pw. Swiãtëch Apòsztołów Szëmòna i Judë Tadéùsza w Chwaszczënie. Tam, gdze lëdze sã razã wkół pòspólny sprawë, je pò prostu lepi – dodôwô.

 

***

Dzysô, czedë gôdają, że tegò, czegò nie dô sã nalezc w internece, nie jistnieje, kòmitet mieszkańców szas. Pólny i Rewerendë ni mô swòji internetowi stronë, ani nawetka profilu na Facebookù! Dlôcze? Facebook? To je za mało na naji kòmitet. Mómë dobrą łączbã z lokalnyma mediama, ôrtu Chwaszczyno.com czë Kartuzy.info. Z mieszkańcama sedlëszcza mómë mejlowi kòntakt. Dejade, żlë bãdze tegò nót, to téż założimë Facebook, ale terô jesz nie mùszimë – wëslécô Jack Fópka. Zéndzenia we sztërë òczë baro parłãczą lëdzy. Mòże je to dobri spòsób integracji w dzysészich czasach?

 

***

Dzejania kòmitetu są planowóné z wëprzedzenim. Dlôte robòta do kùńca latoségò rokù i na pózni je ju przemëslónô. Przede wszëtczim dokùńczenié ùcwiardzywaniô Rewerendë i Pólny a téż bùdowa zwòlniwającëch progów (lepszô droga zôchãcywô wiele szoférów do chùtczégò jachaniô). Na to zadanié ùdało sã ju ùdostac 6 tës. zł z szôłtësczégò fùnduszu. Pòjawią sã téż nowé tôfle z pòzwama szasëjów.

Nôleżnicë kòmitetu chcą téż zrobic z szas. Telewizyjny „môłą òkrãżnicã” dlô mieszkańców Chwaszczëna, bò krajewô droga nr 20 je wnetka dërchã w tropach.

Òstatnô sprawa to szerokpasmòwi internet. Tu równak je brëkòwnô ekònomicznô analiza, jakô pòkôże, czë to lónëje. Mieszkańcóm – gwës jo. A òperatoróm? Mòże sã òkôzac, że nié.

Je téż ùdba bùdowë placu do zôbawë abò bòjiszcza. Ale to ju pózni.

Przińdnota mdze stôwia przed kòmitetã drãdżé wëzwania (a równoczasno szanse). To m.jin. bùdowa dwùch drogów chùtczi rësznotë – Metropòlitalny Òkrãżnicë i Trasë Kaszëbsczi. Z jedny stronë lżi bãdze dojachac do robòtë do Gduńska czë Wejrowa, ale gwës dlô lëdzy, co mieszkają krótkò tëch sztrasów, taczé sąsedztwò òznôczô wiele problemów.

Je nôdzeja, że òb czas bùdowë Pólnô i Rewerenda stóną sã technycznyma drogama i pòjawi sã na nich asfalt, ale nôprzódka mùsz je doprowadzëc do mòdernizacji wòdocygù i bùdowë kanalizacji.

Kòmitet mô téż starã ò to, żebë mieszkańcë wsë mòglë wëzwëskac mòżlëwòtë, jaczé dô Pòmòrskô Metropòlitalna Bana, chtërna mògłabë rozrzeszëc wikszosc codniowëch kòmùnikacyjnëch drãgòtów.

 

***

Jak jesmë ju napiselë, nimò że Chwaszczëno mô wiãcy jak 3 tësące mieszkańców, to w Miejsczi Radzëznie Żukòwa felëje chòc jednégò radnégò z ti wsë. To brzôd m.jin. pòprzédny òrdinacji.

Tim razã mdze równak jinaczi, bò òstałë wprowôdzoné jednomandatowé welowné òkrãdżi. Dlô Chwaszczëna òznôczô to, że pò lëstopadnikòwëch welacjach bãdze miało swòjich radzëcelów – i to jaż dwùch. Czë westrzód nich naléze sã przedstôwca Rewerendë i Pólny? Nie je wiedzec.

 

***

Chcemë sã dzelëc doswiôdczeniama – pòdrechòwùje Jack Fópka. Nasza inicjatiwa pòdskôcô téż dzejania na jinëch szasëjach czë w sąsednëch môlëznach. To je nôterné. Czej chto ùzdrzi, jak më napiselë wniosk w sprawie drodżi, tej mô ju spòdlé do prôcë ù sebie. Blós sã ceszëc – dodôwô.

Na zakùńczenié pòdczorchiwô, że zwënéga mô wiele òjców i bez wspiarcô całégò kòmitetu i partnerów nie ùdałobë sã zmienic wezdrzatkù Rewerendë i Pólny.

112. Czôrno-żôłté Swiãto Dzãkczënieniô | POMERANIA 2014 nr 7-8

 

 

 


Czôrno-żôłté Swiãto Dzãkczënieniô

Na rôczbã kardinała Kazmierza Nycza Kaszëbi pòjachelë do warszawsczi swiãtnicë Bòżi Òpatrznoscë dzãkòwac za swiãtégò Jana Pawła II i 25 lat wòlnotë.


 

1 czerwińca we Warszawie bëło fejrowóné Swiãto Dzãkczënieniô. Ju sódmi rôz pòd swiãtnicą Bòżi Òpatrznoscë zeszłë sã rzmë lëdztwa. Latos òb czas òbchòdów òsoblëwie bëło widzec Kaszëbów, jaczich przëjachało do stolëcë Pòlsczi przez pół tësąca. W farwnëch lëdowëch ruchnach stojelë, w zòrganizowónëch karnach, w pierszich régach przed wôłtôrzã. Jesmë przëjachelë do Warszawë dzãkòwac za to, że ùdało sã nama wëzwëskac wòlnotã do rozwiju naji tatczëznë. Kaszëbë zmieniłë sã òb òstatné 25 lat pòzytiwno – gôdô ò célu ti wiôldżi pielgrzimczi przédnik Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô Łukôsz Grzãdzëcczi.

Ùroczëstą Mszą Swiãtą òdprôwiôł kardinôł Pietro Parolin, Sekretéra Stónu Apòsztolsczi Stolëcë. Na zakùńczenié òbchòdów delegacjô Kaszëbów dała mù w darënkù ksążkã z tłómaczeniama sztërzëch ewanieliów na kaszëbsczi. To dokôz robòtë ò. prof. Adama Sykòrë, chtëren przełożił nen dzél Swiãtëch Pismionów z òriginalnëch jãzëków.

W procesji z darama przedstôwcowie naji spòlëznë nieslë kòpiã sztaturczi Matczi Bòsczi Swiónowsczi, Królewi Kaszub. Òstała òna przekôzónô do swiãtnicë Bòżi Òpatrznoscë, gdze mô przëbôcziwac najã bëtnosc we Warszawie 1 czerwińca 2014 rokù, ale téż bëc dokazã redotë z kanonizacji Jana Pawła II i wdzãcznotë za 25 lat wòlnotë.

Chcemë jesz dodac, że òb czas Mszë Swiãti jedno z czëtaniów i dzél mòdlëtwë wiérnëch òstałë przeczëtóné w kaszëbsczim jãzëkù. Czëta najô redakcyjnô drëszka Katarzëna Główczewskô.

111. Rómk Drzéżdżónk - Pëlckòwsczé eùrowelónczi, to je rozmëslënczi nad mùchą | POMERANIA 2014 nr 6

 

 

 


Pëlckòwsczé eùrowelónczi, to je rozmëslënczi nad mùchą

Rómk Drzéżdżónk

 

 

– Kùńc swiata, kùńc swiata – rikôł na całą gôrdzel brifka, wjeżdżającë jak òbarchniałi na mòje pòdwòrzé, zataconé na zbërkù Pëlckòwa.

– Zôs?

– Cëż zôs? Ną razą pò prôwdze! – drëszk wnet spôdł z kòła, czedë parkòwôł kòle łôwczi, na chtërny jem sedzôł, chwôtającë parmiénie majewégò słunuszka.

– Tej jaczi to znôwù kùńc swiata të môsz wëmëszloné? – spitôł jem zgniło.

– Nie zdrzisz w zdrzélnik, w internece nie sznëkrëjesz, gazétów nie czëtôsz?

– Czëtóm, ale slédnym czasã jô ni miôł w niżódny gazéce widzóné, żebë jaczi Nostradamùs czë Jackòwsczi kùńc swiata zapòwiôdelë.

– A béł të welowac?

– Jo.

– To të nie wiész, że nen z mùchą pòd nosã eùrowelónczi dobéł!

– Gôdô sã „z mlékã pòd nosã” – pòprawił jem drëcha.

– Nié, ti z mlékã pòd nosã na niegò welowalë – nen nie dôł so nick rzec. – Ne gimbùsë ledwò co do ùrnë sygającé.

– Cëż të stożisz, kò wëgrelë ti Pòlsczi Òligarchòwie – pòdôł jô drëchòwi, jesz wòniającą swiéżima wiadłama, gazétã. – Hewò zdrzi, tuwò stoji jak bik nasmarowóné, PÒ dobëło.

– Chtëż mógł na negò macka welowac? – brifka sôdł cãżkò na łôwkã.

– Chòcbë lesny a… – nie dôł mie nen nerwélc skùńczëc.

– Lesny?! Nen téż nie lëdô białk?

– Lesny nie lëdô białk? – zasmiôł jem sã. – Kò òn za nima je jak niżóden jinszi chłop w Pëlckòwie.

– Prôwda – brifka zgòdzył sã ze mną a ùsmiôł sã pòd wąsã. – Òne za nim téż są. Nëkają do negò lasa jak zaczarzoné. Jo, jo, w nëch sprawach, to białczi… a jejich chłopi mùszą na najégò lesnégò òpasowac.

Sztócëk më so tak sedzelë, môłczące, jaż w kùńcu jô rzekł:

– Në, jô téż.

– Téż mùszisz na lesnégò òpasowac? – drëch wezdrzôł na mie dzywno, a widzec bëło, że mòckò nad czims rozmëszliwô.

– A cëż të! Të mie nie dôł rzec, że jô téż na negò z mùchą welowôł.

– Të?!!! Kùńc swiata, kùńc swiata! Taczi pòwôżny chłop?

– Tec wiész, że jô ju dôwno móm na ną Ùniã krziżik pòstawioné.

– A zó co të nibë ti Eùropë tak nie lëdôsz? – w głosu brifczi czëc bëło rozgòrzenié.

– Rzekł jem co ò Eùropie? Brëkùj chłopie rozëm a ùszë òdsztopôj. Ùniô mie nerwùje, nié Eùropa – biôj a mackòwi dolmaczë.

– Czemùż, ach, czemùż – zawòłôł brifka, téatralno załómôł rãce i wezdrzôł w niebò, szukającë tã dzes wësok pòcészeniô w jiscënkù. – Wszëtcë są za, a nen jeden procëm.

– Bò mie sztãplowóné jaje a prosté bananë nie szmakają. Bò nie lëdóm wchadac pò drôbce wedle ùnijny normë ani mëc rãków, zdrzącë na ùnijné wskôzë. Bò mier’zy mie dôwanié swiniama zabôwków a nerwùją rozmajité paritetë a pòlitpòprôwné głëpòtë… – chcôł jem wëmieniwac dali, le brifka, mie nic, tobie nic, zasztopôł mie rãką gãbã.

– Przestani, dôj pòkù, nie gôdôj tak głosno – zawòłôł ùrzasno. – Kò cebie negò felietónë nie wëdrëkùją!

Sztót mòcowôł jem sã z jegò pają, a czej mie sã ùdało jã òderwac, strzãsł jem sã, halôł leftë, a spòkójno rzekł:

– Kò cëż, redakcjô mdze mùsza napisac wiôldżima lëtrama: PÒLITICZNÉ PÒZDRZATCZI AÙTORA FELIETÓNË NIE SĄ PÒLITICZNYMA PÒZDRZATKAMA REDAKCJE, LE PÒLITICZNYMA PÒZDRZATKAMA AÙTORA.

– Të cë môsz ale chłopie ale pòzdrzatczi – zawòłôł brifka, wsôdł chùtkò na kòło a pòcësnął do Pëlckòwa.

Ùzdrzita, przińdze nazôd. Wiedno przëchôdô. Kò nawetka, czej ma z brifką sã pòliticznyma pòzdrzatkama apartnimë, równak jeden pòzdrzatk mómë wespólny: NAJU PËLCKÒWÒ.

110. Tómk Fópka - Bez brodë spiéwanié | POMERANIA 2014 nr 6

 

 

 


Bez brodë spiéwanié

Tómk Fópka

 

Spiewac kòżdi mòże, jeden lepi, drëdżi kąsk gòrzi. Tak bédowôł jeden znóny pòlsczi aktór, a swiãti Aùgùst stalata slôdë zachãcywôł do nieseniô spiéwë Bògù, cobë sã dëbelt mòdlëc. I spiéwiemë skòpicą. Téż pò kaszëbskù. Dlôte gãsto a czãsto brëkòwny je òbsądzëcél, co to òn sã na spiéwanim pò kaszëbskù znaje.

A robòta w taczi wësoczi kòmisëji letkô nie je. (Kòżdô je wësokô, nawetkã czej sedzy). Bò to sã mùszi òblec jak człowiek. Wëpic a zjesc, co pòstawią. Czasã jaczé kwitë pòdpisac, co sã zaczinają na „ù” a kùńczą na „a”. Trzeba tam dojachac na czas, nôlepi tegò samégò dnia. Sedzy sã w rozmajitëch żuri, temù dobrze, jak człowiek je do zgòdë. Trzeba téż mòcno òpasowac, żebë cã nie wëbrelë na przédnika. Taczi òbsądzëcél mô w se cos z ksãdza – mùszi rozmiôc słëchac. Co sã taczi człowiek nasłëchô nótów a nótków, słowów a słówków… Czasã jaż ùszë bòlą, a czasã nawetk zãbë. A czasã nick nie bòli, bò sã zdarzi spiéwający aniół i wcale ni mùszi òn miec brodë. Bò bez brodë spiéwie sã głosni, a bez wąsów – wërazni. Aniołów równak za wiele ni ma. Wiãcy je tëch, co to skrzidłów ni mają. Czãsto taczi wëstãp na binie je mãką dlô òbëdwóch stronów.

Mãczi, czej spiéwający nie docygô – falszëje. Różné są tegò przëczënë. Mòże je głodny? Mòże zmãczony. Mòże chòri. Mòże nie czëje… Nie czëje muzycznégò towarzeniô, tzw. akómpaniamentu, bò za cëchò z platczi pùszczony. Bò kabel przëklészczony abò nié do kùńca nen dings w kòlumnã wcësniãti… Tej sej je to szkòłowé nagłosnienié a czwarzą przë tim knôpi ze szkòłë… Biwô, że z głosników zawëje: bùù, jak ten na binie za dalek òd mikrofónu spiéwie a ten òd nagłosnieniô pòdkrący głosnosc...

Dobrze, czej spiéwie sã wërazno, tak, żebë dałë sã zrozmiôc słowa. I nie zmieniwô jich cwëkù i szëkù. Biwô, że sã trafi artistka, co prowadzy swim jãzëkã słëchińca na „dargã do kùńca rzëcy”. (Wierã tam prawie co niejedny spiéwający mają kaszëbsczi jãzëk) .Bédëjã taczima prosto zanócëc „la, la, la”. Mni sã zmãczą a słëchającégò nie mdą zãbë bòlëc. Bò òd tak cos to ju zãbë bòlą. Czej sã rôz przëtrôfk taczi przëdarzi na binie – to juleju – nicht òstatków włosów na kaszëbsczi glacy rwac nie mdze. Gòrzi, dzél gòrzi, czej skażonô kaszëbizna òstnie nagrónô na platkã… A jesz gòrzi, czej jaczé radio mdze to dali pùszczac… To je prosto gwôłt na kùlturze!

Ten, co spiéwie w chùrze je òsóbnym zortã spiéwôka. Pewniészim, bò w karnie. W karnie mòże bëc lżi. Mòżna sã schòwać za teczką z nótoma, za sąsôdką z altu. Mòże nie dospiewac, bò jiny pòcygną. Wôżné, cobë równo zacząc a równo skùńczëc. Reszta, na próbach wëcwiczonô – przińdze sama. Leno na dirigeńta zdrzec! Czãsto zdrzącë zeza òbsądzëcelowégò stołu na wëstãpë chùrów, mògã òbôczëc, jak różny lëdze w taczim karnie spiéwią. Nôlepi je to widzec równak na òdjimkach, pózni. Ten sóm tekst – a kòżdi mô jinaczi mùniã òtemkłé… Ta wëmôwiô „a”, ten „e”, ten sã chiba zdrzémnął… A czej sã pôrã kaszëbsczich chùrów do grëpë zbierze, tej mómë zarô różné „ô” chòcle. Spiéwôków z chùrù òd tëch pòjedincznëch òdróżniwô téż pòrządk. Chùrziscë są równo òblokłi. W pòrządkù wchòdzą i schòdzą z binë. Razã òtmikają i zamikają nótë. Pilno zdrzą i słëchają na dirigeńta. Równo kaszlą, czichają a nosë w jistnym sztóce wëcérają. Czasã sã równak pòstrzód chùrù jakô trąba trafi i robi co jinégò jak wszëtcë. Takô „gwiôzda” je zarô widzëc ze zdrzadni i całô robòta, co chùr zrobił, żebë fëjno òddac dokôz – jidze w përzënë. Czasã midzë jednym a drëdżim dokazã chùrziscë… gôdają do sebie! Szkólny?! Bò szkólny wiedno mùszą gadac. Za gôdanié spiéwôkòwi sã nie płacy. Chùrziscë òglowò nie spiéwią za pieńdze. To jich różni òd dãtëch òrkestrów, dze co le jaczi trzë zwãczi na krziż zagrac rozmieje, ju bë kasowôł… Nôlepi, czejbë gmina, kòscół trąbã mù kùpilë, instruktora òpłacëlë a tej ju mòże mù płacëc. Za pielgrzimkã, za festin, za Bòżé Cało. A spiéwôk w chùrze wiãcy nótów spiéwie, czãsto czëscy – a kasë nie chce…

Dolëbóg jo! Taczi òbsądzëcél letkò ni mô. Tej sej lżi bë mù bëło wëlézc na tã binã a samémù zaspiéwac, jak to bë miało brzmiôc. A tuwò mùszi tłómaczëc, że tonacjô zle wëbrónô, że sã nie depce kapùstë przë spiéwanim… Że wôżné je, cobë prosto wiedzec, ò czim sã spiéwie…

109. Maya Gielniak - Majówka kòl Tuszkòwsczi Matczi | POMERANIA 2014 nr 6

 

 

 


Majówka kòl Tuszkòwsczi Matczi

Maya Gielniak

 

Czej 3 maja, w swiãto NMP Królewi Pòlsczi, probòszcz lëpùsczi parafie ksądz Jan Òstrowsczi rôcził parafianów na majówkòwą szpacérã do Tuszkòwsczi Matczi, wiele nielëpùszanów mëslało, że jidze ò nawiedzenié jaczégòs tuwòtészégò môla kùltu. Placu, w chtërnym mòże stoji kapelka ze sztaturką Matczi Bòsczi, zwóny na skùtk cëdownégò wëdarzeniô Matką Tuszkòwską. Tim barżi, że òstało zôpòwiedzóné òdprawienié tam majewégò nôbòżeństwa. Timczasã célã parafialno-gminowi szpacérë béł pòmnik rodë, wnetka 300-latnô chòjna, jak to sã gôdô „òczkò w głowie” gminë.

 

 

Legeńda

Mô przez 30 m wësokòscë i òbjim 3,2 m. Czile lat temù w òglowòpòlsczim kònkùrsu pismiona „Przegląd Leśniczy” na nôgrëbszé pòmnikòwé drzewò zajimnãła 28. plac na 264 zgłoszoné drzewa. Niedôwné badérowania wiekù tegò pòmnika nôtërë pòkôzałë, że mô kòl 280 lat.

Mô téż swòjã legeńdã. Pòdług ni dôwno temù, pózną jesenią, w môlëznie Tuszkòwë ùmarła nôstarszô białka, chtërną zwelë Tuszkòwską Matką. Trëma z całã ùmarłi bëła wiozłô przez las, wòzã zaprzigłim w wòłë, w czerënkù lëpùsczégò smãtôrza. W żałobnym kòndukce brała ùdzél całô wies. Nôbòżné spiéwë pòmión niósł pò całim lese. Czej doszlë do pół drodżi, ùczëlë snôżi i głosny spiéw ptôcha. Béł tak głosny, że wërzasłé wòłë zaczãłë ùcékac, a zark z całã spôdł na zemiã. Lëdze ùznelë to za znak, że ùmarłô chce bëc zachòwónô w tim prawie placu. Na ji grobie wërosła chòjna, jakô z rokù na rok robiła sã grëbszô i wëższô. Na wdôr tegò wëdarzeniô i na tczã ùmarłi nazwelë jã Tuszkòwską Matką.

 

Rodzy sã tradicjô

Nadzwëkòwé, wërosłé nad całi òkòlny las drzewò je jednym z nôwôrtniészich òbiektów gminë Lëpùsz. Je celã kòłowëch stegnów i familijnëch szpacérów. Mô téż swój môl w parafialno-gminowëch òbchòdach trzecomajewégò swiãta. Jistno jak łoni chãtnëch na majówkòwą, rodzëznową wanogã do pòmnika rodë Tuszkòwskô Matka nie felowało.

Aùtobùs pôrã razy jezdzył midzë Lëpùszã a Płocycznã, tak żebë kòżdi, chto leno chce, mógł w parafialno-gminowi majówce wząc ùdzél. Latos zebrało sã wiãcy jak 300 lëdzy! Żebë mòżna bëło czestno òdprawic zôpòwiedzóné majewé nôbòżeństwò, w procesji lëdze nieslë sztaturã Matczi Bòsczi Fatimsczi. Ksądz probòszcz sóm prowadzył parafianów przez las, bëłë spiéwóné marijné i pielgrzimkòwé piesni. Atmòsfera fùl redotë. Wiele szło piechti, ale nié felowało téż kòłowników. Pò òdprôwionym pòd Tuszkòwską Matką nôbòżeństwie, jak sã słëchô na majówce, rozeszła sã pôcha swójsczégò kùcha ùpiekłégò przez Kòło Wiesczich Gòspòdëniów a téż kawë i grillowónëch kôłbasów, jaczé pòdôwelë ùczãstnikóm przedstôwcowie Parafialny Radzëznë. Na specjalno do te przërëchtowónym môlëkù, òstałë pòsadzoné kaùkasczé jedlënë. Nikòmù sã nie przikrzëło. Dozdrzeniałi pilë kawã, sadzëlë drzewka, gôdelë. Dzecë bëłë zajimniãté grama i zôbawama przërëchtowónyma przez lëpùsczi òstrzódk kùlturë. Wëzdrzi na to, że familijnô, parafialno-gminowô szpacéra w dniu 3 maja stónie sã lëpùską tradicją i bãdze miała stałi môl w tuwòtészim kalãdôrzu.

108. Pioter Dzekanowsczi - Malowóné òpòwiôstczi | POMERANIA 2014 nr 6

 

 

 


1. Malowóné òpòwiôstczi

 

Pioter Dzekanowsczi

Nawielony robòtą bierze łãk, strzałë a jidze w las, co rosce za ùlëcą. Ten łãk szlachùje za tima dôwnyma ze strzédnëch stalatów. Z taczim pierszi rôz miôł do ùczinkù kòle malowaniô kòmiksu Szczeniã Swiãców. Zazérómë do plastika Rómana Kùcharsczégò.

 

 

Ùrodzył sã w Słëpskù. Kò òd 6 lat mieszkô w Bëtowie. Piérwi równak, pò sztudiach na mòdłowanim na Kòszalënsczi Pòlitechnice, wëjachôł za robòtą do Anglie. Krojenié cëbùlë dosc chùtkò mu sã nabledło. Temù pò półtora rokù na kòle bez Szkòcjã, Hòlandiã a Niemcë wrócył dodóm. Pózni wiãcy jak rok malowôł mòrsczé òbrazë. Bôłt doch miôł krótkò, a lëdze wiedno rôd kùpiwają malënczi z jegò szarima wałama, biôłim sztrądowim piôskã a chòjnama na dunach. Jem jich zradzył wnet 200. To bëła dlô mie dobrô ùczba, co je pãzlã kłasc òlejowé farbë – wdarziwô nen cząd. Kò jedną razą drëch ze sztudérsczich czasów, Przemek Fòrnal, dôł wiadło, że chãtno dô mù biórkò a kòmpùtr w swòji bëtowsczi dizajnersczi firmie Todesign.

 

Wcyg trôpi gò na cos nowégò

Róman nie wëstwôrzôł wiele. Doch z Przemkã parłãcził gò nié leno Kòszalën. Jeden a drëdżi ju za dzecnëch lat założëlë kòchbã z kòmiksã.

Todesign to nie bëło normalné bëtowsczé bióro. Z jednégò òkna widzelë stôri krzëżacczi zómk, z drëdżégò jesz starszą wieżã, zaòstałosc pò kòscelë sw. Katarzënë z zôczątkù XIV w. Równak we strzódkù ju czësto móderno – dzywné lampë, co jakbë wëtopiałë sã z pòwałë, prostô pseùdobetonowô pòdłoga, specjalno zrëchtowóné biórka, në i jesz nen stół do ping-pònga na strzódkù... Projektowelë internetowé starnë, kòmpùtrowé grë, mapë, logòtipë, plakatë i co jesz chto chcôł. Równak Przemka wcyg trôpiało na cos nowégò. Na kùńc padło na kòmiks, a w Bëtowie nôlżi doch jidzë cos ùdbac ze strzédnëch wieków. Pierszé taczé jesz grëbé malënczi do „Szczeniãca Swiãców” wzãłë mie dobri miesąc. Pózni brôł jem sã za drobnotë historëji ò Chòtkù. Miele më pôrã wëzgódków, np. jak wëzdrzałë Bëtowò abò gard w Chmielnie w nëch czasach, jak tedë chòwelë ùmarłëch, jak sã òblôkelë lëdze, i wiele jinëch. Jem chòdzył na bëtowsczi zómk, chòc je òn jedno stalato młodszi òd naszi òpòwiescë. Wiele jem czëtôł historicznëch ksążków. Czasã nôlégało co zmienic. Do grëpë nen kòmiks jem malowôł bez 4 miesące – wspòminô Róman, sedzącë w swòjim nowim mieszkanim. Tùwò, to je do niewiôldżégò blokù, co gò pòstawilë na kraju miasta, je ju wnet 3 lata, jak przëcygnął. Jesz wszëtczégò ni mô skùńczoné. Jakno pierszą jizbã zrëchtowôł swòje studio – biórkò, na nim kòmpùtr, tablet, papiorë do céchòwaniô. Prawie tu, co mù sã w głowie wëlãgnie, pòzmieniwô w cyfrowé malënczi. Historëjã ò Chòtkù jem malowôł prawie na tablece. To dlô miã ani lepszé, ani gòrszé nôrzãdło do robòtë. Jô pò prôwdze bë mógł wëstwôrzac wedle tradicyjnégò mòdła na papiorze – pôcha òd farwë, pãzle, tusz, òłówk... jo, czëstô magiô malënków. Równak na kòmpùtrze jidze chùdzy, a téż letkò co przeprawic, dodac – klarëje.

 

Robi strzałë i kòmiksë

Nijak nie tacy, że Bëtowò mù sã baro ùwidzało. W Słëpskù wiedno jem miôł jiwer z alergią. W Bëtowie, nijak nie znóm dlôcz, mòże òd kąsk zëmniészégò klimatu abò wedle felowaniô jaczis roscënë, gò ni móm – dolmaczi kąsk pòwôżno, kąsk smiészno. W Bëtowie nie żëje leno robòtą. Jął strzélac ze strzédniowiecznégò łãkù. Sóm też rëchtëje so strzałë. Chòdzã z łãkã do lasu colemało dzéń w dzéń. Renata i Hana, mòje cëdné sąsôdczi, pòdkôrbiają sã, że chcã ùbic jaczégò dzëka! Prôwdac jem zdebło òbarchłi, robiã nié le strzałë, ale téż kòłczanë i karwasze. Tak so mëszlã, że w strzédnëch stalatach jô bë robił za płatnerza – gôdô Róman.

Tec dlô niegò Kaszëbë to nié leno Bëtowò. Pòstãpny kòmiks Wakacje w raju, sprawił, że pòznôł òkòlé miasta, òsoblëwie rum wkół jezora Jaséń. Zôs ùdbã miôł Przemek. Terô równak do malowaniô czekała romanticznô kòmediô. Z piersza miôł jem wãtplëwòtë. Dac sã na cos tak? Kò czej jem przëczëtôł scenar, jaczi napisa Basza Kòsmòwskô, jem zrozmiôł, że sã dô... Basza to prôwdzëwi méster, chòc za kòmiks wza sã pierszi rôz. Chùtkò ùwidzała mie sã Éwa – bòhaterka ti naszi pòwiôstczi – òpòwiôdô. Nié wszëtkò szło prosto. Béł stëcznik, a całô historëjô dzeje sã doch òb lato... Róman, nie zdrzącë na wiodro, jezdzył kòłã nad Jaséń i òdjimôł, co brëkòwôł. Na jezorze béł lód. Kò jô na wszëtkò jem zdrzôł latowima òczama, jem so wëòbrôżôł, jak to wëzdrzi z zelonyma drzewama, trôwą i ze słuńcã, co wësok stoji. Òstrów z kòmiksù je prôwdzëwi, jistno jak przeklãtô spinka do włosów – gôdô Róman. Tec nowô òpòwiésc musza miec swòje òsoblëwé malarsczé mòdło, swòjã kreskã. Jakno że tema bëła wakacyjnô, ùdbelë z Przemkã dac wiele farwë, a pãzel ekspresyjny. Równak nie chcelë, żebë malënczi jawiłe sã mòcniészé jak sóm scenar, fabùła. Tak ùsztelowelë baro pasowny szëk. Hëft w kaszëbsczi wersje na ksãgarsczé pòlëcë wszedł na zymkù.

 

Bãdze trzecy kòmiks w rodny mòwie?

Równo w tim czasu bëtowsczi artista zôs mógł sã pòchwôlëc nowim kòmiksã. Në tą razą dlô nômłodszich, a na dodôwk jaż dlô Pòlesczégò Nôrodnégò Parkù, jaczi ùmëslił tim szëkã ùczëc ekòlogie dzecë, co do niegò zazérają. Òpòwiésc ò karnie môłëch żółwiów napisa Maja Nowòtnik pòchòdzącô z pòdbëtowsczégò Pòmëska. Je farwni, kò z grëbim sztrichã, taczim, co sã stosejë do młodégò czëtińca – òpòwiôdô.

Szkòda, że dokôzkù nie jidze dostac na Pòmòrzim. Równak nie je rzekłé, że długò bãdzemë za nim żdelë i jesz w kaszëbsczim jãzëkù. Temù, że taczich farwnëch òpòwiôstków wcyg mómë mało, a bëtowsczi part KPZ bëlno to rozmieje. Dlô bëtowsczich zrzeszeńców to bë béł ju trzecy kòmiks w rodny mòwie. Róman nie przékùje téż, czej pitómë ò pòstãpny dzél ò Chòtkù. A dlôcze ò Chòtkù, a nié ò Chòcmiérzu? Przecã òd pierszégò hëftu z knôpa na gwës ju sa pòzmienił w bëńla, a chto wié, mòże je ju żeniałi i mô ricersczi pas ù bòkù? – òdpòwiôdô pitanim artista, równak chùtkò doszmërgô, że na pòstãpnégò Swiãca przińdze nama jesz dosc pòczekac.

107. Rómk Drzéżdżónk - Na zajcowëch nogach | POMERANIA 2014 nr 5

 

 

 


Rómk Drzéżdżónk

 

Na zajcowëch nogach

 

Czej bùten je słunuszkò, tej jô so tak fëjn sadnã na łôwce przed dodomã a sedzã. Czej padô deszcz, tedë sã legnã na zófie w paradny jizbie a leżã. Spòkójno, pòmalë… Tak so sedzã, tak so leżã a rozmiszlajã, czemùż nen swiat wkół mie tak nëkô. Jak òbarchniałi nëkô. Jistno jak nen mój lubòtny drëch brifka, chtëren krótkò pò Jastrach do mie fërtã na kòle przëcësnął.

– Widzôł të tak co? – swòjim zwëkã zaczął bez „pòchwôlony…”.

– Cëż zôs?

– Żebë zajc tak flot nëkôł.

– Prawie ó to to bë sã mùszôł lesnégò spëtac, ale z tegò, co jô ò zajcach wiém, tej òne pò prôwdze dosc chùtczé są.

– Ale nié jaż tak chùtczé, bë dzéń rëchli w gniôzdkach darënczi składac – brifka machnął pają w lëfce, jakbë chcôł negò zajca chwacëc za szpérë a przëtrzëmac. – Chtëż to widzôł, żebë jastrowi zajc w Jastrową Niedzelã pò chëczach sajdôł.

– Tak co sã nie słëchô – przëswiôdcził jem brifce. – Jastrowi zajc, stôrim zwëkã, w dëgùsë bë miôł chadac.

– Bë miôł, bë miôł, le slédnym czasã òn przék zwëkòwi ju w niedzelã przëchôdô. Nie je to bùten szëkù?

– Je, je – cziwnął jem zamëslony banią. – Cëż zrobic, kò dzysdnia lëdze cerplëwòscë ni mają. Òni mdą za nym zajkã jaż do Pòniedzôłkù żdac?

– Jo, jo, òni bë chcelë miec wszëtkò flot, zarô, natëchstopach. Wszëtkò mùszi bëc na zajcowëch nogach zrobioné. Nikòmù nie dadzą òdpòczic, nawetka zajcowi.

– Tak to ju na tim swiece je – zajiscył jem sã żëcym biédnégò jastrowégò zajka.

– Në jo, më tu so tak pòwiôdómë, a jô mùszã ju nëkac – brifka wezdrzôł na zégark.

– Jakùż to? Të dopiérze co przëjachôł. Wezkôj jesz co rzeczë… Cëż tã sã w Pëlckòwie dzeje? Je chto rodzony? Je chto ùmarłi?

– Nick cë nie rzekã, bò ni móm co – drëch skrzëwił mùniã. – Do rodzeniô sã, a do ùmiéraniô to ju ti lëdze tak chùtczi nie są … Ale jô pò prôwdze mùszã ju nëkac.

– Dokądkaż?

– Do miasta z białką na zakùpë.

– Krótkò pò Jastrach të zakùpë w miesce robisz? – spitôł jem kąsk zadzëwòwóny.

– To je ju czas, kò wnetk zôs wiôldżé swiãto mdze.

– Cëż të pòwiôdôsz? Przecã niżódnégò wiôldżégò swiãta terô w kalãdôrzu ni ma.

– A jaczé mómë dwa wiôldżé swiãta òb rok, në?

– Jastra ë Gòdë.

– Baro dobrze – brifka wezdrzôł nó miã jak szkólny, co je rôd ze swòjégò szkòlôka. – Jastra ju bëłë, a jaczé drëdżé wiôldżé swiãto mdze ju wnet?

– Terôzka niżódné – chcôł jem rzec Swiãto Robòtë, ale miôł strach, że brifka mie zarô jednégò wlëmi.

– Jak niżódné! Tec Gòdë są ju krótkò!

– Gòdë, mackù, za dzewiãc miesący mdą.

– Chłopie, a cëż to je dzewiãc miesący! Të sã nawetka nie òbezdrzisz, a Gwiôzdór mdze tu. To sã mùszi ju terô na niegò przërëchtowac. Darënczi czas kùpiac!

– Të czësto zgłëpiôł – zdrzôł jem na niegò zajiscony.

– Nié, jô nié – cziwnął przék banią brifka. – To swiat zgłëpiôł… Tej z Bògã. Czas to dëtk. Nëkajã.

Ë pònëkôł brifka na zajcowëch nogach na Gwiôzdorã sã rëchtowac. A jô sedzôł so na łôwce pòd dodomã, kò prawie słunuszkò fëjn grzało, a rozmëslôł, czemùż nen swiat jak òbarchniałi nëkô. Kò wiéta, do czegò jem przëszedł? Jô doch doma ni móm niżódnégò zégra! Je to ale szczescé!

106. Tómk Fópka - Gòdzynczi – gòdzënë – gòdzëniszcza | POMERANIA 2014 nr 5

 

 

 

Gòdzynczi – gòdzënë – gòdzëniszcza

Tómk Fópka

 

Stoją. Grzeją zmiarzłé rãce. Depcą. Zëmno w nodżi. Na głowã kapùce nacygają. Dopinają knąpë. Wiater. A aùtobùsa jak ni ma, tak ni ma. Gòdzëna spóznieniô. Czej żdajesz, a je pò czasu, kòżdô minuta staje sã gòdzëną, a sekùnda – minutą. A sama gòdzëna – wiecznym waranim.

Gòdzëna mòże bëc krótkô abò długô. A czasu je równo 60 minut. Chùtkò zlecy, czej sã òb ten czas dzeje co zajimnégò, cekawégò. Tej ùżiwómë zdrobnieniô. Białka pòwié, że jidze na gòdzynkã do frizjérczi abò co sprawic do krómù i wejle, ji to sã pòprôwdze chùtkò zminie. Leno nen biédny chłop żdaje z dzecoma na niã i pòzééérô na zégar…

Jeden z nôbarżi znónëch marijnëch spiéwów zwie sã… gòdzynczi. Bò są piãkné. Dlô ùcha miłé. A gòdzyneczka, gòdzënka, to pò pòlskù biedronka.

Skądka je słowò gòdzëna? Pewno òd gòdzeniô… Tegò, co bëło, a tegò, co nadchôdô z czasã… Mô òna swòje nôrzãdzé – zégar. Gòdzynk. Tej-sej je to taczi, jak kòl ksãdza Jana Walkùsza, co wisy na scanie… a czasã sobie stanie. Dzysdnia colemało jegò òkrãgłą, gòdzënową tarczã zastãpiwają cyfrowé, elektroniczné tôblëce. Taczi zédżer nie stôwô. Òn sã prosto wëłącziwô, czej zafelô sztrómù. Są zégrë w kòmórkòwim telefónie. Tej je wszëtkò w jednym a ni mùszi nosëc zégarka na rãce. Satelita w kòmórce gòdzënã ùstôwiô. Le tã kòmórkã téż dzes kùreszce trzeba wsadzëc…

Ga je gwôsnô, równo gòdzëna (w całoscë pôłnié) – biją zwònë, grają himnë, hejnałë pùszczają, kùkówczi kùkają a kùrónë pieją. A skądka taczi kùrk czë jiny kanark wié, że ju mòżna, że trzeba? Mòże nen kanark mô téż wbùdowóny zégark… A czemù prawie ptôszczi są gòdzënoma namienioné, a nié… krowë. Krusza, biwô, że mô przijemniészi zwãk. Në jo, ale jak taczé knadzëszcze do zégrã wtromòlëc?

Włącziwómë radio, bò chcemë czëc, co to je za gòdzëna.Chcemë czëc tej wiadła, bò są ò taczi gòdzënie. Wiémë, czë sã spieszëc, czë jachac pòmału. Czë jesz je czas.

Robòtã mómë òd jedny gòdzënë do drëdżi. Czim mni tã robòtã lubimë, tim barżi czikrëjemë na zégar. Szkòła – to samò. Tam jesz zwónk zwòni, cobë tëch biédnëch dzôtk za długò nie mãczëc. Ò szkólnëch nie wspòmnã…

W jedny z barżi znónëch pòlsczich spiéwów „patrioticznëch” pt. „Rezerwa” baro wczas wòjskò òdeckniwô: godzina piąta, minut trzydzieści, kiedy pobudka zagrała.

Nieletczé żëcé mają statczi do bùdzeniô. Niejeden bùdnik swòje zwònienié skùńcził na… scanie. To je jedna z niewiele rzeczi, za jaczima sygómë, nieòtmikającë òczów.

Nie liczą czasu lëdze szczestlëwi i… zakòchóny. Ò tëch pierszich Andrzéj Rëbińsczi spiéwôł: Nie liczę godzin i lat! To życie mija, nie ja… A ò miłocë… do strużczi pisôł Jan Trepczik w „Zrzeszë Kaszëbsczi” z 1939 rokù:

Kùli gòdzënów ë dniów sôdôł jem kòl cebie?

Të jes cechò szëmarza, pò kamiszkach drawòwa.

Zdrzącë na ce a twój zberk, czëł jem sã jak w niebie

Pëszno, bò jes ùzdrza mie.

Różny lëdze w ti sami gòdzënie prowadzą różné sprawë. Je pół szósti pò pôłnim. Czerowca aùtobùsu òdpôlô mòtór i rëszô na trasã, na drëgą szëchtã. Krómòwô w mònopòlowim spisywô, co je mùsz zamówic ze sznapsów a czipsów na witro. Dzeckò zez szósti klasë prawie doszło dodóm bez lasë i plëtë, miało dwie gòdzënë drodżi do chëczë. Brifka sprôwdzô, kùli mù lëstów òstało w taszë pò całodniowim wanożenim. Dirigeńt chóru w Lëzënie prawie zaczinô próbã spiéwu. A pòéta? Pòéta sã bùdzy, bò gò naszło natchnienié.

Mómë gòdzynczi i kòzlinczi. Jedne w kòscele, drëdżé – w karczmie. Ti, co rozmieją robic òbadwa, są achtniwóny (tzw. do tuńca i rożańca). Jak chto gòdzënów pilëje, nie spózniwô sã, tegò szónëjemë. Żlë nie je na czas, nie szónëje nas, tej më téż gò ni mùszimë ùczestnic. Gôdô sã: chto pózno przëchòdzy, sóm sobie szkòdzy. Abò: lepi chùtczi jak za pózno. Mówią téż: lepi pózno jak wcale. I bądzë tu mądri…

Wëbôczimë białce spóznienié. Ale czej sã spózni do robòtë, tej ju nié.

W naszi tradicje są dëchë, co przëchòdzą w nen sóm môl, ò jistny gòdzënie. Ksądz Sëchta pòdôwô, że duch taczi, czej nie pòtkô człowieka, cobë mù pòmógł skrócëc pòkùtã, gôdô: Czas, gòdzëna je ta, a człowieka ni ma. Tak téż jamrëją dëchë topiélców, co przechòdzącëch wcygają na mòkwë.

Czej nie chcemë òdpòwadac na pëtanié: Jakô to je gòdzëna? – mòżemë rzec: gòdzëna – słodzëna!

Są dobré a złé gòdzënë. W tą złą lepi nick nie gadac. Je czôrnô gòdzënã, na jaką dobrze je miec co ùszpórowóné.To ò ni prawie je we fópkòwi „Czôrny baladze”:

W czôrnëch piéckach czôrny wãdżel

W całach rządzy czôrnô chëra

Czôrnô gòdzëna je wszãdze

Bùten, bëne – w czôrnëch wërach…

Je w kùńcu gòdzëna òstatnô. Gòdzëna smiercë, czej lepi, jak chto przë nas je. Niekònieczno sostra w hòspicjum.

105. Jan Dosz - Hókejowi mòst drëszbë | POMERANIA 2014 nr 5

 

 

 

Hókejowi mòst drëszbë

Jan Dosz

 

Tegò nicht bë so przódë nie ùmëkcył, żebë na Kaszëbë przëjacha kaszëbskô reprezentacjô w hókeja! Wiele jesz dërch nie wié ò tim, że w Kanadze mieszkô kòle 10 tësący Kaszëbów, a terô co gadac, że pòtrafią òni tak dobrze grac w hókeja, jak nôlepszé klubë w Pòlsce. Ta prôwda ùkôza sã w całoscë na Kaszëbsczim Wikeńdze Hókejowim, 5 i 6 łżëkwiata na halë Òlivia we Gduńskù.

 

 

Wszëtkò sã zôs wzãło òd Dawida Szulësta (David Shulist) – òd lat przédnika Kaszëbów w Kanadze, czedës lidera stowôrë Wilno Heritage Society, dzys mera gminë Madawaska Valley, dze nôwicy Kaszëbów mieszkô. Drëgą kaszëbską gminą je Killaloe Hagarty. Tam rządzy Kaszëbka, co rodną mòwã dobrze znaje. Prawie to, że òni jesz tak piãkno rozmieją pòkôrbic pò kaszëbskù, stoji ù fùndameńtów mòstu drëszbë, jaczi bëlno sã rozwinął, pòcząwszë òd Żukòwa w 2008 rokù.

 

Madawaska zdrëszëła sã z Lëpùszã

Kanadijsczi Kaszëbi bëlë tu przez całi tidzéń. Jednym z wôżnëch pąktów jich bëcégò bëło pòdpisanié wstãpnégò pòrozmieniô ò drëszbie midzë gminama Madawaska a Lëpùsz, skąd nôwicy wëjachało jich w pòłowie XIX wiekù. Temù jich tak tam cygnie. Bëlë òni w lëpùsczi szkòle, dze rozegrelë krótczi mecz ùnihókeja ze szkòłowima dzôtkama, bëlë w ùrzãdze, dze pòdpiselë pierszé pismiono a zjedlë môltëch zrëchtowóny przez lëpùsczé gòspòdënie, bëlë na mszë w Lëpùszu, jaką òdprôwiôł ks. Władisłôw Szulëst, òd lat ùkôzywający prôwdã ò Kaszëbach w Kanadze, bëlë kùreszce na smãtôrzu, dze szukelë grobów ze swòjima nôzwëskama. A to bëło czësto letkò. Kò nie felëje tam Szulëstów, Kùlasów, Piekarsczich, Brzezyńsczich, Kaszubków, Skibów i jinszich. Taczé prawie nôzwëska mają hókejiscë, dlô chtërnëch kaszëbskô zemia sta sã terô w pełni tatczëzną.

Tu je mòje serce na Kaszëbach. Jô baro bë sã chcôł naùczëc kaszëbsczégò jãzëka – gôdôł Kirk Skibo, jeden z nôlepszich graczów hókejowégò karna.

Młodi ju tak nie rozmieją pò kaszëbskù, ale pòkòchelë òni to zemiã jak swòjã. Wszëtcë bëlë tu pierszi rôz, òkróm przédnika Dawida i jego brata, trenera karna, Riszarda. Òn wierã nôlepi jesz rozmieje gadac w rodny mòwie.

Jô jem tu baro rôd, że jô sã mògã rozmówic z lëdzama. Jô wszëtkò rozmiejã, a òni mie téż rozmieją. I to pò tëli latach. Më jesmë piątim pòkòlenim Kaszëbów w Kanadze. To je cos wspaniałégò – wzdichô trener, jaczi drëdżi rôz w żëcym béł na Kaszëbach.

 

Swiãto kaszëbiznë na lodowiszczu

Riszard Szulëst (Richard Shulist) pierszi rôz béł ù nas, jak w Centrum Edukacji i Promòcji Regionu w Szimbarchù bëła òdmikónô chëcz trapera. Tam prawie i tą razą bëłë jaż trzë nocniczi, a w jinszich dniach spelë òni dze jindze na Kaszëbach. Wszãdze bëlë bëlno achtniony i ùczestowóny. I chòc czasã redosné rozmòwë dérowałë do rena, skòrno òni leno wjachelë na tôflã lodowiszcza, stôwelë sã prima graczama, z chtërnyma letkò wëgrac nikòmù nie je. Przekònałë sã ò tim trójmiejsczé karna. Mad Dogs Sopòt stracył jaż 5 do 11, a Dragons Gduńsk nawiązôł sztótama równiészą biôtkã, ale òstateczno przegrôł 4 do 6.

Ale kò nié wëniczi bëłë nôwôżniészé. Bëłë to doch mecze drëszbë. Wôżné bëłë wiôldżé zéńdzenia. Przez halã Olivia przewinãło sã kòl 4 tësący Kaszëbów z rozmajitëch strón, òd Brus i Chòjnic pò kùnôszk Nordë. Wszëtcë winkòwelë, machelë kaszëbsczima fanama, krzikelë „Wiedno Kaszëbë”. Bëło to nieznóné dotądka swiãto kaszëbiznë.

Jô béł na wiele kònferencjach, przeczëtôł lop ksążków, ale taczi bùchë z bëcégò Kaszëbą jô nigdze sã nie naùcził, jak przez te dwa dni – ùznôł Adam Hébel z Lëzëna, jeden z przedstôwców òrganizacji Kaszëbskô Jednota.

 

Dlô chwałë kaszëbiznë!

To bëło naprôwdã wôrt òbezdrzec, jak Kaszëbi mają swòjã drużinã i wëgriwają z pòlsczima karnama – dodôł Czech Bielëcczi z partu Zrzeszeniégò w Baninie, chtëren to béł jednym z nôpierszich òrganizatorów wikeńdu. Przede wszëtczim nad całoscą dzejelë ju długò przed meczama Marión Górlëkòwsczi i Eùgeniusz Prëczkòwsczi, co ju òd lat dbadzą ò rozwij mòstu drëszbë. Òd stronë pòlsczich hókejistów wiôlgą robòtã wëkònôł Michôł Smigelsczi, przédnik Mad Dogs, chtëren òd niedôwna mieszkô w Chwaszczënie. To bëło miło gòscëc jich na Kaszëbach. Pò tim wikeńdze jô téż czëjã sã jak Kaszëba – stwierdzył Smigelsczi.

Taczé zjawiszcza nôbarżi redëją Dawida Szulësta. Kò dejowi cél je w tim wszëtczim nôwôżniészi. Dawid dërch dążi do te, żebë wszëtcë Kaszëbi bëlë bùszny z tegò, że są Kaszëbama, tak jak òn sóm je bùszny.

Czej jô czuł „Zemia Rodnô” spiéwóną na rozpòczãcé ceremónii przez Werónikã Kòrthals, tej jô widzôł, jak to wszëtczim dało mòc i bùchã. Naszi zawòdnicë bëlë tak tim ùjãti, jak nigdë piérwi. I trzë tësące Kaszëbów na widowni mët. A czej drëdżégò dnia zaspiéwóny béł himn naszi drëszbë „Wiedno Kaszëbë” przez Wérónikã Prëczkòwską i Martã Òkrój, tej łzë same cësnãłë sã do òczu. Tegò nigdë sã nie zabôczi – rzekł Dawid Szulist.

I nie zabôczi pò prôwdze ti réze nicht z kanadijsczich kaszëbsczich hókejistów. Pòrobioné tësące òdjimków krążą pò fejsbókach, mejlach i dze le sã dô. Òne przebôcziwają te snôżé wëdarzenia, téż piãkną Kaszëbską Drogã Krziżewą ù Kaszëbsczi Królewi w Swiónowie, chtërnã òni tczą jakno swòjã Królewą i téż wanożné stegnë w Kòscérznie, Kawlach Dólnëch, Baninie, Miszewie, Miszewkù, Tëchòmiu, Kartuzach, Gôrczu i Gduńskù. Wszãdze mają òni terô fùl drëchnów i drëchów. Wszëtczé te i jinszé môle, za sprawą lëdzy tam mieszkającëch, sztabil pòdtrzimiwają mòst drëszbë, chtëren bądze sã dërch wzmòcniwôł w pòsobnëch latach. Dlô chwałë kaszëbiznë i Kaszëbów!

104. Bòżena Ùgòwskô - Môłô galeriô akwarelków ò szczescym | POMERANIA 2014 nr 5

 

 

 

Bòżena Ùgòwskô

Môłô galeriô akwarelków ò szczescym

 

Akwarela knôpiczich lat

Chtëż na Kaszëbach nie znô jegò nôzwëska, a jesz lepi przezwëska Jan Zbrzëca. Dlô młodszégò pòkòlenia Kaszëbów përznã jiwru mògło bë bëc leno przë kąsk strzédnowieczno brzëmiącym „Krëban z Milachòwa”, bò tegò pseùdonimù Stanisław Pestka òd dôwna nie ùżiwôł, a pòdpisywôł nim téż blós felietónë, jaczé nalézemë w „Pòmeranii” z zeszłégò stalata. A równak cekawô je jegò geneza. Mieszkańcë Krëbanów wiedzą, że je to geògraficznô pòzwa jezora niedalek Rólbika, bez jaczé przepłiwô rzéka Zbrzëca. Za knôpiczich lat to jezoro i ta rzéka bëłë pózniészémù dzejarzowi za całi swiat – tu przëchôdôł czëtac ksążczi w towarzëstwie domôcégò psa, tu ùcził sã òbserwòwaniô nôtërë, atrakcją bëła mòżlëwòta kąpaniô sã czë łowieniô rëbów. Nierôz nôdgrodã stanowiła „pësznô, jezórnô glada, a na ni niezrechòwóné karna dzëwëch kaczków i pòdwòdôrzów. Nie felało téż majestaticzno płiwającëch kôłpów. Wdzãcznô pamiãc ò Milachòwsczim Jezorze sprawiła, że do mòjégò drëdżégò krëjamnégò miona przedosta sã nazwa z drżéniã Milachòwò”.

 

Akwarela Nômianë

Chòc pò szkòłach długò szukôł swégò placu na zemi i jakno niespòkójny dëch z nakôzu abò przëdarziwający sã leżnoscë wiele wanożił, przecygôł z miasta do miasta, zmieniwôł robòtë, cządniczi, z chtërnyma wespółrobił, wcyg nosył w se teskniączkã za Kaszëbama.

Wiele lëdzy pitónëch ò nôszczestlëwszi dzéń żëcégò pòdałobë rozmajité wëdarzenia òsobisté czë familijné. Mało chto równak òdpòwiedzôłbë taczima słowama: „Sztërk, w chtërnym stało sã òczëwistim, że Kaszëbizna mdze Nômianą mòjégò żëwòta”. A bëło to w pòłowie 1958 rokù w Słôwnie, czedë dostôł wiadło ze Gduńska, że dwiérczi do redakcji cządnika „Kaszëbë” są dlô niegò òtemkłé. I jesz niedôwno na wspòmink tegò wëdarzeniô wëznôł „òdtądka nëkôł jem żëwòt w jaczims błogòstónie i to pòczëcé szczescégò towarzëło mie téż jakno żurnalisce »Kaszëbów«”. To szczescé skùńczëło sã leno 3 lata pózni pò zamknienim redakcji przez „nieżëcznëch partijnëch kùńdów” (czë nie wëzérô z tëch bez mała dobrodësznëch słowów pòstawa łagódnégò i pòkórnégò człowieka, jaczim òstôł do dzysô?!). Nômiana równak wòła rozskôcónô przez rodôka z Lubni, mdącégò dlô przińdnégò pòétë „pòstacją na sztôłt staroprësczégò wieszczka Wajdelotë”. I stało sã. Długò nie czuł sã gódnym ani dozdrzeniałim, bë „erbòwac lëtniã pò Bekwarkù”, jaż jednégò dnia „apartné słowa jakbë same spłënãłë z pióra, czegò brzadã béł pierszi dokôz »Czasë Stolemów«”. Wnet Mùza czãscy zaczãła sã òdzewac. Nié równak dopiérkù co òdkrëti talent, ale mòżnota wëpòwiôdaniô mëslów mòwą starków òbjawiła sã „pòwielenim czëłotë do rodnégò słowa”. Ta „czëłota sparłãczonô ze swiądą, że prôca na rzecz kaszëbiznë, a téż pòmòrsczi tatczëznë stónie sã pò prôwdze mòją Nômianą. Dzãka ùswiądnieniémù ti prôwdë mòjim ùdzélã stało sã drëdżi rôz w żëcym pòczëcé szczescégò”.

 

Akwarela czasu kòmùdë

Niespòkójné czasë kùńczącégò sã w Pòlsce kòmùnisticznégò totalitarizmù nie òbszcządzałë nikògò, chto sã systemòwi nie pòddôł. Doswiôdczôł tegò téż Pestka, kò w tëch nieùbëtnëch latach dzejôł w Zarządze Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô i redakcji „Pòmeranii”, w tim piastëjąc nôwëższé fùnkcje (nawetka dwa razë, leno ten drëdżi rôz przëpôdôł na czasë, czej nôlégało mądrze wëzwëskac dopiérkù co ùdostóną wòlnotã i przërëchtowac Pòmòrzôków do òdpòwiedzalnégò włącziwaniô sã w rządzenié swòją tatczëzną). Tim, co znëkiwało mù spik z òczów, nie béł strach ò se czë drëchów-wespółrobòtników, leno ò kaszëbiznã. Zdrzącë z perspektiwe minionëch dekadów, pòwié: „Jô zamikôł kaszëbiznã w szklany kùlë, na taczi ôrt jô jã barnił. Czerowało mną zajiscenié ò przedłużenié kaszëbsczégò żëwòta. Mòwa, jãzëk, to je drżéń kaszëbiznë. Zagróżbą je Niewôrto – że przestónie sã dmùchac na nen płomiszk, stąd tak wôżny je pòkòleniowi przekaz òd kòlibczi”.

 

Akwarela przińdnotë

Te słowa wërazno wskazëją téż na jesz jednã znankã: jegò daleksyżné zdrzenié, ùrëchliwanié swòjich czasów, bez co gwësno téż biwôł nierozmióny. A równak zdrzące dzysdniowim òkã na historiã ùszłëch lat, nie dô sã nie dostrzéc profetizmù jegò dzejaniô i słowa, tak pòéticczégò jak i pùblicysticznégò. Òczekiwôł òdmianë i dożdôł sã. Eùropejską Ùniã pòstrzégô jakno nôdzejã dlô Kaszëbów. Nôprzód temù, że w ji sztrategii „ùmôlnionô je dbałota ò môłé tatczëznë, nôrodné mniészoscë, rozchlastłé pò rozmajitëch krajach. Kaszëbskô mniészosc òsta ùznónô za mniészosc regionalną. W minionëch czasach wszelejaczé mniészoscë ni miałë szczescô cos znaczëc w Eùropie. Terôzkù pòd faną Ùnii nastôł czas wënadgrôdzający pòliticzi. Kùreszce mòże dlô kaszëbiznë i calëchnégò Pòmòrza zrobic wicy dobrégò”. Taczé zadanié stôwiô tak przed Zrzeszenim i samòrządzënama, jak i kòżdim, chtërnémù kaszëbizna leżi na sercu.

 

Wasto Staszkù! Nôprzód cësną sã na lëpë słowa wdzãcznégò pòdzãkòwaniô za brzôd wielelatny robòtë, chtërną cerplëwò przërëchtowiwôł Wasta młodszé pòkòlenia Zrzeszonëch do nëch lepszich czasów. Te słowa wiôldżégò ùznaniô niech mdą za krutã do serdecznëch i z głãbi wzrëszonëch serców płënącëch żëczbów z leżnotë miniony 85. roczëznë. Niech żëcé mijô w szczestlëwòce, znaczoné żëczlëwòtą nôblëższich, a chwile drãdżé pòmôgô przedërchac ùkòchónô kaszëbizna. Mùzë niech słowa pasowné nalézą...

 

Wszëtczé cytatë pòchòdzą z kôrbiónków przeprowadzonych z Wastą Stanisławem Pestką w òstatnym czasu.

103. Rómk Drzéżdżónk - Pëlckòwskô kómka | POMERANIA 2014 nr 4

 

 

 


Rómk Drzéżdżónk

Pëlckòwskô kómka

 

Sedzôł jem prawie przed chëczą a chwatôł lëbawé parmiénia zymkòwégò słunuszka, czedë na pòdwòrzé wjachôł brifka.

– Pòj, pòj, drëchù, sadnijże do mie – cziwnął jem na niegò, ceszącë sã na nowé klapë a pludrë, chtërnëch mój brifka miôł wiedno fùl taszã.

Nen wezdrzôł nó miã, skrzëwił mùniã, machnął rãką, a rzekł:

– Kò tu ni ma na czim sadnąc.

– Jakùż nié? A na czim jô sedzã – ùdôł jem òbrażonégò, ale tak pò prôwdze jô na jegò gôdanié miôł namknioné.

– Të sedzysz jak torta a nick ò wiôldżim swiece nie wiész. Zdrzi na ną swòjã kómkã. Cëż to je?

– Kómka jak… kómka. Drzewianô, mòcnô, stôrodôwnô, wësedzałô, kąsk skrzëpiącô a strëpiałô, bëlnô pëlckòwskô kómka. Ta jesz mòjégò tatka tatka pamiãtô. Mòże nawetka pratatka, chtëż to mòże wiedzec. Në pòj doch, sadnijże a pòwiôdôj cëż tã w nym twòjim wiôldżim swiece je czëc – przesënął jem sã kąsk, bë zrobic dlô negò grëbelë wicy placu.

– Hã, we wiôldżim swiece lëdze to sedzą…

– Mariczënë panie jo, zôs mają kògò zamkłé?

– Dze zamkłé, co zamkłé? – zadzëwòwôł sã brifka. – Mie jidze ò łôwczi do sadnieniô.

– Jaczé zôs łôwczi?

– Bëlné łôwczi, snôżé, pëszné, widzałé dokôzë wësoczégò kùńsztu. Taczé, co bez słowów rozmajité, czekawé historëje najim lëdzóm a letnikóm òpòwiôdają …

Pòrëszôł jem sã zaczekawiony, jaż na mòja stôrodôwnô kómka zaskrzëpia.

– Czëjesz të, ta cë rozmieje historëje pòwiadac – zasmiôł jem sã a wezdrzôł na drëcha, chtëren dërch stojôł, jakbë chcôł w zemiã wrosc.

– A béł të czedës w Gdinie? Tã cë je łôwka do sadnieniô!

– To je ta, co na ni sedzy dwòje starëszków, jo? Jô so czedës tak rozmëslôł, za czim òni tã sedzą. Na pòdwëżkã emeriturë z ZUS-u żdają? Tej òni tã jesz trochã pòsedzą…

– Ha, ha, ha – téatralno zasmiôł sã brifka. – Ale szpôs, zarôzka pãknã. Kò to są rëbôk a rëbôczka, jaczi pòwiôdają historëjã stôri Gdinie, mackù të.

– Kò to je wiém. Co të dzysô jes taczi pòwôżny?

– Bò tuwò w Pëlckòwie ni ma na czim sadnąc! – czuł jem, że nen mój drëch je corôz barżi rozgòrzony. – Zdrzij na Kòscérznã. Tam mòże so sadnąc. Kòle najégò Remùska. Ten cë wiele mòże pòwiadac.

– Òsoblëwie, czej chto sã nëch jegò zakapslowónëch mionowników za wiele wëpije… – ale widzącë grozną mùniã brifczi, jem dodôł ùspòkòjiwającë: – Në dobra, dobra, z Remùsa sã nie szpòrtëje.

– Në, żebë to béł slédny rôz – drëch pògrozył mie pôlcã, sztót pòmëslôł a cygnął dali: – A béł të terôzka w Pùckù?

– Nié. A co, kùńc swiata je krótkò?

– Jaczi kùńc swiata?

– Matinkò jedna w bùksë òblokłô! Taczi mądri të drëszkù jes a nick nie wiész. Kò w Pùckù czas nëkô trzë razë wòlni jak dze jindze, temù téż kùńc swiata mdze tã sto lat pózni. Nômni sto lat…

– Ë bez no sto lat Pùcónie mdą mielë na czim sedzec. Ti so ùfùńdowelë pëszną łôwkã, to je mùszi rzec w jejich gôdce – lôwkã, a tak pò prôwdze „lewka” òd lwa – kąsk zapëzglił sã brifka. – Mòżesz pòmùjkac łososa, wsadzec rãkã w gãbã lwa, mòżesz so zrobic na ni òdjimk… Prosto mòżesz so jak człowiek sadnąc, a kùlturalno sedzec.

– Cëż të môsz dzysô z tim sedzenim?

– Bò w Pëlckòwie ni ma na czim sadnąc! – riknął brifka.

– Tej sadnij so na slôdk!

Nen, próbùjącë sã rëszëc z môla, zrobił wiôldżi òczë, a jô, mie nic, tobie nic, rozgòrzony tim jegò plestanim, pôlcã pòkôzôł mù, dze më jic.

– Të gniota të… Tej przëcygnij të do Gdinie, Kòscérznë abò nawetka Pùcka! Wejleszcze! W Pëlckòwie ni ma na czim sadnąc, graf jeden, hrabia, dolemón! Nëże, rëszë sã, a biôj! Wëcygôj stąd, ale ju!

– Wëbaczë, twòja kómka téż je dobrô… – brifka stojącë jak kam, płaczlëwò zdrzôł na mie a stãkająco rzekł: – Cos mie sã zdôwô, że wëcygnąc jô ni mògã…

Cos mie bëło dzywno, temù spòkójnym głosã jem spitôł:

– Cëż sã tobie, drëchù, stało?

– Ni mògã sã z môla rëszëc… Wierã jô za mòckò wrósł w ną pëlckòwską zemiã.

102. Karol Wicher - Ùtwórca wirtualnëch swiatów | POMERANIA 2014 nr 4

 

 

 


 

Ùtwórca wirtualnëch swiatów

 

Ju czile tësący lëdzy testëje w internece nową kòmpùtrową grã, chtërny wiôldżi dzél pòwstôwô na Kaszëbach. Gloria Victis – bò taką mô przezwã – to nowòczasny projekt, co przeniese grającëch w swiat parłãczący historiã ze sztëczkama fantasticznyma, a wszëtkò inspirowóné je m.jin. lëdowima wierzeniama.

Ò projekce, jegò dejach ë ò tim, czë Kaszëbë mògą dac materiôł do dokazu, jaczim je kòmpùtrowô gra, z Karola Wicherã ze Starzëna – chłopã òdpòwiadającym m.jin. za wëzdrzatk swiata w Gloria Victis – kôrbił Matéùsz Bùllmann.

 

Chcemë zaczic òd „piécka”, òd spòdlégò. Co krëje sã pòd przezwą Gloria Victis? Jaczi je to zort grë?

 

Gloria Victis je grą z gatënkù MMORPG (Massively Multiplayer Online Role Playing Game). Je to zort kòmpùtrowi grë, w chterny wiôlgô lëczba lëdzy mòże grac ze sobą w wirtualnym swiece. Grôcz prowadzy swòjã pòstacją ë czerëje ji dzejaniama. Mùszi zrobic setczi zadaniów, hańdlëje, pòspólno z jinyma biôtkùje sã z wrogama ë dobiwô drëchów.

 

Mie drãgò je zrozmiec waji fachòwi jãzëk. Terô rzeczë nama përznã proscy, jak wëzdrzi rozegracjô?

 

Grający ju na zôczątkù je wrzucony na głãbòką wòdã ë mùszi òdnalezc sã w jistniejącëch pòliticznëch czë religijnëch kònfliktach. Òb czas zôbawë mdze mòżna dobiwac dobrą abò lëchą sławã w rozmajitëch partach swiata. Gra mdze reagòwa na to, co më robimë ë mdze to miało dosc wiôldżi znaczënk na rozwij naji pòstacji. W Gloria Victis chcemë téż òddac całą makabrã biôtków ze strzédnëch wieków, ale téż snôżosc turniérów z tegò cządu ë bùchã dobiwców w nich. Grającym òddómë szeroczi wëbiér mòżlewòtów: biôtka z sodła, pòjedinczé jachtë czë wiôldżé kampanie w wòjnach midzë krajama.

 

W jaczim swiece mdze sã òbrôcôł grający?

 

Gloria Victis je ùsadzóny w swiece, chtëren szlachùje za eùropejsczima strzédnyma wiekama. Spòdlé grë ë ji historiô są fantasticzné, ale jegò partë òpiarté są na historicznëch pòdstawach. W rozegracji dostãpné mdą sztërë lëdë, chtërnyma mdze mòżna grac: Midlandczicë, Ismirowie, Azebòwie ë Syngarczicë. Kòżdi z nich je jiny, mô swòje zemie, kùlturã, drëchów ë wrogów. Barnie szlachùją za tima, co bëłë ùżiwóné w strzédnëch wiekach, gardë ë zómczi są pòdobné do dôwnëch twierdzów, òbleczënk téż òdpòwiôdô ruchnóm noszonym przez ricerzów, mieszczón ë chłopów.

 

Historiô, chtërna mdze pòkôzónô w grze, rëchtëje Jack Kòmùda – znóny téż w naszim regionie pisôrz. Jak sã ùdało wcygnąc gò do wespółrobòtë?

 

Pò rozmajitëch jiwrach z lëdzama robiącyma przë grze jesmë mùszelë zmienic përznã fabùłã. W internece pòjawiło sã ògłoszenié, że chcemë pòdjic wespółrobòtã w célu napisaniégò nowi historie w grze. Jednyma z kandidatów bëlë prawie Jack Kòmùda ë Macéj Jurewicz. Fabùła grë je naszą niespòdzónką dlô Waji i nie chcemë ji pòpsëc, gôdając ò ni ju terô. Mòżemë równak zagwësnic, że mdze cekawô, a Jack Kòmùda i Macéj Jurewicz, chtërny za niã òdpòwiôdają – ùtwórcowie historëji do nôlepszich grów na rënkù, taczich jak Wiedzmin, i aùtorowie wiele pësznëch ksążków – mają głowë ful ùdbów ë pewno nas zaskòczą.

 

Jack Kòmùda westrzód swòjich dokazów mô téż ksążczi, chtërnëch akcjô mô swój plac na Kaszëbach. Pòjôwiają sã tam kaszëbsczé pòstacje. Chòcle w ksążce Galeony Wojny. Sóm aùtór bëł czëtińcã dokazów Aùgùstina Necla. Czë mdze to miało swój cësk na fabùłã grë?

 

Historëjô jak ë swiat grë są fikcyjné, równak ùwôżny grający naléze elementë szlachującé za prôwdzëwima kùlturowima karnama, regionama czë nawetka krajama.

 

Czë pòdług cebie nasz región jakno môl, jegò kùltura, historiô – mògą bëc materiałã do zrëchtowaniégò kòmpùtrowi grë?

 

Zycher, że jo! Òd prostëch grów logicznëch dlô dzôtków, pò grë przëgòdowé czë wòjnowé. Pësznym przikładã taczégò materiału je Żëcé i przigòdë Remùsa Aleksandra Majkòwsczégò, historiô Grifa Pòmòrsczégò czë nawetka szwédzczégò pòtopù òpisónégò przez Aùgùstina Necla w ksążce Krwawy sztorm.

 

Czedë mdze mòżna zagrac w Wajã grã? Gdze mòżna ji szëkac?

 

Terôzka warają testë wczasny wersji grë. To je taczi doswiadczalny pòligón. Testowóné są nowé mechanizmë ë mòżlewòtë. Mómë starã pòzbëc sã felów ë rozwijac całosc w òpiarcym ò to, co gôdają nama testëjący. Ju terô mòżna dostac klucz do grë i testowac jã pòspólno z jinyma.

 

Robi sã ò waji głosno. Jô wiém, że gra je promòwónô nawetka za wiôlgą wòdą – ë nie chòdzy mie tu ò nasze Wiôldżé Mòrze.

 

Jem na nôwôżniészich kònferencjach w Pòlsce, m.jin. GameDay w Sosnowcu ë Digital Dragons w Krakòwie. Dzãka pòmocë Brittany prawie z Nordowi Americzi ë Litting Zhu z Nowi Zélandie jesmë chòcbë na zagrańcowëch pòrtalach internetowëch. Dzãka dobrémù PR-owi robionémù nama przez lëdzy, chtërny nama pòmôgają, docérómë do szeroczégò karna.

 

Na kùnc – planë na przindnotã…

 

Pò pierszé wëdanié grë ë ji dalszi rozwij. Përznã rëchli rozwij testów. Zakùńczenié robòtë doma ë przeniesenié sã do swòjégò studia, gdze robòta pùdze rëchli.

101 Słôwk Fòrmella - Jak to biwało... krótkò pò II wòjnie | POMERANIA 2014 nr 4

 

 

 


Jak to biwało... krótkò pò II wòjnie

Słôwk Fòrmella

 

Wiédzô ò kaszëbsczi regionalny rësznoce mòżemë nalezc we wielnëch historicznëch zdrzódłach. Wiadomòscë, co tikają sã naji historie, są téż zamkłé w aktach zebrónëch w archiwùm Institutu Nôrodny Pamiãcë. Jeden z robòtników INP ju trzecy rôz przezérô je dlô najich Czëtińców.

 

 

Stalinowsczi cząd najich dzejów, to je kùńc lat szterdzestëch ë pierszô pòłowa piãcdzesątëch ùszłégò stalata, béł òsoblëwie drãdżi dlô kaszëbsczi spòlëznë. Ale pierszé lata pò wòjnie mògłë jesz bëc sparłãczoné z jakąs nôdzeją, że mòże ta pòwòjnowô Pòlskô bãdze dlô swòjich kaszëbsczich òbëwatelów lepszô jak przedwòjnowô. W 1946 rokù òdbéł sã doch w Wejrowie Kaszëbsczi Kòngres, a w latach 1945–1947 wëchôda w nym samim gardze òdrodzonô „Zrzësz Kaszëbskô”.

 

Szukanié za separatistama i procëmkòmùnysticznyma sëłama

Przédnictwò lëdowi Pòlsczi pòstarało sã równak ò to, żebë nen czas ògrańczony wòlnotë nie warôł za długò. Ju w 1947 rokù „Zrzësz” òsta zlikwidowónô a na Kaszëbë, juwerno zresztą jak na całą Pòlskã, przëszła cemnô ë zëmnô noc stalinowsczi ùcemiãdżi. Òsoblëwie doswiôdczëlë tegò tej kaszëbsczi dzejarze z karna zrzeszińców. Prawie òni stelë sã tej bëlnym célã dlô bezpieczi. Przédną przëczëną zainteresowaniô krëjamnëch służbów zrzeszińcama bëło to, że brelë jich za „separatistów” ë „rewizjonistów”. Wôrt w tim môlu równak pòdsztrichnąc to, że pòsądzenié ò separatizm nie bëło dlô tëch lëdzy niczim nowim. Ju przed drëgą swiatową wòjną ti dzejarze bëlë znóny z tegò, że ùwôżelë kaszëbiznã za jãzëk a Kaszëbów za apartny nôród w òbrëmienim pòlsczégò państwa i chòc w wielnëch swòjich dokazach piselë ò swòjim ùwôżanim ë lojalnoscë dlô pòlsczich wëszëznów, tej dejade ju za „sanacjowëch”, to je przedwòjnowëch rządów zwóny bëlë „separatistama”.

Jeżlë chòdzy ò pòwòjnowi kaszëbsczi „separatizm”, to dosc tëlé wiadłów na tã témã nalezc jidze na przëmiôr w sprawòzdanim ze służbòwi rézë, jaką w gòdnikù 1956 rokù do gduńsczégò Wòjewódzczégò Ùrzãdu Pùblicznégò Bezpiekù (WÙPB) òdbëlë kapitón Jón Dembòwsczi ë majór Aleksander Mitkò (mést jachelë z centralë, z Warszawë). Z tegò dokùmentu mòżemë sã dowiedzëc, że sprawa kaszëbsczégò separatizmù pòjawia sã ju w 1946 rokù, a zrzeszoné bëło to prawie z wëchôdanim wznowiony pò wòjnie „Zrzëszë Kaszëbsczi”, chtërny wejrowskô cenzura zarzuca rozkòscérzanié separatisticznëch dejów. Fónkcjonariuszowie bezpieczi napiselë, że bëło to pismiono regionalné, ale baro mòcno namerkóné katolëcyzmã. Òkróm pòzdrzatkù regionalno-katolëcczégò kòmùnyscë dozdrzelë westrzód redaktorów „Zrzëszë” pòzdrzatk „propeeselowsczi”. Òznôczało to, że wedle wëszëznów „lëdowi” Pòlsczi redakcjô negò cządnika przënômni w dzélu pòpiéra w tim czasu Pòlsczé Lëdowé Stronnictwò, chtërno bëło tej przédną legalno dzejającą procëmkòmùnysticzną sëłą w Pòlsce. W pòłowie 1946 rokù nen „propeeselowsczi” pòzdrzatk miôł nawetka wząc górã w redakcje, ale ju pòd kùńc tegò rokù zôs królowac zaczął w pismionie „klerikalny regionalizm”.

 

Pierszô pò wòjnie kaszëbskô òfiara bezpieczi

Wedle ùbecczégò dokùmentu z 1956 rokù w pierszich pòwòjnowëch latach „Zrzësz Kaszëbskô” ë jinszé sprawë sparłãczoné z kaszëbską rësznotą nie zajimałë jesz za baro ùrzãdów pùblicznégò bezpiekù, a w biôtkã z nima włączëłë sã tej przédno cenzura ë wëszëznë Pòlsczi Robòtniczi Partie.Czë bëła to prôwda? W dzélu wierã jo. Z ùbecczich aktów, jaczé przechòwiwóné są dzysô w archiwach Institutu Nôrodny Pamiãcë wëchôdô, że nôwiãkszé zainteresowanié bezpieczi kaszëbsczima dzejarzama (przede wszëtczim zrzeszińcama, chòc nié blós nima) zaczãło sã ju w latach piãcdzesątëch. Nie òznôczô to równak, że w czasu, czej mógł jesz wëchadac kaszëbsczi cządnik, ùrząd bezpiekù dëcht nick nie czerowôł sã za Kaszëbama. Bëlnym przëmiarã zajinteresowaniô „ùbecje” Kaszëbama mògą bëc tuwò kawle Aùgùstina Westphala. Człowiek nen, chtëren w kùńcowim dzélu drëdżi swiatowi wòjnë czerowôł przédnym òrganizacjowim partã Krëjamny Wòjskòwi Òrganizacje Pòmòrsczi Grif (Tajna Organizacja Wojskowa Gryf Pomorski) a òkróm te béł téż ji przédnym kòmendantã, w gromicznikù 1946 rokù òstôł pòjmóny przez ÙB, gdze béł baro „òstro” przesłëchiwóny. Béł òn téż nôleżnikã nadzérny radzëznë Wëdôwny Rzesznicë „Zrzësz Kaszëbskô”, ale 28 zélnika 1946 rokù nie przëszedł na ji zéńdzenié. W protokòle z négò zetkaniégò, jaczi nalezc mòżemë w aktach INP, napisóny je, że béł òn tej „chòri”. Przëczëną ti „chòroscë” bëło prawie to, jak òdnoszëlë sã do niegò fónkcjonariuszowie pòliticzny pòlicje „lëdowi” Pòlsczi. Pò tim, jak trafił w jich paje, nigdë ju nie wrócył do zdrowiégò i ùmarł w séwnikù tegò rokù w Wejrowie. Mòżemë tej rzec, że béł òn jedną z pierszich pò wòjnie kaszëbsczich òfiarów bezpieczi.

 

W ùbecczi kartotece krëjamno dozérónëch

Jinszą personą, jaką na gwës interesowelë sã ju w szterdzestëch latach fónkcjonariuszowie ÙB, béł Jón Rómpsczi. W zélnikù 1947 rokù III Sekcjô III Wëdzélu WÙPB we Gduńskù wësła do wejrowsczi bezpieczi pismò, w jaczim pita sã midzë jinszima ò niegò. To, że zajimôł sã nim prawie III Wëdzél, òznôczô, że ùbówcóm chòdzëło w tim czasu przede wszëtczim ò „pòdzemné” dzejanié Rómpsczégò w òbrëmienim kònspiracjowëch, wedle pòzdrzatkù kòmùnystów nielegalnëch òrganizacjów. W òdpòwiedzë ùrząd bezpiékù w Wejrowie w séwnikù 1947 rokù wësłôł do Gduńska pismò, w chtërnym zamkłô je wiédzô, jaką bezpieka mia tedë na témã Rómpsczégò a òsoblëwie jegò wòjnowëch i pòwòjnowëch kawlów, dzejaniô ë pòzdrzatków. W dokùmence nym przeczëtac mòżemë midzë jinszima, że na pòczątkù II swiatowi wòjnë przebiwôł òn w Kartuzach i w Wejrowie. Na pòdsztrëchniãcé zasługiwô tuwò nadczidka ò tim, że bez całi wòjnowi czas béł òn „Pòlôchã bez grëpë”, to je nie przëjął niżódny z niemiecczich nôrodnëch grëpów. Pamiãtac mùszimë doch, że òb czas wòjnë wiele Kaszëbów wpisónëch òstało na niemiecką nôrodną lëstã (colemało do trzecy grëpë), co w przëtrôfkù chłopów w pasownym wiekù sparłãczoné bëło ze wzãcym do niemiecczégò wòjska. Rómpsczémù, jak widzymë, ùdało sã jakòs przeżëc wòjnã bez wpisaniô na „volkslistã” i bez służbë w Wehrmachce i nie brëkòwôł ju tej, jak wiele najich lëdzy przechadac przez procedurã tak pòzwóny rehabilitacje, òb czas chtërny lëdzë wpisóny na niemiecką nôrodną lëstã mùszelë ùdokazniwac, że zasługiwają na to, żebë bëc pòlsczima òbëwatelama.

Nie òznôczô to dejade, że Rómpsczi béł dlô bezpieczi „czësti”. Dëcht prawie òpaczno. Kò doch béł òb czas wòjnë nôleżnikã KWÒ Pòmòrsczi Grif. Dzysdniowi czëtińc, òsoblëwie młodi mòże sã tim baro zdzëwic, ale przez dłudżi czas pò wòjnie lëdze, co przënôlégelë do Grifa, chòc biôtkòwelë sã z Niemcama ò wòlną Pòlskã, ni mòglë pòchwalëc sã swòjim dzejanim w ny òrganizacje. Pòmòrsczi Grif nie prowadzył prôwdac niżódny procëmkòmùnysticzny biôtczi, ale duch jegò dzejaniô béł nôrodny ë katolëcczi, co nawlékało do przedwòjnowégò Nôrodnégò Stronnictwa. Widzymë tej, że deje, jaczima służëlë grifówce, bëłë czësto jinszé jak te, chtërné wëznôwelë kòmùnyscë. Òkróm tegò baro zaszkòdzył nôleżnikóm Pòmòrsczégò Grifa dôwny fónkcjonariusz gduńsczégò gestapò Jón Kaszubòwsczi, jaczi pòd sóm kùńc wòjnë zaczął wespółdzejac z rusczima a pózni téż z pòlsczima krëjamnyma służbama i nagôdôł jima wiele lëchégò ò Grifie. Sóm Rómpsczi béł aktiwnym nôleżnikã ny òrganizacje i òb czas wòjnë miôł w ni wòjskòwi stãpień pòdpòrucznika. Pózni za „pòliticzné sprawë” òstôł pòjmóny przez hitlerówców i nalôzł sã w lagrze Stutthof.

W aktach bezpieczi przewarôł do dzysô òdpisënk dokùmentu z 18 lëpińca 1946 rokù, w jaczim Rómpsczi przëznôwô sã do swòjégò dzejaniégò w KWÒ Pòmòrsczi Grif. Zagwësniwô téż nowé pòlsczé wëszëznë, że òd 12 strëmiannika 1945 rokù, to je òd ùwòlnieniô „òkòlégò” òd niemiecczich rządów òprzestôł dzejac kònspiracjowò a samégò Grifa ùznôwô za òrganizacjã, co ju nie jistnieje. Napisôł téż, że ni miôł ani téż ni mô niżódny barnie. Wëchôdało to wszëtkò z tegò, że „lëdowé” przédnictwò Pòlsczi bòjało sã nôleżników niekòmùnysticznëch kònspiracjowëch òrganizacjów, bò mòglë òni zachòwac swòjã barń i sczerowac jã prawie procëm nowim, przëwiozłim przez Rusków rządzëcelóm kraju.

W nadczidniãtim wëżi pismionie wejrowsczi bezpieczi sczerowónym do WÙPB we Gduńskù mòwa je kùreszce ò dzejanim Rómpsczégò jakno redaktora „Zrzëszë Kaszëbsczi”. Na spòdlim zamkłoscë tegò cządnika ùbecë ùznelë Rómpsczégò za separatistã, co chce „wëapartnic Kaszëbów òd pòlsczégò nôrodu”. Òkróm te zrzesził òn sã téż z karnã redaktorów ë robòtników negò cządnika, co mielë „tegò samégò nôrodnégò dëcha”. W czasu, czej zrëchtowóné bëło no pismiono (séwnik 1947) Rómpsczi béł ju sztudérą toruńsczégò ùniwersytetu. Na samim kùńcu dokùmentu napisóné òstało kùreszce, że béł òn ju tej w ùbecczi kartotece krëjamno dozérónëch. Wëzdrzi tej na to, że ÙB nie chcało mù ju tedë dac pòkù i... pò prôwdze nie dało. Rómpsczi przez dłudżé lata przënôlégôł do karna krëjamno rozprôcowiwónëch kaszëbsczich dzejarzów.

100. Dariusz Majkowski - Nié leno dlô szkólnëch | POMERANIA 2014 nr 4

 

 

 

Nié leno dlô szkólnëch

Ùczba kaszëbsczégò jãzëka w internece mòże miec wiôldżi cësk na jegò przetrwanié i rozwij. Dlôte e-learningòwô platfòrma stôwô sã wôżnym zadanim dlô wszëtczich, chtërnym zanôlégô na kaszëbiznie – pòdczorchiwô wiceprzédnik Akademie Warkòwégò Sztôłceniô (Akademia Kształcenia Zawodowego) we Gduńskù Jack Fópka.

Minikùrs na próbã

Donëchczôs Akademiô parłãczëła sã przédno z kùrsama kaszëbsczégò jãzëka dlô dozdrzeniałëch. Òrganizowała je w rozmajitëch placach w całim regionie. Slédno m.jin. we Gduńskù i na zôpadnëch Kaszëbach (chòcle w Miastkù czë Damnicë). Kùrsë to le pierszi krok do pòznaniô kaszëbiznë. Wiele ùczãstników, òsoblëwie szkólny, zgłosziwało nama chãc rozwijaniô dali swòjich jãzëkòwëch spòsobnosców. Òdpòwiescą na te głosë mòże prawie sã stac ùczba w internece – kôrbi J. Fópka.

„Kaszëbską” e-learningòwą platfòrmã nalézemë na www.elearning.akademie.com.pl. Jeżlë chtos chce sã zaregistrowac, sygnie wëbrac „Nie mam konta” pò lewi stronie, wëfùlowac wòlné place w fòrmùlarzu i knypsnąc: „rejestracja”. Czedë taczé wiadło duńdze do naju, wëslemë pòcwierdzenié i mòżna sã logòwac na platfòrmã – tłomaczi Béata Lost, direktorka do sprôw szkòleniów w Akademie.

Dzysdnia są przistãpné leno dwie ùczbë. Jak zagwësniwają przedstôwcowie Akademie Warkòwégò Sztôłceniô, je to zôczątk drodżi i w planach je chùtczé ùsôdzanié pòstãpnëch materiałów. Mómë chãc rozwijaniégò tegò projektu. Nają intencją bëło pòkôzanié technicznëch mòżlëwòtów platfòrmë, dokôzanié, że dô sã ùczëc kaszëbsczégò w nece z pòmòcą mùltimediów. Terô czekómë na głos òsoblëwie szkólnëch kaszëbiznë, bò zdôwô sã nama, że jima ten nasz bédënk mòże nôbarżi pòmòc. W pòstãpnëch ùczbach chcemë òdpòwiedzec na jich kònkretné pòtrzebë. Rôczimë téż do wespółrobòtë w rozwijanim platfòrmë. Żelë chtos mô np. czekawą ùdbã na scenarnik, to prosymë ò kòntakt. Jesmë òdemkłi na wszelejaczé głosë – zagwësniwô wiceprzédnik Akademie.

Pòmòc mają w tim anketë nalôżającé sã na starnie e-learningòwi platfòrmë, jaczé kòżdi ùczãstnik mòże wëfùlowac (je wiedzec elektroniczno) i napisac ò nalazłëch felach czë bédënkach na pòstãpné dzélëczi kùrsu.

 

Co je bëne?

Pò zalogòwanim widzymë nôdpis „Kurs języka kaszubskiego” i mómë trzë mòżlëwòtë do wëbraniô: „Wprowadzenie” i dwie uczbë. Zaczinómë òd pierszégò z nëch bédënków. Dlô wiele szkólnëch, co donëchczôs nié za baro wiedzelë, jak pisac na kòmpùtrze pò kaszëbskù (a je jich wcyg dosc tëli), wiôlgą pòmòcą mdze instalacjô kaszëbsczi kluczplatë. Wszëtkò je òpisóné krok za krokã i zdôwô sã, że nawetka chtos słabò znający krëjamnotë internetu i Windowsa (bò prawie dlô tegò systemù je przërëchtowóny ten krótczi prowadnik) dô so radã. Na kùńcu tegò dzélu mómë malënk, na jaczim je widzec, jaczé knąpczi mùszi wcësnąc, żebë ùdostac apartné kaszëbsczé lëtrë, jak „ã”, „é” czë „ô”. Jesz sprôwdzenié, czë wszëtkò òstało bëlno zainstalowóné i – jeżlë graje – copiemë sã do przédny starnë i kùreszce wëbiérómë pierszą abò drëgą ùczbã (na mònitorach widzymë: „Lekcja 1: Nigdë do zgùbë nie przińdą Kaszëbë!” i „Lekcja 2: Pòjedzemë do Gduńska i pùdzem na tôrg”).

Òbëdwie są zrobioné dosc czekawò, z wëzwëskanim mùltimedialnëch pòmòców. Zaczinają sã òd filmów. Akcjô jednégò dzeje sã na wsë, a drëdżégò w miesce. Je w nich bòkadnô słowizna, na dole pòjôwiają sã nôdpisë pò kaszëbskù (szkòda le, że w niejednëch placach tekst nie je do kùńca zgódny z dialogama).

Dali mómë rozmajité cwiczënczi, tej sej z wëzwëskanim głosu lektora, gdze ùczãstnik kùrsu mùszi ùdokaznic, że rozmieje, co sã do niegò gôdô pò kaszëbskù, i mùszi téż czëtac i pisac w tim jãzëkù.

Òkróm ùczbów na platfòrmie nalézemë téż dodôwkòwé pòmòce. Westrzód nich słowôrzk kaszëbskò-pòlsczi i fiszczi. To gwës baro dobré ùdbë, ale na dzysô jesz brëkùją dofùlowaniô i w niejednëch placach pòprawieniô. Fëjn kaszëbską zôbawą mògą bëc téż krziżné tãgódczi.

Je widzec, że aùtoróm – Magdalénie Kropidłowsczi i Waldémarowi Soroce – nie felowało ùdbów i wnetka kòżdi naléze cos dlô se. Czedë jesmë mëslelë ò tim kùrsu, zanôlégało nama na tim, żebë béł òn jak nôbarżi atrakcyjny. Filmë czë krziżné tãgôdczi mają pòmagac w nôùce – pòdczorchiwô przédnik Akademie Warkòwégò Sztôłceniô Krësztof Szombùrg.

 

Rëchtowanié platfòrmë

Techniczné sprawianié platfòrmë i kùrsu wëmôgało wiele zéńdzeniów i òbgôdków. Jesmë chcelë dac lëdzóm cos atrakcyjnégò meritoriczno, ale téż letczégò i intuicyjnégò w òbsługiwanim. A to wszëtkò za dosc niewiôldżé dëtczi – gôdô Jack Fópka.

Pierszé ùczbë szëkòwelë M. Kropidłowskô i W. Soroka. Wiele meritoricznëch doradów jesmë dostelë téż òd wastnë Danutë Pioch. Założenié bëło taczé, że to pòkôzkòwé materiałë. Më mielë zaprezentowac w pierszim dzélu mòżlëwòtë ti nowi platfòrmë – pòdczorchiwô M. Kropidłowskô. Rëchtowanié ùczbów warało kòl dwùch miesąców. Na zôczątk meritoriczné spòdlé, pózni òbrobienié scenarników filmów, pisanié cwiczënków. Òsoblëwie wiele redotë dało robienié filmów. Aktorzë-amatorzë sami bëlë zadzëwòwóny, że są w sztãdze tak cos zagrac – na przëmiôr dialog ò biznesu pò kaszëbskù. Wôrt rzeknąc, że wszëtcë, chtërnëch jesmë prosëlë ò pòmòc, nie òdmôwielë. Chcã za to baro pòdzãkòwac. Dlô naju z Waldekã to bëło czekawé doswiôdczenié i fëjn przigòda – kôrbi M. Kropidłowskô.

Nie bëłobë tegò projektu bez wspiarcô rozmajitëch lëdzy i òrganizacjów. Wiôldżé Bóg zapłac dlô nich wszëtczich. Òsoblëwie dzãkùjemë wëszëznóm Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô, Marekòwi Kwidzyńsczémù za darmòwé ùprzistãpnienié kòdów kaszëbsczi kluczplatë, bòhateróm i aktoróm, co grelë w filmach, aùtoróm tekstów za bezdëtkòwé òddanié swòjich dokazów na pòtrzebë najégò kùrsu – dodôwô J. Fópka.

 

Co sã widzy, a co nié?

Ùczbë na e-learningòwi platfòrmie przezdrzelë ju pierszi kùrsantowie, jaczi na zakùńczenié 48-gòdzënowégò pòznôwaniô kaszëbiznë (tradicyjnégò kùrsu òrganizowónégò przez Akademiã) próbòwelë przeńc przez wszëtczé cwiczënczi. Wikszoscë ùdało sã to zrobic dosc bëlno i zagwësniwelë, że rôd bãdą sã brelë téż za pòstãpné. Widzałë sã jima filmë, zwãkòwé materiałë, cwiczënczi pòdług nich òstałë dopasowóné do jich rówiznë. Nôwiãcy jiwrów mielë òglowò z pisanim pò kaszëbskù na kluczplace i przechôdanim z jednégò dzélu ùczbë do drëdżégò.

E-learningòwą platfòrmã sprôwdzywelë téż szkólny Akademie Warkòwégò Sztôłceniô. To òtemkniãcé sã kaszëbsczi metodiczi na terôczasny ôrt nôùczaniô. Mòże służëc szkólnym do prôcë ze starszima ùczniama, a jesz barżi z dozdrzeniałima lëdzama. Bëlno, że je téż mòżlëwòta samòstójnégò twòrzeniô rozmajitëch atrakcyjnëch materiałów didakticznëch dlô ùczniów. Jich ùsôdzanié na platfòrmie zdôwô sã prosté – klarëje Ludmiła Gòłąbk.

Żlë jidze ò minusë, to wôrt jesz pòrobic nad bùtnową fòrmą, żebë wszëtkò bëło na platfòrmie barżi przezérné, widoczné i nalôżało sã w pasownëch môlach. Pòtrzébné je téż m.jin. rozszerzenié słowiznë i przemëslenié meritoriczny zamkłoscë – dodôwô L. Gòłąbk.

Do nëch minusów mòżemë dodac jesz czile słów, w jaczich „ùcekłë” kaszëbsczé znaczi. Mómë swiądã, że jesz fele dô sã tej sej nalezc, ale to pilotażowi program i mómë starã pòprawiac wszëtkò jak nôchùdzy – tłomaczi J. Fópka.

Pò prôwdze taczich niedorobieniów je baro mało, a platfòrmã mòżemë „z czëstim sëmienim” zabédowac najim Czëtińcóm. Pò dofùlowanim i przëszëkowanim pòsobnëch ùczbów mòże z tegò dac nową jakòsc w nôùczanim kaszëbiznë.

Chcemë tej wchadac na www.elearning.akademie.com.pl i na swòje òczë òbezdrzec nônowszi dokôz Akademie. Dlô szkólnëch kaszëbsczégò jãzëka to tak pò prôwdze òbrzészk, ale mést i jiny mògą wiele zwëskac. Żôl, że blós dwie ùczbë, ale jak kòmùs to szmakô za wiãcy, niech pisze do Akademie Warkòwégò Sztôłceniô.

 

Dariusz Majkòwsczi

5. Między niebem, a ziemią | NAJÔ ÙCZBA 2014 nr 4

 

 

99. Rómk Drzéżdżónk - Jastrowô kôrtka do brifczi | POMERANIA 2014 nr 3

 

 

 


Rómk Drzéżdżónk

Jastrowô kôrtka do brifczi

 

Miast „niech bądze pòchwôlony” brifka przëwitôł sã słowama:

– Biéda, panie, biéda, ach jakô wiôlgô biéda.

„Jenkù jo, nen zôs stãkô” – pòmëslôł jem swòje, ale òdrzekł, jak sã słëchô:

– Jo, panie, biéda, wiedno biéda. Òd lat latecznëch biéda. Bëła biéda, je biéda a bądze biéda.

– Biéda to dopiérze je terô. Za mòjich czasów tak wiôldżi nigdë nie bëło.

– Jakùż nié? Nie pamiãtôsz të, jak më stojelë w dłudżich régach za brótã chleba?

– Co të pleszczesz? Jô za chlebã nigdë nie stojôł! Më gò sami w ògrodze pieklë.

– Ale za zdrzélnikã të stojôł. Pamiãtajã jak dzysô. Më so doch dwaji w rédze wëmieniwelë.

– Eeee – skrzëwił mùniã brifka – przënômni wiesoło bëło. A terô co? Terô ni ma nick do smianiô! Zdrzij na mòjã taszã, në.

– Tasza jak tasza, brifkòwô. Zrobiałô latama lëstów noszeniô. Prôwdzëwi ekspònat. Të bë nie chcôł so nowi kùpic a ną do mùzeùm pëlckòwsczi pismieniznë dac?

– Do mùzeùm pòwiôdôsz? Kò to nie je lëchô ùdba.

Wtim, jak jã nie chwacył, jak nie szmërgnął w nórt, to jaż zagrzechòta.

– Cëż të robisz, mackù të! Kò bënë pewno môsz wôżné lëstë?

– Do pùrtka z nią! – riknął. Głãbòk halôł dwa razë lëft, a spòkójniészim głosã rzekł: – Tak pò prôwdze to jem do ce przëszedł sã òddzëkòwac.

– Òddzëkòwac? Ze mną?

– Z tobą, z Pëlckòwã, ze wszëtczima. To ni ma co…

– Jes të chòri? – ùrzasł jem sã. Przezérôł jem sã na niegò, ale nick nie bëło widzec, żebë béł na ùmiarcym.

– Jadã stąd – szepnął.

– Co?

– Jadã weg!

– Dze?

– Do Anielsczi, Òlãdrów, Francëji… W swiat. Jesz nie wiém – w jegò òczach zasklëniałë łizë.

– Biôj të mie! Biéda – pòwiôdôsz, a të sã na wanogã wëbiérôsz?

– Za chlebã jadã…

– Za chlebã? Tej biôj w ògród a so ùpieczë – terôzka jem sã pò prôwdze ùrzasł.

– Bez ną taszã jadã – pòdniósł jã z zemi, szerok òtemkł a rzekł: – Zdrzi, je lózô.

– Të jes pò robòce, to je lózô – zasmiôł jem sã.

– Je lózô òd rena. Wczerô a niwczerô téż bëła lózô. Prosto lëdze lëstów nie piszą.

– Z tegò, co jô wiém, to slédnym czasã pò prôwdze lëdze mało piszą, ale do nich rozmajité ùrzãdë dosc wiele cedlów sélają – gmina, pòwiôt, prokùratora, sąd…

– Ùrzãdë? Ùrzãdë piszą, ale bez nają pòcztã swòjich cedlów nie sélają. Wiész, dze je mòże òdebrac?

Môłczącë, zdrzôł jem na drëcha, kò jô ùrzãdów za wiele nie malëstëjã. A jak ju jaczi co òd mie chcôł, to mie brifka donôszôł. Jô nawetka kùwertë òtmëkac nie brëkòwôł, kò òn mie wszëtkò bëlno wëklarowôł, co tã bënë stojało napisóné.

– Jô cë ju nick z ùrzãdu nie doniosã – brifka miôł wiedno dôr czëtaniô w mëslach. – Terôzka za cedlã të mùszisz jic do Grëbi Bertë.

– Do ti stôri pankùwë, co w miãsnym krómie miãsã rzucô?

– Jo – drëch le cziwnął banią.

– Kùńc swiata a pół Americzi!

– Mòże pò prôwdze Amerika bë bëła nôlepszô… – na jegò gãbie widzec bëło zamëslenié.

– Ani Amerika, ani Anielskô, ani Francëjô… Òstôwôsz tuwò! Kò wnetk mdą Jastrë. A co lëdze na Jastrë robią?

– Dëgùją?

– To téż, ale òkróm tegò kôrtczi z żëczbama sélają.

– Bez internetã – brifka machnął pają. – Nié, to ni ma cwëkù, jadã w swiat.

– Dożdżë doch. Të nick na czasu nie jes. Na kôrtczi wrôcô móda. Ùzdrzisz, jak wiele robòtë mdzesz miôł.

Mëszlã, że równak brifka do Jastrów òstónie, temù… ògłosziwóm spòlëznową akcjã: SÉLÓMË JASTROWÉ KÔRTCZI DO BRIFCZI. Ju terôzka piszta a sélôjta do niegò jastrowé żëczbë. Adresa je prostô: Brifka, Pëlckòwò, Kùńc Swiata a Jesz Sztëczk do Americzi.

98. Tómk Fópka - Z brakù… warków | POMERANIA 2014 nr 3

 

 

 


Z brakù… warków

Tómk Fópka


 

W Wieczorze VII Kabaretu Starszich Panów, jaczi to cykel lecôł w pòlsczi telewizji midzë 1958 a 1966 rokã, pòjawił sã warkòwi pita (chlacz). Człowiek taczi na zamówienié: broji, spiéwô, rzëgô. Je akùratny w swi robòce i pòrządny. A do te je wiedno… trzézwi. Ùpic sã mòże za to szczescym, dobëcym i miłotą*.

Przëszło Wama czedës zapłacëc kòmùs za cos, czegò Wa nie chca, ni mia czasu abò ni mògła zrobic? Pewno, że jo! Lëdze różné rzeczë robią lepi òd nas. Na przikłôd mòja Białka mie lepi òbstrzëże, niżlë jô bë to miôł zrobic. Lepi za mie kùpi, pieńdze wëdô. Jô je za to lepi zarobiã. Tak sobie mëszlã, cobë mòżna jesz jinyma dac do robòtë? Mòże jaczé nowé warczi pòwstóną? Chcemë le tej…

Czikrajk. Mô płaconé za gòdzënã. Òbzérô telewizjã, internet, towôrë w krómach. Do téatru pùdze i do jiny òperë. Za dopłatą téż pòsłëchô. Mùszi miec służbòwé òkùlôrë a czikrownik na w dôlą wzéranié. Ekstra dodôwk za pòzéranié pòd słuńce a òb cemnicą slépcowanié.

Jojownik. Gôdô „jo, jo” i cziwie głową z górë w dół. Baro sã przëdôwô doma, czej białka je ùzdnicą abò starka za czãsto nawiédzô chëcz. Bierzą gò do drëdżi rédżi midzëpaństwòwëch dogôdënków. Pasowny na nôùkòwëch kònferencjach. Niezastąpiony do òbsłudżi japóńsczich delegacjów. Wëstôwiô rechùnczi, fakturë.

Drapajk. Mô pôrã zortów paznokców. Do te jesz nasôdzóné tipsë na różné leżnoscë. Drapie tószka za ùszkã, łëżką za łóżkã, wiąże szlips i mùszkã –- taczé mô reklamòwé zéwiszcze. Rozliczëc sã mòżna jedzenim i picym a schòwą przed gradobicym. Mòcné warkòwé związczi „Drapòdzarnosc”.

Smiéchòwnik. Smieje sã za dëtczi. Lecy w kinie pòlskô kòmédiô, co nie jidze zrozmiôc słowów, òn jeden rżi na całą salã, a reszta… z niegò. Kandidata na pòsélca przemôwiô do eletkòratu – smiéchòwnik głosnym smiéchã wspiérô jiną partiã. Zgòdzy sã na barterową wëmianã. Mô pòpãcóné lëpë, gùbë na skarniach a kùrzé pajczi kòl òczów.

Mòdlôrzk. Òbstôwiô nowennë, adoracje, lëtanie do, msze a niedzélné zetkania rożańcewëch różów, za chòrëch abò zgniłëch. Nie òdmôwiô òdmôwianiô rożańców za nielëdónëch ùmarłëch. Nawetk w przódk gôdô. Pùsté nocë zafùlëje, czej padô deszcz, sniég a do te ni ma sztrómù i znowù przegrelë piłkarze. Rozmieje téż wmòdliwac a czasã nawetkã zmëdlëc…Przeléw, termin zapłaceniô – 2 niedzele.

Szpórownik. Zbiérô. Kòmpùtrową pamiãc w terrabajtach. Stôré òdjimczi w szëflôdach. Spadłą wòdã w beczkach a parminie z nieba w kapeluszach. Chwôtô półsłówka, midzësłówka i skłôdô je w niewërzekłoscë. Pòdnôszô ze zemi zgùbioné wipłatë a straconé winuszczi. Przechòwie zapiekłi górz a niedojadłą salôtkã ze sledza nalazłégò w Pùckù. Bierze eùro i w nôtërze.

Spôcz. Spi, czej je nót. Hewò nônowszé prizë wzãté z òfertowi lecónczi: letczé zdrzémniãcé sã na jedno òkò – 100 zł, na dwa òka – 250 (z pòdatkã); ùsniãcé na kôzanim – 75 zł; òbczas czerowaniô autã – 500 zł (wësoczi dodôwk tzw. szkòdlëwi); zaspanié na swój slub – 148 zł; zaspanié na swój pògrzéb – 648zł (to zus płacy); spanié w òkùlôrach – 5zł za kòżdą dioptriogòdzënã; spanié z cëzą białką – 100 eùro; spanié z cëzą białką tak, żebë òna nie ùsna – 145 eùro; ùdôwanié, że sã spi z cëzą białką – 165 eùro (ùsługa spanié z mô téż wersjã z chłopã – kąsk tańszą); snôdczi spik – 5 zł za gòdzënã bez przëkrëcô pierzną; spik z chrapanim do 140 decybelów – 50 zł za minutã; mòkré chłopsczé snica – 20 zł za liter; cwiardé spanié z wëwróconyma òczama – 600 zł za 12 gòdzyn; nerwòwi spik ze wstôjanim z bùksama – 15 zł òd kòżdégò skùtecznégò wstaniô.

Kaszlajk. Rzëpi. Ga chto òpòwiôdô szpetny szpòrt. Òbczas sejmòwi transmisje. Jak sąsôdka spiéwô w ògródkù abò jaczi niesmiałi chce co pòwiedzec swòji mùlce. Na brifczi wëstraszenié. Jak kògò bòli gôrdzel a mô prawie chilawicã. Na zlecenié krëjamnégò karna Cëchëch Kùrzajków Pipów. Na prosbã stowôrë Alergicznëch Miéwców Mòckòszerzchlatëch Kòtów a Psów. Mòżna płacëc kartą.

Są jesz méstrowie zmùdë, bëno- i bùtno- cëchi wiatropùszczôcze, szczescowi i nieszczescowi płaczcë, przedspikòwi blónorechòwnicë, tortowi dmùchajcë, procëmrządowi dërdze i gãstolnicë, niosnicë dobrëch wiadłów, pòdchwôtiwnicë cëzëch ùdbów, autobùsowò-elektriszowò-banowi cwiardosedzôcze a szóstoprzëkôzaniowi spòwiôdôcze.

A tómkòfópkòfelietónopisôcze są…?


 

*Roman Dziewoński, Monika i Grzegorz Wasowscy, „Ostatni naiwni”. Leksykon Kabaretu Starszych Panów, Świat Książki 2005, s. 35.

erdo97. Róman Robaczewsczi - Dwsczi w Pariżu | POMERANIA 2014 nr 3

 

 

 


Derdowsczi w Pariżu

Róman Robaczewsczi

 

Kùczer, tramwajowi mechanik, tłómôcz, baloniôrz… Ùsôdzca Czôrlińsczégò we Francji szukôł za robòtą, wiédzą i dëtkama. Dodóm przëszedł nazôd „bez dëtka”, chòc na gwës bòkadniészi ò nowé doswiôdczenia.

Wëjôzd do Francji

Ten nieùbëtny duch nalôzł sã w Pariżu w 1877 r., a wiãc tej, czej béł 25 lat stôri. Nie òznôczô to równak, że ni miôł warkòwégò i żëcowégò doswiôdczeniô. Przed zaczãcym zôróbkòwi robòtë zarechòwôł jaż szesc szkòłów. Pierszô to spòdlecznô we Wielu, slédnô – gimnazjum w Òlsztinkù, w chtërnym wierã w 1870 rokù dostôł swiadectwò dozdrzeniałoscë. Do dzysdnia swiadectwò nie òstało nalazłé. Zmianë szkòłów nie bëłë wëchôdënkã tegò, że béł òn zgniłim ùczniã, a jegò rozëm nie béł w sztãdze przëswòjiwac wiédzë. Prawie procëmno, wiedno dostôwôł òn pòzytiwné òcenë i wëapartniwôł sã doprzińdzeniama wëchôdającyma bùten zwëczajnëch szkòłowëch òbrzészków. Relegòwanié ze szkòłów miało swòjã przëczënã w jegò nieùbëtnym dëchù, chôłpiznie przigòdów, nadzwëkòwi wrażlëwòce i niezgòdze na jistniejący pòliticzny pòrządk. Gwësno cësk na ùksztôłcenié sã jegò òsobòwòscë i òkazywanié nôremnégò charakteru miało to, że jakno dzewiãc lat stôri knôp òstał òn pòzbëti matczënégò cepła i atmòsferë rodzëznowi chëczë. Pò maturze nie wëbrôł òn ksydzëznowi drodżi, ò jaczi brzątwiła dlô niegò i ò jaką miała starã rodzëzna, dlôte téż strij, ks. Jón Derdowsczi, wstrzimôł ùdëtkòwienié jegò dalszi ùczbë.

Òn zaczął wic samòstójné żëcé, ni miôł jiny mòżlëwòtë. Nôprzód béł òn ksãgarsczim pòmòcnikã w Pòznaniu, ale dérowało to niedługò, bò wnetka òstôł chëczowim szkólnym na wiôlgòpòlsczich i kaszëbsczich dwòrach. Na Kaszëbach ùczbą dzecy zajimôł sã na dwòrze Francëszka Schrödera, jaczi chùdzy béł profesorã gimnazjum w Chełmnie i pòsélcã na Prusczi Sejm. Ju w tamtim czasu òn dôł sã pòznac jakno „zabiti Pòlôch, ze szkólnyma miemiecczi nôrodnoscë gôdôł blós pò pòlskù”. Leno dwa lata strzimôł òn w negò ôrtu robòce i to w rozmajitëch môlëznach. Chôłpizna przigòdów, chãc pòznaniô jinégò swiata, ale wierã téż i brëkòwnota nalézeniô wikszégò zôróbkù pòpchnãłë gò zarô do Francji. Jak to colemało z Derdowsczim biwô, ni mòże bëc gwësnym, co ùdostało gò do wëjazdu, bò i sóm pisôrz w swòjich wëpòwiescach pòdôwôł rozmajité przëczënë. W jednym z lëstów òn napisôł, że chcôłbë pòszerzëc swòjã wiédzã z zasygù słowiańsczi lëteraturë i słëchac wëkładów prof. Aleksandra Bòrejczi Chòdzczi, pòétë, òrientalistë i slawistë, drëcha Adama Mickiewicza, pò jaczim òbjimnął òn i prowadzył w latach 1857–1858 katédrã słowiańsczich lëteraturów w Collège de France. Bòdôj nie wësłëchôł òn ani jednégò wëkładu tegò bëlnégò profesora. Z jinëch zdrzódłów wënikô, że pòcygôł gò Parisczi Wëstôwk, a z jegò żëcopisu napisónégò przez górala Józefa Watrã-Przewłocczégò dostôwómë wiédzã, że we Francji Derdowsczi chcôł òbeznac sã z warkã gòrzelónégò z ùdbą òbjimniãcô stanowiszcza direktora gòrzelni w Wiôlgòpòlsce.

Gòrzczi chléb kùczra

Żëcé na cëzënie òkôzało sã nieletczé. Znającë dobrze jãzëk miemiecczi i francësczi, jaczi w tamtëch czasach béł tak pòwszechny i brëkòwny, jak dzysdnia anielsczi, przez dłudżi czas nie mógł òn nalézc przënôléżny robòtë òdpòwiôdający jegò wësztôłceniu i zgrôwóm. Kù reszce równo jaką robòtã téż drãgò bëło dostac. Pòlôszë zgrëpiony wkół pòlsczich òrganizacjów wzôjno so pòmôgelë, wspiérelë sã i pòlécelë tim, chtërny rozsądzywelë ò danim robòtë. Jednym z notejszich robòtodôwôczów béł Louis Mékarski (Ludwik Mãkarsczi), znóny we Francji kònstruktór tramwajowëch mòtorów, pòlsczégò pòchôdaniô. To dzãka niemù Derdowsczi òstôł kùczrã kònnégò tramwaju. To jednotonowé i prosté zajãcé òkôzało sã dlô niegò wiôldżim wëzwanim. Bò wej mùszôł òn sã naùczëc prowôdzeniô kònny zôprziżë. Nie bëła to robòta dlô niegò. Jegò wrazlëwô dësza ni mògła sã pògòdzëc z mëslą, że kóń, to królewsczé zwierzã, barżi sparłãczoné z Bògã nigle z lëdzczim ôrtã, wëkònywô bezdejową robòtã w gardowim strzodowiszczu, dalek òd łąków, pòlów i lasów. Do te nie lëdôł òn wczasnégò wstôwaniô. Przë pierszi przëtrôfiający sã leżnoscë zmienił robòtã kùczra na stanowiszcze tramwajowégò mechanika. Tak tej awansowôł hierarchii tramwajowëch robòtników, ni mùszôł sã ju hajtakòwac z pasażérama. Donądka zasãpiałi, òsowiałi, znôwù stôł sã pògódny, żëczny lëdzóm i drëszny. W czasu przeriwków na frisztëk béł znóny jakno bajôcz. Cwiardo stąpający pò ziemi jegò drëchòwie w kùczerni òdnôszëlë sã do jegò wërglów nié dëcht pòwôżno, słëchelë jich równak z rozwieselenim.

Nôdzeja na lepszé żëcé

Derdowsczi biwał w Pariżu téż „na salónach”, z chtërnëch wëniósł, òkôzywóną nieraz w Pòlsce, widzałą òbëczajną i towarzëską kùlturã.

Nie òprzestôwôł wëszëkiwac zajãca òdpòwiôdającégò jegò brzątwinóm i zgrôwóm. W czile chëczach dôwôł ùczbë miemiecczégò, m.jin. w pòdparisczim Aussières, ò czim z bùchą dôł wiédzã Kraszewsczémù w lësce z 18 lëstopadnika 1878 rokù. Bëlnô znajemnota miemiecczégò òkôzała sã przëdatnô téż w barżi zwënégòwnym i prestiżowim zajãcu tłómôcza w aùstriacczim Generalnym Biórze Parisczégò Wëstôwkù, jaczi scygnął z rozmajitëch stronów swiata wiele Pòlôchów, pisarzów, malarzów i jinëch òsobów chôłpnëch technicznëch nowiznów, rozmajitoôrtny wiédzë i wrażeniów. Kòrespòndentã z wëstôwkù béł sóm Henrich Senkiewicz, chtëren pisôł równobiéżno dlô warszawsczégò cządnika „Nowiny” i pismiona „Gazeta Polska”. Na nym wëstôwkù Jón Matejkò zaprezentowôł płótno „Kôzanié Skardżi”. Nie niechôł napisac ò nym wëdarzenim téż Bòlesłôw Prus w pisónym prawie romanie Lalka, chtëren w dzélkach pòkôzywôł sã òd 29 séwnika 1878 w cządnikù „Kurier Codzienny”. Wëstôwk dzejôł na wiele lëdzy jakno magnés, stądka i Derdowsczi jakno jeden z célów wanodżi do Pariża prawie gò wëmieniwôł.

Derdowsczi baloniarzã?

W wiele wersjach żëcopisów Derdowsczégò pòjôwiô sã wątk wanodżi balonã, chtërnã wierã òdbéł nasz heroja na rôczbã leùtnanta królewsczi marinë anielsczi, aeronaùtë Gale’a (jegò miona: George Bucher). Zdrzódłã negò wiadła, jak wëdôwô, béł sóm Derdowsczi, chtëren do cządnika „Gazeta Pomorska” nr 59 z 1880 rokù dôł krótczé òpòwiôdanié „W powietrzu (Z opowiadań starego wojażera)” (W lëfce (z òpòwiôdaniów stôrégò wanożnika). Dôł téż do ny gazétë wrażenia z przelecënkù balonã nad Pariżã, òpisënczi ekwilibristiczi baloniarza i lądowaniô we wsë Juvisy, w jaczi béł ùmôlowóny szpëtôl prowôdzony przez pòlsczé klôsztornice ze Zgromadzeniô Sostrów Miłoserdza Wincentégò a’ Paulo. Westrzód zgrëpionëch gapiélców, wzérającëch na kòtwiczenié balonu nalôzł sã Pòlôch Wachòwsczi, chtëren czej ùczuł pòlsczé nareszcie, zwrócył sã do Derdowsczégò: „A Cebie skądka tuwò złé przëniosło?”, na co nen òdpòwiedzôł: „Tec nié skądjinąd, leno z lëftu”. Nie je wiedzec, czë i ta historijka nie bëła wëchôdënkã fantazji „łżélca z Wiela”. Kò pisôrz jak le mógł, ùfarwiôł swój żëcopis. Na nen ôrt chcôł téż zapisac sã w swiądze terôczasnëch i òtrocznëch.

Skùńcził sã Parisczi Wëstôwk, skùńczëła sã téż robòta, chtërna zagwësniwała pisarzowi przënôléżny zôróbk. Z Pariża szedł nazôd, juwerno jak z Włoch, piechti, bez mała w biédze, zatrzëmiwóny za włóczbã, rozmëszlającë nad słowama òjca: „za grańcą téż psë bòso chòdzą”.

 

Tłómaczëła: Hana Makùrôt

96. Róman Drzéżdżón - Wejrowsczé słëchanié Bòżégò Słowa | POMERANIA 2014 nr 3

 

 

 


Róman Drzéżdżón

Wejrowsczé słëchanié Bòżégò Słowa

 

Verba Sacra to òsoblëwi szpektôczel widu, mùzyczi a słowa. Szpektôczel, na jaczi ju òd 11 lat do kòscoła pw. Swiãti Trójce w Wejrowie przëchôdô hùrma lëdzy. Przëchôdają, bë słëchac Bòżégò Słowa w kaszëbsczi gôdce.

 

Zôczątk

W kòlegiace wszëtczé sedzącé place zajãté. Nie je to krëjamnotą, że niejedny niefòrmalno rezerwùją so plac. Wiele lëdzy, chcącë lepi widzec, stoji krótkò wôłtôrza. Ti sedzący slôdë mògą pòdzérac binã na wiôldżich telebimach. Tam-sam łiskają flesze gazétników. Żdaniô na zôczątk szpektôkla towarzi szëmar, chtëren cëchnie, czej przed wôłtôrz wëchôdô prezydeńt Wejrowa Krësztof Hildebrandt. Witô zeszłëch słëchińców, swiecczé a dëchòwné wëszëznë, òrganizatorów a ùdbòdôwców. Pò nim pòjôwiô sã pòchôdający z Wejrowa francyszkanin òjc prof. Adóm R. Sykòra z Ùniwersytetu m. Adama Mickewicza w Pòznanim, chtëren je dolmaczã tekstów, jaczé za sztót mdą czëtóné. Gôdô pòmalë, z pòwôgą, spòkójno, ważącë kòżdé słowò. W głosu je czëc bëlny kùńszt kaznodzeje, ale téż wzrëszenié. Òjc Adóm òsoblëwie dzãkùje za pòmòc w rëchtowanim kaszëbsczich dolmaczënków Swiãtëch Pismionów profesorowi Jerzémù Trédrowi. Bez kòscół hòlëją stolemné brawa.

Latos szpektôczel zaczinają dzecë. Niechtërny słëchińcowie są kąsk zadzëwòwóny – tak co jesz nie bëło. Kò wiedno czëta „nasza Danusza”.

Próba

Wicy jak miesąc przed 11. edicją Verba Sacra – Kaszëbskô Biblëjô Tomôsz Fópka, direktór wejrowsczégò mùzeùm, dostôwô wiadło z Pòznaniô. Reżisera a ùdbòdôwca Verba Sacra Przemisłôw Basyńsczi prosy ò wskôzanié dzecy, co bëlno czëtają pò kaszëbskù. Kò mało czasu. Zdążą sã abë dzôtczi przërëchtowac? Ò pòmòc bëłë proszoné szkólné kaszëbsczégò jãzëka z Tëchòmia, Jelińsczi Hëtë a Swôrzewa. Ludmiła Gòłąbk, Joanna Ruczińskô a Kasza Bialkòwskô. Jich òdpòwiescë są krótczé: Jo!

W niedzelã 2 gromicznika pierszô próba. Reżisera zadowòlony. Dzecë są bëlno przërëchtowóné. Kòżdé czëtô pò swòjémù – lesôczka z Jelińsczi Hëtë „godo”, bëlôk ze Swôrzewa głosy „slowò”. Swòje dzélëczi prezeńtëją téż Tomôsz Fópka z córką Anką i Edita Jankòwskô-Germek. Lektoróm towarzą jejich drëszë a drëszczi ze szkòlny ławë, szkólny a starszi, chërny òstalë pòproszony bez reżiserã do ùdzélu w szpektôklu.

W nym samim czasu, kòle kòlegiatë, w parafialny zalë miona Jana Pawła II òjc Adóm Sykòra i òjc Jakùb Waszkòwiôk dôwają wikłôd pt. „Abë lepi zrozmiec Bòżé Słowò. Je òn dlô nëch wszëtczich, jaczi chcą sã co wicy dowiedzec ò biblijnëch dokazach a lepi przërëchtowac na zéńdzenié ze Swiãtim Słowã, co mdze dzéń pózni.

Pòniedzôłk 3 gromicznika. Dwie gòdzënë do zôczątkù. Drëgô próba. Je ju Danuta Stenka. Jesz dosc długò gôdô dlô gduńsczi telewizje. Kùreszce wchôdô do prezbiterium. Witô sã z zeszłima dzecama ë jejich òpiekùnama. Reżisera kòmeńdérëje: Zaczinómë próbã! Jesz trochã rajbachù, slédnëch wskôzów, zaczinają dzôtczi. Stenka słëchô na nie. Szerok sã ùsmiéchô. Widzec je redosc na ji twarzë. Mòże nie spòdza sã, że dzecë tak kùńsztowno rozmieją zaprezeńtowac testameńtowi tekst?

 

Zadzëwòwanié

Wiele rzeczi òbczas wejrowsczi Verba Sacra sã nie zmieniwô. Òjc prof. Adóm dolmaczi. Profesór Tréder dorôdzô. Danuta Stenka czëtô. Nad całoscą dôwô bôczënk reżisera Basyńsczi. Ksądz prałat Tadéùsz Reszka je gòspòdarzã kòlegiatë. Kòżdô edicjô mô wespólné elemeńta, równak wiedno je téż cos taczégò, co zadzëwùje a nawetka òczarzi słëchińców. Na przëmiôr mùzyka.

Co rok je jinszô. Rëchtowelë jã chòcbë Witosława Frankòwskô, Cezari Pôcórk, Tadéùsz Kòrthals ë Cyprión Wieczorkòwsczi. W 2009 rokù prawie ti dwaji slédny proszony bëlë, bë zajãlë sã mùzyczną òprawą Verba Sacra. Òkôzało sã, że jejich kòmpòzycje, wòkalizë w wëkònanim Weróniczi Kòrthals czë nawetka wëzwëskóné instrumeńta (m.jin. diôbelsczé skrzëpce) zadzëwòwelë niejednégò słëchińca bòkadoscą zwãków, w jaczich dało sã czëc żëdowską a kaszëbską nótã. Do te jesz doszła pësznô gra farwnëch widów tańcëjącëch pò wôłtôrzu a sklepienim.

 

Verba Sacra jãzëkama lëdzy

Nôwicy je kaszëbiznë. Stenka wëmôwiô Bòżé Słowò pò swòjémù. Tak jak je naùczonô z dodomù – w gòwidlëńsczi gôdce.

Jem czekawi, jakùż ùdało sã namówic Stenkã do czëtaniô. Zapitôł jem ò to òjca Sykòrã. Do negò projektu zarôcził jã reżisera Przemisłôw Basyńsczi – òpòwiôdô. – Z tegò, co wiém, chòc chùtkò sã zgòdza, równak kąsk sã bòjała, czë dô radã pùbliczno czëtac pò kaszëbskù. Kò bëła to dlô ni nowizna, òsoblëwé zadanié, jaczégò sã pòdjãła ë jaczé tak pëszno prowadzy do dzysdnia.

Na gwës Bóg pò kaszëbskù rozmieje, le niechtërny mają z tim kłopòt. Ti mùszą sã dobrze przësłëchac abò pòdzérac do ksążeczczi, w jaczi latosy tekst je téż wëdrëkòwóny pò pòlskù.

Òbczas Verba Sacra czëc je nié le kaszëbsczi. Łoni Stence towarzëlë aktór Jerzi Kiszkis, chtëren czëtôł dzélëczi Pismionów pò greckù, a òjc Jakùb Waszkòwiôk pò hebrajskù.

 

Słowò

Dzecë skùńczëłë. Na jejich gąbkach widzec je zadowòlenié. Sadłë. Tomôsz z Editą wëkònelë swòje zadanié. Czas na òjca Jakùba Waszkòwiôka. Czëtô w jãzëkù wëbrónégò nôrôdu krócëchny sztëczk. Zaczinô Danuta Stenka.

Ju jednôsti rôz prezeńtëje Pismiona w Wejrowie. Latos je to Ksãga Zôczątków, łoni bëłë psalmë z Nowégò, niłoni a dwa lata nazôd ze Stôrégò Testameńtu. Jesz rëchli Ewanielëje swiãtégò Mareka, Jana, Matéùsza i Łukasza… W 2005 rokù mia nadzwëk drãdżé zadanié –nôstarszé kaszëbsczé tekstë bibliowé. Co cekawé nié w przekładach katolëcczich dolmaczérów, le lëtersczich – Szëmóna Krofeja i Michała Pòntanusa.

Stenka kùńczi pierszi dzél. Czëc je mùzykã. Latos kòmpòzytorã a wëkònôwcą je Cezari Pôcórk – rodã z Wejrowa. Towarzą mù białka Iwóna a jejich dzecë. Na saksofónie graje Macéj Sykała.

Òjc Waszkòwiôk czëtô pò hebrajskù, Stenka pò kaszëbskù. W kòscele czëje sã skùpienié słëchińców. Czas flot nëkô. Nie wiedzec czedë pôdają slédné słowa. Brawa. Jesz pòdzãkòwania. Kwiatë, winszowanié, chwalba kùńsztu wëkònôwców. Arcybiskùp gduńsczi Tadéùsz Gòcłowsczi – wiérny ùczãstnik kaszëbsczi Verba Sacra – przëznôwô, że tak pò prôwdze miôł bëc terôzka w Rzimie, le zachòrzôł… Je tuwò, w Wejrowie, chòc pò kaszëbskù nié wszëtkò rozmieje. Jesz aùtografë. W zakristie długô réga młodzëznë chcący dostac aùtograf òd „naszi Danuszi”…

Za rok w stëcznikù, abò gromiczikù hùrma lëdzy zôs zasadnie w ławach wejrowsczi kòlegiatë. Òjc Sykòra ju wié, co Stenka mdze czëta: Z Ksãdżi Zôczątków dramaticzną a zajimającą historëjã Józefa, ùkòchónégò sëna Jakùba.

Brzôd

Mógł bë wiele pisac ò brzadze wejrowsczich zéńdzeniów Verba Sacra. Kò nicht nie mdze wiedzôł tegò lepi rzec, jak mòcny wiarą òjc Adóm Sykòra:

Wierzã w mòc Bòżégò Słowa. Je òno jak zôrno rzuconé w zemiã. Na zôczątkù nic nie je widzec, tej pòmalë rosce, zmieniwô sã w kłos, kùreszce dôwô brzôd. Z Ewanielëji wiémë, że jegò bòkadosc baro zależi òd zemi, na jaką pôdô. Jem dbë, że co rok na Verba Sacra przëchôdają lëdze, co mają òtemkłé serca, bë przëjic no Słowò ë temù téż ò brzôd nëch zéńdzeniów, zdrzącë dalek w przińdnotã, jem spòkójny.

95. Rómk Drzéżdżónk - Widzy mie sã… | POMERANIA 2014 nr 2

 

 

 


Rómk Drzéżdżónk

Widzy mie sã…

 

„Jo be chcol rzec” – pòjawiło sã na czësto nowim profilu mòjégò bëlnégò drëcha brifczi. Nie minã minuta, a jegò wpisënk ùwidzôł sã Pùklatémù Pajkowi ë Zmiartémù Scërzowi, zôs Paweł Stądsczi wstawił w kòmentéru trzë szerok ùsmióné gąbczi. Pò dwùch minutach do karna lubòtników wpisënkù brifczi dołączëlë Dzëwi Róman, Artur Baùm, Witk Knarz, Erisz Kaszëbsczi, Adóm Hùwel, Dark Zark a Lost Éwald. Nie minãłë trzë minutë, a brifka miôł ju trzë ùprzëstãpnieniô. Pierszi słowny kòmentér napisôł Pùklati Pajk: „Pierszi! Ha, ha, jak wiedno”. Òdpòwiedza mù Éta Donôt: „Wa chłopi le ò jednym”. „O czim?” – zapitôł Mùtków Jón. „Le ò tim, co białka mô slôdë i z przódkù”. „A co mo białka slode i z przodku?” – czekawi béł Léón Klawitter. „Białka slôdë mô ‘a’, z przódkù ‘be’” – wëdolmacził znóny lubòtnik pëlckòwsczi słowiznë Karólk Rëda, a krzikającë dodôł: „BRËKÙJTA PËLCKÒWSCZICH LËTRÓW!”. „Ju wa dobrze wiéta, co më mómë! Leno ò tim mëslita!” – zagrzëmiała Truda Kùńc. „Pisza z szauertelefona w nim nie mom letrow” – Léón skòmeńtowôł kòmentér Karólka. „Ò czim më mëslimë, bò nijak nie rozmiejã” – w kôrbiónkã włącził sã Sztefk Mach. „Mòżeta so scygnąc apart aplikacëją – doradzył Dark Zark. – Héwò pòd nym pòwrózkã nalézeta programã…”. „Ò tim, ò czim brifka” – napisa Étka, a doda: „I Pajk téż. Jô sã jima dzëwùjã. Mają białczi, dzecë, na państwòwim ùrzãdze robią. Wstid a sromòta”. Ùwidzało sã to Klarze Miclawce, chtërna dopisa krócëchny, ale trescëwi kòmentér „Fùj!”. Nie minã wiele czasu, czej pòkôzało sã pòd nim czilenôsce „widzy mie sã”. „Z nyma letrama to je wiedno toczel, cheme pisac bez letrow, jak Derdowsczi” – zabédowôł Karszów Gùst. „To wszëtkò bez Platfòrmã!” – zagrzëmiała Klara Miclawka. „Co?” – zapitôł Jón Dzëdzón. „Wszëtkò!” – wëłożił swòją prôwdã Wòjk Pisowczik. „Brëkùjta lëdze rozëm. Dôjta brifce pòkù. Je to jegò wina?” – włącził sã Mack Waszliper. „Wina, wina, wina dôjta… Tej co, co wieczór pijemë?” – spitôł Cylków Rómk. „Wa blos o jednym. Pice a pi…” – skarcëła Rómka Aniela Kòtka. „JO! Chcemë le so wëpic” – Tómk Lópka skòmentérowôł wpisënk Rómka, wcësnął „widzy mie sã” a dodôł: „Jô do spiéwù wiedno! Tej co, ò sódmi tam dze wczora”. „Biôjta psë pasc, jô jidã spac” – zagrzëmiała Truda Kùńc. „Me chto scyrza do przedanio? Nolepi taczego wa wieta tuli-tuli” – zapitôł Róbert Franga. „Biôjta a gôdôjta, wa psë na babë” – zagrzëmiała jesz rôz Truda. „BRËKÙJTA PËLCKÒWSCZICH ZNAKÓW!” – riknął Karólk Rëda.

 

We wtórk zajachôł do mòji chatińczi, co na zbërkù Pëlckòwa je pòschòwónô, mój bëlny drëch brifka.

– Czëjã sã jak nowò narodzony! – zawòłôł a gãba szerok mù sã smia. – Jem, panie, w wirtualnym swiece. Móm profil na internece! Ale mie sã rimnãło.

– Jo, jo, jô jem widzôł ne twòje narodzënë. Leno to czësto òd dup… stronë wëszło.

– Cëż të? Wiém! Zôzdrostny jes?

– Czëtôł të kòmentérë?

– Në nié, kò mie sã cos skażëło, jô sfórtowôł le wpisac „Jô bë chcôł rzec” a mie kòmpùtr pôdł. Prawie za tim jô do ce przëjachôł. Mògã òd ce zazdrzec na mój profil? Mùszã co dopisac.

– Mòżesz, mòżesz, leno co të mie nick nie namadôsz.

– Nie bòji sã, kò jô jem stôri internaùta – brifka chwacył laptopa, sztërk pòknypsôł na kluczplace, òtemkł gãba, jãzëk bùten wëwalił, pòdskòkł na stółkù a riknął: – Zdrzi! Móm ju 354 drëchów, a jesz sã mnożą. Je to cë szczescé ùrodzëc sã a żëc w kòmpùtrowim swiece. Panie, tëli drëchów jô w żëcym ni miôł.

Tej sã brifka flot wëlogòwôł, wëłącził laptopa, zerwôł sã ze stółka jak òdzëwiałi kùr, wëbiégł z izbë, wsôdł na kòło a pòcësnął do Pëlckòwa.

– Dzeż të, drëchù, nëkôsz – zawòłôł jem za nim.

– Do krómù pò nowi kòmpùtr. Kò mùsza dokùńczëc mój rëchlészi wpisënk „Jô bë chcôł rzec…” – brifka zdżinął za zôkrãtã, temù nie doczuł jem nëch slédnëch słowów.

Cëż tam, dzysô wieczór nalézã je we wpisënkù na profilu mòjégò bëlnégò drëcha brifczi, chtëren narodzył sã dlô internetu, a ùmarł w jawernym swiece. Móm nôdzejã, że blós na miesąc…

94. Tómk Fópka - Prawie prawò | POMERANIA 2014 nr 2

 

 

 


Prawie prawò

Tómk Fópka

 

Dura lex, sed lex – to znaczi, że nawetkã nôgłëpszé prawò je wcyg prawã. A na wszëtkò dzysdnia trzeba colemało papiorów: ùchwałów, zezwòleniów, òswiôdczeniów, zaswiôdczeniów, zgòdów, wniosków, decyzjów, zarządzeniów, rozpòrządzeniów, dekretów, ùstawów, kònstitucjów, statutów, licencjów, pòzwòleniów, kòncesjów, nôkôzów, zôkôzów, wezwaniów, instrukcjów, regùlaminów, deklaracjów, rezolucjów, a skòpicą kwitów wszelejaczich. Ne kwitë pòwstôwają prawie z przepisów. A różné òne są. Chcemë tej zacząc òd naszégò ùmiłowónégò państwa. Hewò je Eùropejskô Ùnia, w chtërny zaczinómë ju dzesąti rok żëcô.

Żebë wlezc na drzewò, mùszi mieć zaswiôdczenié, że sã rozmieje to robic. Jak sã wtrëkôsz bez kwita, zarô ce scygną i sztrôfã zapłacysz! Bédëjã tedë zacząc òd tzw. ekòlogów.

Slëmiéń je rëbą. Tak kôżą mądrzelowie z Brukselë, temù żebë Francuzowie mòglë brac z rëbnëch dotacjów na slëmieniowé chòwë. Jô jem ju to dôwno wiedzôł, że to je dobrze schòwónô rëba… Kùreszce chtos to przëklepnął.

Skòrznie do robòtë mùszą miec instrukcjã òbsłudżi. Mają swój ùrzãdowi numer 89/696 i dwa razë w miesądzu mùszą bëc próbòwóné (testowóné), przez ùniowëch badérów òd skòrzniów. Instrukcjô je przetłomaczonô na 10 jãzëków. Jak bãdze trzeba, mògã jã za jaczé 300 eùro (na rãkã) przełożëc téż na nasze…

Marchiew, warzëwò, je brzadã. Tą razą ùrzãdnicë pòmòglë w ten spòsób w eùroùdëtkòwienim Pòrtugalii, co wiele w marchwie robi. Co mdze pòsobné? Kapùsta? Wrëk? A mòże w drëgą stronã? Jabkò mdze ògardowizną? Kò i tak w ògrodze rosce…

Zgódno z ùniową regùlacją nr 24/1/93, ga je mni jak 20 centimétrów sniegù, ni mòże z górë na pùrgach jachac… A na miechù pò szice mògã?

Mô bëc cëchò i spòkójno. Temù trzôsk òb dzéń ni mòże bëc wikszi jak 85 decybelów, a w nôcë – 65. Je ju pò jedenôsti w nocë, a mój sąsôd głosno szëflëje sniég przed chëczą. Gwësno to mdze jaczé 83,5 decybela, tak na mòje lewé òdstającé. Tej co, pòlicjã wzëwac?

Cygareta mùszi zgasnąc, żlë nie zacygôsz sã nią czãscy jak co pôrãnôsce sekùndów. Tu chòdzy bòdôj ò zdrowié pôlôczów. Czej mù tak bãdze gasła i gasła, tej mòże w kùńcu jã dze szmërgnie. Przeprôszóm, òdłożi w môl wëznaczony, skądka wezną jã specjaliscë òd niespôlonëch a niedosusónëch cygaretów. I dobrze! Tobakã trzeba zażëwac!

Ten òstatny przepis je scygniony òd Amerikónów, co téż mają co niechtërne cekawé prawa:

W stónie Idaho nie je wòlno chòdzëc smùtny drogą. Widzy mie sã.

W Kansas białka ni mòże kùpic kapelusza, czej sã chùtczi chłop nie zgòdzy. Ale jak za swòje kùpi – to téż?

W stónie Alabama ni mòże nosëc lodów-różków w tilny taszë òd bùksów. A czemù, chto wié?

W Miami na Florydze, dokładno na kòmańdach pòlicje, ni mòże jachac na délokùlôkach. I dobrze. Piechti mają chòdzëc, bo na filmach je widzec, jaczi òni hambùrgerowi są, ti z Miami.

W stónie Ohio ni mòże pòjic rëbów sznapsã. Bëlno! Nôprzódkã sznaps a tej ribka!

W Luizjanie, żelë chto co przëòbiécôł a nie zrobił tegò, mòże jic nawetk na rok do sôdzë. Matkò! Tec całi pòlsczi parlameńt bë zamklë!

W stónie Vermont białczi mùszą miec zgòdã na pismie òd swòjégò chłopa, cobë mògłë gëbisë nosëc. Hmm, mòże bëlë pòżarti…

W Minnesoce ni mòże nagò spac. Pewno noce są tam zëmné.

W stónie Iowa chłop z wąsã ni mòże sã pùbliczno kùszkac z białką. A czegò ni mòże robic z brodą...?

W Massachusetts ni mòże chrapac przë spanim, chiba że je zamkłé òkno. Në tej na balkón gò!

W Nebrasce ni mòże czichac i bekac na mszi. To òni tegò nie wiedzelë? A cos ò wëłącziwanim kòmórków mają?

W Nordowi Dakòce na noc do spaniô mùszi bótë scëgac. A jak to są ùniowé skòrznie, tej téż?

W Nevadze mòżna pòwiesëc kòżdégò, chto cë zastrzeli np. kòta abò psa. Strach tam jachac. A brifcë to mają czësto przerąbóné…

W stónie Indiana ni mòże sã kãpac midzë rujanã a strëmiannikã. A w balice mòżna?

I òstatny: w stónie Illinois ni mòże ùżëwac anielsczégò jãzëka a mùszi – amerikańsczégò! Równanié: czej anielsczi=pòlsczi, to kaszëbsczi=amerikańsczi?

To wszëtkò je dalek òd mòjégò dodomù. To wszëtkò z internetu wzãté, tej wcale tak bëc ni mùszi. Mòże bëc jesz gòrzi!

A co na naszim pòdwòrzim? Kòl nas marchiew je wcyg warzëwã, a slëmiéń nie je rëbą.

A jô jem Kaszëbą!

93. Jadwiga Bògdan - Diameńt z Gôchów | POMERANIA 2014 nr 2

 

 

 


Diameńt z Gôchów

 

Latos mijô 30. roczëzna smiercë prof. Klémãsa Zmùdë Trzebiatowsczégò, pòchôdającégò z Gôchów bëlnégò pòùczënowégò dzejarza. Òd jeseni łońsczégò rokù ò tim wiôldżim człowiekù przëbôcziwô tôfla na bùdinkù szkòłë w Łączim – jegò domôcy wsë.

 

Pierszi prôwdzëwie gôsczi profesor

Łączé jesmë nawiedzëlë wespół z drëszkama z kòscersczégò Òglowòsztôłcącégò Liceùm w rujanie 2013 rokù, òb czas warkòwniów dlô gazétników òrganizowónëch przez cządnik „Pomerania”. Pôrãnôsce dni przed najim przëjachanim òdkrëtô òstała tuwò tôblëca na wdôr prof. Zmùdã Trzebiatowsczégò, jak czëtómë na tôblëcë, „pierszégò profesora ùrodzonégò i wëchòwónégò na Gôchach”.

Dzysô znóné są przédno nôùkòwé dokazë Profesora, tikającé szkòłowiznë na Pòmòrzim. Miôł równak w swòjim ùróbkù téż pòwiôstczi, w jaczich òpisywôł m.jin. môle znóné mù z dzecnëch lat. Bëłë to òpòwiôdania ò kaszëbsczim zbójcë Mòrdôrzu – rzekła nama przédniczka partu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô w Lëpińcach Éwa Swiątek-Brzezyńskô, z jaką jesmë sã pòtkelë kòl nowi tôflë w Łączim. Tekstë te miałë òstac òpùblikòwóné, ale zdżinãłë i do dzysô nie je wiedzec, dze są.

Równak mieszkańcowie wsë wcyg pamiãtają ò bëlnym sąsadze, jaczi mieszkôł westrzód nich cziledzesąt lat temù. Ùdbòdôwôczã i aùtorã tôblëcë zawieszony na bùdinkù szkòłë w Łączim béł Zbigórz Talewsczi. Ji darczińcë to Radzëzna Familie Trzebiatowsczich i fùndacjô Naji Goche. Tôflã wëkònôł Jón Bòrzëszkòwsczi z sąsednëch Kramarzynów.

Ùroczëzna ji òdkrëcô òdbëła sã 12 rujana 2013 rokù. Wzãło w ni ùdzél kòl 150 lëdzy. Westrzód nich szôłtës wsë Justina Ginter, wespółòrganizatorka wëdarzeniô. Mszą swiãtą òdprawił ks. Henrik Cyrzan z Chòniców, chtëren pòchòdzy z rodzëznë Trzebiatowsczich. Gòscama bëlë m.jin. wójt Lëpińców Andrzéj Lemańczik, bëtowsczi starosta Jack Żmùda Trzebiatowsczi, wicemarszôłk senatu Jan Wërowińsczi, senatora Róman Zabòrowsczi, a téż familiô Profesora.

 

Uczałi dobrze nie robią…

Bãdącë tak krótkò, chcelë jesmë òbezdrzec bùdink, w jaczim ùrodzył sã prof. Zmùda Trzebiatowsczi. Jidącë pòdług wskôzów pòtkónëch lëdzy, doszlë jesmë do pólny drodżi na kùńcu wsë, skądka dało sã ju widzec môl, w jaczim mieszkôł przińdny pòùczënowi dzejôrz. Droga doprowadzëła nas na pòdwòrzé. Jesmë pòmëslelë, że wôrt spróbòwac weńc do bëna. Òkôzało sã, że mieszkô tuwò m.jin. młodszô sostra prof. Klémãsa Zmùdë Trzebiatowsczégò. Władisława Dorawa nimò chòroscë przëwitała naju żëczno i z ùsmiéchã. Òpòwiedzała ò pierszich latach robòtë bracynë jakò szkólnégò, ò swòji znajomòscë z czasów młodoscë z jegò przińdną białką Gertrudą (z dodomù Pluto Prądzyńską), strace dwùch bracynów òb czas drëdżi swiatowi wòjnë i biédnym żëcym w pôrãnôsceòsobòwi familie, w jaczi sã wëchòwiwelë. Mój òjc nie béł wësztôłcony. Gôdôł, że ùczałi dobrze nie robią – prawiła z ùsmiechã wastnô Władisława. Klémãs chcôł, żebëm jô téż sã ùczëła, ale nie bëło dëtków, jesmë mielë biédã. W Kòscérznie (gdze prof. Zmùda Trzebiatowsczi chòdzył do seminarium dlô szkólnëch) naja sostra robiła w hòtelu i mù pòmôgała, dôwała dëtczi. Brat baro mie lubił, ùcził grac na mandolinie, na skrzëpicach – dodôwô Władisława Dorawa.

 

 

Samòródk z pùstków

Z ùdbą tôblëcë w Łączim na tczã prof. Zmùdë Trzebiatowsczégò wëszedł Zbigórz Talewsczi z fùndacji Naji Gochë, znóny inicjator ùpamiãtnianiô môlów sparłãczonëch z historią regionu (m.jin. Lesny Strażnicë Tradicji i Patriotizmù m. Bòhatersczich Gôchów pòd wezwanim Christusa Òbrońcë w Bòrowim Młinie, gdze ùdało sã nama z nim pòtkac). Dlôcze chcôł téż òddac tczã profesorowi Zmùda Trzebiatowsczémù? Bò béł òn mądrim człowiekã, wëchòwawcą wieleset kaszëbskò-pòmòrsczich szkólnëch. Ùrodzył sã tuwò, w tim nórcëkù na Gôchach, na pùstkach Dampelk. Jô gôdóm, że samòródczi złota czë diamentu nalôżô sã prawie w taczich krëjamnëch, òddalonëch òd lëdzy placach i taczim samòródkã òkôzôł sã téż Zmùda Trzebiatowsczi – tłómacził.

Òdkrëcé tôflë òdbëło sã w rujanie – w miesącu, czedë swiãtëjemë dzéń szkòłowiznë. Dzãka temù nen dzéń stôł sã sparłãczenim swiãta Profesora i môlowëch szkólnëch – dodôwô Z. Talewsczi. Mòże stónie sã nową tradicją na Gôchach fëjrowanié dnia szkólnégò w môlu, gdze òd łońsczégò rokù stoji tôblëca na wdôr bëlnégò pòùczënowégò dzejarza? Na gwës pamiãtac bãdą ò nim nôleżnicë familie Trzebiatowsczich, chtërny na swój pòstãpny zjôzd przëjadą prawie do Łączégò – môlu ùrodzeniô wiôldżégò przedstowcë jich rózdżi.

 

Jadwiga Bògdan

92. Maya Gielniak - Dzemiónë, trzeji królowie i... wielbłąd | POMERANIA 2014 nr 2

 

 

 


Maya Gielniak

Dzemiónë, trzeji królowie i... wielbłąd

 

Môłô kaszëbskô gmina Dzemiónë czësto niespòdzajno dobëła w òglowòpòlsczim internetowim kònkùrsu nad 150 pòlsczima môlëznama òrganizëjącyma Òrszôk Trzech Królów. Pòbiôtkòwała m.jin. Pòznóń, Rzeszów, Gdiniã czë Katowice. Nôdgrodą, ùdëtkòwioną przez pòwstałą w 2010 rokù Fùndacjã „Òrszôk Trzech Królów”, béł wielbłąd z Cyrkù Zalewsczi, chtëren to zwiérz 6 stëcznika latoségò rokù béł téż atrakcją farwnégò dzemiańsczégò przemarszu.

 

Òrszôk rësził ò pół trzecy pò pôłnim. Za òrkestrą jachelë Trzeji Królowie. Dwùch na kòniu, jeden na wielbłądze. Przënarchach jich pachôłkòwie i towarzëszącé karno. Za nima dzecë z gwiôzdama, klôsztornice i kùrkòwé bractwò, òrkestra i môłi królowie, aniołë i diabłë, strażacë i pasturkòwie, pòliticë, wójtowie, bùrméstrowie, mieszkańcë Dzemión i ti, co bëlë przëjachóny, wszëtcë w kòrunach na głowach. Stanice, chòrągwie i setczi balóników. Melodiô pòlsczi kòlãdë „Bóg się rodzi, moc truchleje”, z përznã przejinaczonym tekstã: „Cóż masz niebo nad Dziemiany!”, bëła spiéwónô przez wszëtczich.

Kònie hikałë, niecerplëwò grawòtałë nogama. Za to przédnô atrakcjô òrszakù, nôdgroda za wëgróny kònkùrs, czëlë wielbłąd Hassan ze stojicczim ùbëtkã znôszôł całi rajbach i entuzjaznã, jaką bùdzył. Entuzjazna bëła tim wikszô, że na krzebce 15-latnégò, ważącégò wicy jak 800 kg, Hassana sedzôł prôwdzëwi afrikański król (białka Króla wëjawiła, że pòchôdô òn z Nigerii i że w Pòlsce mieszkô òd 5 miesiãców). Nigle òrszôk rësził, wielbłąd i Król bëlë dosłowno òblégóny. Kòżden chcôł miec òdjimk z taczima gòscama, telewizyjné stacje przeprowôdzałë kôrbiónczi (za wielbłąda òdpòwiesców ùdzélôł, òbùti w arabsczé ruchna, jegò òpiekùn). Bëło wiele redotë.

Ò to prawie chòdzy, ò redotã, przede wszëtczim dlô dzecyrzekł bierzący ùdzél w òrszakù senatora Róman Zabòrowsczi. Òrszôk Trzech Królów to snôżé dofùlowanié Gòdów. To naju wszëtczich ceszi i parłãczi. To manifestacjô najégò przërzeszeniô do tradicjów. Widzec je, jaką zwënégã òdniosłë te przemarsze w Pòlsce. Z żdim rokã je jich corôz wicy i jak tak dali pùdze, bãdze jich jesz wicy.

Mieszkańcowie Dzemión, Kòscérznë, Lëpùsza, Kalisza, Mscëszejc, Bëtowa, Chònic i jinëch môlëznów szlë szaséjama Dzemión, spiéwającë kòlãdë. Głowa przë głowie. Kùli naju mòże bëc? namëszliwelë sã jidący. Na gwës wicy jak dwa tësące. A mòże wicy?

Przë amfiteatrze królowie zasedlë pòczestno na trónach, tak jak w pałacu króla Heroda. Leno że tuwò bëło jinak. W Dzemiónach dorzesził do nich, tradicyjno ju wëbiéróny, Môłi Kaszëbsczi Król. Welacjô bëła drãgô. Wëprzédniony òstôł nômłodszi z 23 kandidatów – dwalatny Frank Romeykò. Wicekrólama òstelë Staszk Dąbrowsczi i Jakùb Czarnecczi. Môłim Kaszëbsczim Królã na 2014 rok òstała 9-latnô Wiktora Krizel. Jak pòdsztrëchiwô kòmisjô, ji òbleczënk béł całi kaszëbsczi, z herbã Dzemión, Grifã i królewsczim mańtlã, wësziwónym kaszëbsczim haftã.

Spiéwôł chùr, spiéwała młodzëzna na binie, spiéwelë òbzérnicë. Pòtemù za swiécącą gwiôzdą redosnym kòrowòdã òrszôk pòspiéwôł do stajenczi. Tam westrzód żëwëch zwierzãtów Józef i Marija przëjãlë darënczi w miono Dzecątka Jezës. Na kùńc biskùp Wiesłôw Smigiel pòbłogòsławił wszëtczich przëszłëch. Niebò rozwidniwałë dzesątczi sztëcznëch ògniów. Òczarzënkóm nie bëło kùńca. Tradicjô òsta wprowadzonô w żëcé.

 

Tłómaczëła Hana Makùrôt

91. Zbigniew Byczkowski - Pòbłocé – kaszëbizna wcyg żëje | POMERANIA 2014 nr 2

 

 

 


Pòbłocé – kaszëbizna wcyg żëje

Zbigniew Byczkowski

 

Są wse w słëpsczim krézu, gdze przed drëgą swiatową wòjną mieszkało wiele familiów, w jaczich gôdało sã pò kaszëbskù. Jedną z nich je Pòbłocé. Pò 1945 rokù wikszosc tëch rodzëznów wëjachała, ale w jich plac przëcygnãlë téż Kaszëbi – òsoblëwie z wejrowsczich i kartësczich strón.

 

W naji szkòle ùczimë sã kaszëbsczégò

Pôrã lat temù, czedë jem jezdzył pò szkòłach w gminie Główczëce i zachãcywôł do wprowôdzaniô ùczbë kaszëbiznë, ùdało sã nalezc 7 szkólnëch na kùrs kaszëbsczégò jãzëka dlô pòczątkùjącëch. Westrzód nich bëła Magdaléna Czarnowskô-Mikùlak, nié-Kaszëbka, jakô ùczëła fizyczi i chemie w Zespòle Szkòłów w Pòbłocym. Skùńczëła 42-gòdzënowi kùrs, zdała egzamin dôwający prawò do ùczeniô dzecy, ale tak pò prôwdze nie òprzestała pòznawac kaszëbiznë. Pòmôgôł ji chłop, dzecë ze szkòłë, jich starszi, mieszkańcowie wsów Rzuszcze, Cecenowò, Przebãdowò, Wòlëniô, Dargòza, Pòbłocé… Czedë òstatno dostôł jem òd ni lëst (napisóny bëlno pò kaszëbskù), pòmëslôł jem, że wôrt òpisac rozmajité kaszëbsczé dzejania, jaczé w Pòbłocym i òkòlim mają plac nié leno dzãka robòce Magdalénë.

Ju drëdżi rok w naji szkòle ùczimë sã kaszëbsczégò jãzëka. W tim swiãtëchnym miesącu, jaczim je gòdnik, fùl sã ù nas dzeje. Na pòczątk tegò miesąca bëlë më w parkù wòdnym w Redzëkòwie. Na Mikòłajczi mielë më warsztatë, na chtërnëch dzecë robiłë dankòwé òzdobë (kùgle, aniółczi itd.). Latos pierszi rôz òrganizëjemë jasełka w jãzëkù kaszëbsczim. Òbezdrzą je starszi i samòtny lëdze w Wiejsczim Dodomie Kùlturë w Pòbłocym. Òkróm tegò òsóbné jasełka szëkùjemë dlô lëdzy ze wsë Rzuszcze. A pózni jedzemë z nima na gminny kònkùrs jasełek” – pisze M. Czarnowskô-Mikùlak.

 

A starszi rôd pòmôgają szerzwic kaszëbską kùlturã

W Pòbłocym ùczbã kaszëbiznë zaczãlë w 2012 r. Na zôczątk zapisało sã 32 dzecy w spòdleczny szkòle i 7 w gimnazjum. W szkòłowim rokù 2013/2014 je jich ju, pasowno, 67 i 8. Jak wnetka wszãdze na Kaszëbach, tak i tuwò òkróm ùczbów jãzëka, na ùczniów żdają rozmajité zajimniãca, kònkùrsë, wanodżi. Òb czas rézów dzecë pòznôwają słowiznã, kùlturã i zwëczi. Ze szkólną gôdają téż tej-sej pò kaszëbskù na ùczbach fizyczi i chemie, a czasã i na jinëch ùczbach.

W szkòle kaszëbizną zajimô sã nié leno Czarnowskô-Mikùlak. Ùczbë prowadzy téż Aleksandra Gliwa, chtërna wspiérô wszelejaczé dzejania sparłãczoné z najim jãzëkã i kùlturą. Mòckò pòmôgô téż direkcjô, a òsoblëwie direktorka Jolanta Żmùda. Bez ti zgódny wespółrobòtë, brzôd dałobë gwës wiele mniészi. Pòmôgô téż direktor Gminnégò Òstrzódka Kùlturë w Główczëcach Paweł Żmùda. A planë rodzą sã wcyg nowé. Na przińdny zymk szkólné kaszëbsczégò jãzëka w Pòbłocym chcą nagrac kaszëbsczé spiéwë i wstawic je na pòrtalach Facebook i Youtube.

W slédnym czasu Nadlesyństwò Damnica pòmôgô financowò w òrganizowanim jasełków w rodny mòwie dlô lëdzy starszich, sómnëch, dzôtków z dodomów dzecka. Ò to, żebë wikszosc imprezów w òkòlim zbògacëc kaszëbsczima znankama, mają starã białczi z KGW w Ruszczach. Dzãka darënkòwi Wandë Daleczi dzecë ze szkòłë w Pòbłocym mają kaszëbsczé ruchna.

W dzélu dôwnégò pałacu w Rzuszczach je dzysô swietlëca. Bënë nalôżają sã kaszëbsczé zachë, statczi z kaszëbsczima mòtiwama. Na Gòdë dzecë zrëchtowałë w ni tradicyjné dankòwé òzdobë. Starszi rôd pòmôgają w rozmajitëch robòtach, jaczé mają szerzwic kaszëbską kùlturã, òpòwiôdają téż ò najich zwëkach. Òkróm tegò na tuńcowò-wókalnëch warkòwniach dzôtczi ùczą sã spiewac i tuńcowac. Jak gôdô M. Czarnowskô-Mikùlak: „kaszëbsczé spiéwë jidą jima baro letkò, jakbë kaszëbskòsc miałë w krëwi. Nalënają, żebë zajimniãca òdbëwałë sã czãscy”.

Dzél mieszkańców chce, żebë w Pòbłocym bëła téż òdprôwiónô mszô z kaszëbską liturgią słowa, równak ksądz nie chce sã na to dac, ale i òn rzecze tej-sej jaczés słowò pò kaszëbskù. Wôrt jesz dodac, że w Rzuszczach pòd kùńc XX w. dzejôł part Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô.

Na Pòbłocé i całą gminã Główczëce wôrt dac bôczenié òsoblëwie latos, bò prawie tuwò w latach 1826–1827 prowadzył swòje badérowania patron 2014 rokù Krësztof Celestyn Mrongòwiusz.

 

Cecenowò pierszô nadczidka ò ti kaszëbsczi wsë nalôżô sã w dokùmence z 1249 r., wëstôwionym przez ksãca Swiãtopôłka, w jaczim dôł òn ten môl klôsztorowi norbertanków w Żukòwie. Òstatny przedwòjnowi miéwca cecenowsczégò majątkù Wilhelm Zygfrid Òtto Môrcën von Zitzewitz béł zwóny „kaszëbsczim królã”. Tak òn jak i jegò pòprzédcowie bëlno znelë kaszëbiznã i prawie w tim jãzëkù gôdelë ze swòjima robòtnikama.

W 1939 r. we wsë mieszkało 553 lëdzy. Òkróm majątkù bëło tu 50 gbùrstwów, a téż m.jin. piła, gòrzelniô, hòtel, rozmajiti rzemiãsnicë i pôrã krómów.

Òd 1842 do 1876 r. w cecenowsczim kòscele bëłë òdprôwióné nôbòżéństwa pò kaszëbskù Dzejalë tu pastorowie Schimansky, Lorek, Ziegler, chtërny badérowelë kaszëbską spòlëznã, chòc nié wiedno mielë dlô ni żëczné wseczëca. W tuwòtészim kòscele òstało nalazłé 21 kaszëbsczich kôzaniów.


 

Pòbłocé – w 1485 r. słëchało von Tessenóm. Jesz w XVIII w. lëdze gôdelë tuwò przédno pò kaszëbskù. Pòd kùńc XIX w. miéwcama Pòbłocô bëła familiô von Krause. W 1939 r. mieszkało tuwò 760 lëdzy, dzejało 112 gbùrstwów. Wies słëchała parafie w Cecenowie. W Pòbłocym fónksnérowała pòwszéchnô szkòła z dwiema klasama i dwùma szkólnyma.


 

Rzuszcze – stôrô kaszëbskô wies, jakô pierszi rôz w dokùmentach òstała wspòmniónô w 1499 r. Wnenczas bëło to lenno familie von Kleist. Wikszosc mieszkańców gôdała pò kaszëbskù do kùńca XVIII w. W 1939 r. we wsë mieszkało 506 lëdzy, dzejało 77 gbùrstwów. W Rzuszczach bëłë w tim czasu gòspòda, króm, kùzniô, zakłôd z bótama i jednoklasowô szkòła.

Wòlëniô – pierszi rôz wspòmniónô w dokùmentach w 1313 r. Kòl 1800 r. baro mało mieszkańców gôdało tu pò kaszëbskù. We wsë stoji pałac z XIX w. zbùdowóny przez dôwnëch ji miéwców von Pùttkamerów. Przed wòjną mieszkało tu 451 lëdzy. Òkróm majątkù bëłë tuwò 24 gbùrstwa. Pierszé infòrmacje ò dzejanim szkòłë w Wòlënie pòchôdają z 1717 r.

 

Tłómacził DM

90. Daniel Kalinowski - Dramaturgiô Annë Łajming. Dzél 2 | POMERANIA 2014 nr 2

 

 

 


Daniel Kalinowski

Dramaturgiô Annë Łajming. Dzél 2: „Parzyn” – pierszô binowô szołobùłka

 

Pisarsczi, a téż dramaturgiczny debiut Annë Łajming donëchczôs béł leno nadczidką bez pòpiarcégò w teksce, do chtërnégò czëtińcë bë mielë przistãp. Czedë pôrã lat temù jô zaczął zbierac materiałë do ksążczi ò kaszëbsczi dramie, doznôł jem sã, że felô nôrëchlészégò dokazu słëpsczi Aùtorczi, wësłónégò w 1958 rokù na lëteracczi kònkùrs do Kòszalëna.

 

Dôł jem sã w rézã do kòszalińsczi Miesczi i Wòjewódzczi Biblioteczi, żebë przezdrzec materiałë parłãczącé sã z pòmòrską kùlturalną rësznotą lat piãcdzesątëch, chtërne są tam pòzebróné. Równak westrzód przëniosłëch mie przez prôcowników biblioteczi aktowników ze zbiérama dokazów nôdgrodzonëch w henëtnëch lëteracczich kònkùrsach, ùsôdzkù Łajming jô nie nalôzł. Jô ju zaczął miec pòbôczenié, że mòże tëli lat òd kònkùrsu z magazynów òsta sprzątnionô niepòtrzébnô papiorzëna, a westrzód ni téż dokôz, dlô jaczégò jô tu przëjachôł. Na szczescé razã z bibliotekarzama më doszlë do dbë, że reszta tekstów, nëch, co nie bëłë nôdgrodzoné nôwôżniészima placama, mòże nalôżac sã nié w bibliotece, leno w Państwòwim Archiwùm, w dzélu, gdze pòzebróné są materiałë z dzejaniô Wòjewódzczi Radë Kùlturë, jakô bëła òrganizatorã kònkùrsu. Tak tej jednégò dnia zaszedł jem do czëtnicë negò archiwùm i sadowiącë sã midzë niemiecczima badérama-regionalistama a pòlsczima doktorantama-historikama wzął jem do rãczi wëpchóné tomiszcze z ùmëslënkama zgłoszonyma do òbsądu kònkùrsowi kòmisji. I narôz jakże jem sã zadzëwòwôł, czej pò ledwò pôrã sekùndach, westrzód dzesątków wiérztów i pòwiôstków natrafił jem na czilenôscestronowi tekst znaczony zawòłanim „Zagajnik”. Sygło przeczëtac blós pierszich pôrã zdaniów czegòs, co szlachòwało za ôrtã przedesłowù abò didaskaliów, a ju jem béł gwës, chto je jegò aùtorã:

 

„Dorzeszony dokôz w letczi kaszëbsczi gwarze, zatitlowóny Parzyn òstôł napisóny jakno dialog z midzëwòjnowégò czasu, z rokù 1927.

Rzecz dzeje sã w kaszëbsczi wsë lesnëch robòtników – Pôrzën, w chònicczim krézu. Prôwdzëwé zdarzenia – aùtenticzné pòstacje. Lëdze biédny, równak pòtcëwi, wierzący w gùsła, wëzwëskiwóny z leżnotë wiôldżi bezrobòtnoscë, ale téż rzetelny pòlsczi patriocë, żëjący wcyg w strachù ò przińdnotã swòjã i swòjich dzecy. Baro cãżkò przeżiwelë tak pòzéwónégò Jôchima (dzéń jaczégòs swiãtégò) – czas głodu przed żniwama żëta i wëbiéranim bùlew.

Czas dzys òddôł sprawiedlëwòtã dlô sprawë sprzed 30 lat – henëtnégò ùpichù i ùniżaniô żôrotnégò, trzimónégò w cemnoce człowieka, co òstało rozmëslno òdtwòrzoné na pamiątkã tëch czasów i cobë pòkazac kòntrast z dzysdniową jawernotą” [przëtoczoné słowa na kasz. tłóm. BÙ].

Hewò mómë pierszi ùsôdzk Annë Łajming! Za prawie nen tekst kòmisjô II Lëteracczégò Kònkùrsu w Kòszalënie, jakô òbradowa w dniach 23–24 łżëkwiata 1958 rokù w składze dr Władisłôw Gãbik, Jan Maria Gisges i Eùgeniusz Bùczôk, przëzna piãcdzesątsztërëlatny Aùtorce nié wëapartnienié, jak mòże przeczëtac w rozmajitëch òpracowaniach i jak òna sama to so mia wdarzoné, a leno ksążkòwą nôdgrodã, chòc to téż dô sã ùznac za ôrt wëapartnieniô.

 

Ò lëdzach prostëch, biédnëch i robòcëch

Jak we wielnëch pózniészich dokazach Łajming, tak téż w ùsôdzkù „Parzyn” mómë do ùczinkù z karnama Kaszëbów mieszkającëch w môłëch spòlëznach, zataconëch westrzód lasów, lëdzy cãżkò robiącëch na swój chléb, nôczãscy głodëjącëch i cygnącëch swój cãżczi kawel. Białczi całima dniama sedzą przed dodomama, pòwiôdającë so, co sã chtërny sniło, klapiącë na sąsadów abò pòwtôrzającë kôrbiónczi ùczëté òd jinëch lëdzy. Òne prawie nôbarżi wierzą w rozmajité gùsła, straszą jedna drëgą rozprôwianim ò złim òkù abò przedstôwkama ùrzasnëch zdarzeniów, jaczé miałëbë dzejac sã w nôblëższim òkòlim. Jich niedowiérnota zwiãksziwô sã, czej widzą cëzégò krącącégò sã pò wsë, bò mają strach nowòsców i tegò, czegò nie znają. Dëcht szlachòwno zachòwiwają sã chłopi, chtërnëch wiãkszi dzél ni mô robòtë, stąd òbszcządzają kòżdégò dëtka, cobë le blós przeżëc jesz jeden tidzéń. Z jich gôdczi mòże so przedstawic òbrôz prostëch, ale robòtnëch lëdzy, ni mającëch za wiôldżégò pòjãcô ò tejczasnym swiece, za to przeswiôdczonëch, że robòtnosc i ùszónowanié zemi wiedno przeniese profitë.

Pierszi dzélëk szołobùłczi „Parzyn” to żëwô kôrbiónka chłopów i białk, z jaczi czëtińc (czë òbzérôcz) sã dowiadëje, że cëzy krącący sã pò wsë je agentã ùbezpieczeniowim pòdpisywającym z mieszkańcama Pôrzëna ùmòwë, jaczé miałë jima zagwësnic wësoczé zôpłatë za szkòdã w przëtrôfkù spôleniô gbùrstwa. W lëdzach, co czëją ò tëch ùmòwach, téż narôstô chãc naszafòwaniô so ùbezpieczeniowi pòlisë, bò so ùdbelë, że czej sã wëpôlą, stóną sã bògôczama, kò kòżden bë chcôł bëc bògatszi òd swégò sąsada. W pòstãpnëch dzélach dokazu môleczny lëdze narôz przëchôdają do se. Dopiérkù terô sã dowiadëją, że to nie sygnie le rôz wëkùpic ùbezpieczeniowi papiór, ale że kòżdégò rokù je nót zapłacëc skłôdkã, jakô przewëższiwô jich dëtkòwé mòżlëwòtë. Naradë w môłëch sąsedzczich karnach nick nie wëjasniwają. Zéńdzenia z lesnym téż nié. Mieszkańcë Pôrzëna dochôdają do swiądë, że nót je sã spòtkac na apartno zwòłónym zebranim całi wiesczi wespòlëznë, cobë nalezc jaką radã, jak sã wëdostac z ti dëtkòwi łapicë.

W drëdżim dzélu dokazu Łajming pòkazëje chłopów, chtërny chòc zeszlë sã, cobë ùradzëc, jak sã wëzbëc ùbezpieczeniowëch papiorów, nijak nie pòtrafią rozprawiac ò tim, co jich tu scygnãło. Żóden z nich ni mô szerszégò doswiôdczeniô ani daleksyżnégò zdrzeniô, żebë zrozmiec swój dzysdniowi swiat. Pòtrafią leno jiscëc sã, że ni mają robòtë, òpòwiadac przëtrôfczi z terczasnégò żëcégò, czasama wzdichnąc na biédã i gòrzczima słowama òpisac dôwné i terné ekònomiczné pòrządczi. Zdôrzô sã, że biwają w nëch òpòwiôstkach smiészny, równak przeważno są wëstraszony, niepòradny i wiedno na straconym.

W trzecym dzélu przedstôwkù panëje cemnica. Chłopi w swòjich gôdkach żôlą sã na dôwné feùdalné pòrządczi, jaczé i terô, w òdrodzony Pòlsce nie są dlô nich nick lepszé. Jadowi jich, że wëszczérzają sã z nich ù szôłtësa, ù pana i w starostwie. Czëją sã òszukóny przez pòlsczi rząd i prezydenta Stanisława Wòjcechòwsczégò, przez pòlsczé wòjskò, lesné zarządë i państwòwą wëszëznã. Do taczégò ùjemnégò òbszacowaniô henëtnëch czasów dorzeszoné je jesz przeswiôdczenié ò nastanim nieòbëczajnotë, a nawet przëkrodzywającym sã kùńcu swiata. Ne żôrotné zwãczi są co jaczis czas rozjasniwóné òpòwiôstkama, chtërne pòkazëją ze swójnym szpòrtownym òdniesenim jich nimòwòlną zaradnosc, chitrosc i zwëczajną mądrosc. Diskùtëjący, chòc w dramaticznëch słowach pòkazëją swòjã biédã, pòtrafią téż miec starã ò swòjã przińdnotã, w czim wëkazëją sã òsoblëwą pòdjimizną.

Òstatnô tekstowô zdrzadniô to zjawienié sã nôbarżi òtrzaskónégò w swiatowëch sprawach mieszkańca Pôrzëna – Zblewsczégò, chtëren pò rozprawienim sã z jesz jinym, biwałim w miastowëch spòlëznach i wësztôłconym Kaszëbą dorôdzô chłopóm, żebë napiselë pòspólny lëst do ùbezpieczeniowi stowôrë i wëpòwiedzelë ùmòwã. Taczé rozwiązanié dôwô letkòwiérnym gbùróm nôdzejã, że ju dali nie mdą mùszelë òpłacac ùbezpieczeniowi skłôdczi, ale i tak je jima żôl tegò, że z pierszi ratë mùszą sã wërëchtowac w całoscë. Slédny wizyjny dzél zdrzadni przedstôwiô redosny krôjmalënk kaszëbsczich lasów, a w nich rozbrzmiéwô terkòtanié wòzów fùl lëdzy, chtërny jadą do kòscoła w Lesnie. Dôwô to pòmëszlënié, że w taczi spòsób Aùtorka chca zaznaczëc w dokazu jegò dobré zakùńczenié.

 

Próba ùsôdzkòwëch mòców

„Parzyn” je pierszim napisónym przez Annã Łajming dokazã, mòże tej zdrzec na niegò jakno na òsoblëwą próbã ùsôdzkòwëch mòców. Analizëjącë sprawë genologiczné, cãżkò je gò jednoznaczeniowò zarechòwac do klasyczno rozmiónégò lëteracczégò ôrtu i gatënkù. Nôblëżi òn stoji naturalisticzny dramaturgii, bò nadczidczi didaskaliów są përzinkòwé i krótëchné, leno dlô zaznaczeniô, czë gôdô chłop abò białka i òznaczeniô wëpòwiôdającëch sã bòhaterów. Trzë dzéle dokazu mòże brac za pòsobné zdrzadnie dramatu. We wszëtczich dzélach widzec felënk akcji, pòstacje są baro staticzné, kùreszce cemnica w drëdżim i na pòczątkù trzecégò dzéla dokazu czerëje fòrmã negò dramatu barżi w stronã słëchòwiszcza, kò nie je téatralnym ùmëslënkã wsadzëc dzesãc sztëk lëdzy w jednã cemną gbùrską jizbã. Dëcht żebë chcec bronic realisticzny ùdbë Aùtorczi, a ze słowów pòzebrónëch doznôwómë sã, że je ju noc, przë czim nicht nie wzął ze sobą swiéczczi czë lãpë, wnenczas nót bë bëło przesedzec z bòhaterama pôrãnôsce, a mòże i kąsk wiãcy minut czësto òpòcemkù, żebë jesz lepi do òbzérôcza-słëchińca docarłë wëpòwiôdóné słowa.

Òstôwô jesz sprawa pòdtitla ùsôdzkù, brzëmiącégò „Kaszubska Gawęda”, to je kaszëbskô brawãda. To òkreslenié czerëje nas do òsoblëwégò ôrtu prozë wëprowôdzónégò z kùlturë lëdowi. Jeżlë sã zdrzi na niejedne wëjimczi dokazu, to òkreslenié zdôwô sã pasowné, bò nawet pôrã chłopów wëgłosziwô dłëgszé mònologòwé role, jaczé mòże nazwac brawãdą. Nie są òne fòrmalno rozbùdowóné, kòncentrëją sã na òpòwiedzenim jaczégòs zdarzeniô, kùńczącégò sã smiésznym abò naznaczonym wseczëcowò wëprowôdzkã. Drãgòtą je leno to, że taczich mònologòwëch wëpòwiesców je dosc tëli i wëgłôsziwóné są òne przez różné pòstacje, jaczé czasã swòje role òdgriwają baro pòwôżno, a czasã na ludiczny ôrt. Ni ma tej w dokazu przemòdżi òpòwiôdaniô zdarzeniów przez jednã òsobã, przedstôwiającą swòjã brawãdã ò przëtrôfkach ze żëcégò czë ò swòjim widzenim swiata, je to barżi pòlifònia wielnëch mònologizëjącëch głosów, jaczé przedstôwiają rozmajité òbrëmia włôsnëch doswiôdczeniów i codniowégò bëtowaniô. Leno tej mòże ùznac nã genologiczną pòzwã, jeżlë sã przëjimnie, że brawãda to je zbiérny chùr głosów narzékaniô na biédã i niewidzeniô mòżlëwòtë nalézeniô robòtë abò wspòminków z młodëch lat i redosnëch chwilów z ùszłotë.

Òstôwô jesz przëzdrzec sã nazwaniémù „szołobùłka” (pòl. humoreska), jaczé czasã je ùżiwóné w tradicji nôùkòwégò badérowaniô. Z jedny stronë pasëje do dokazu, chòcbë z leżnotë pòdpisaniô bez lelekòwatëch chłopów ùmòwë na ùbezpieczenié chëczów òd wëpôleniô, co w dalszim dzélu doprowôdzô do rozmajitëch, nierôz smiésznëch òdzwãków. Pôrã jinëch wëjimków dokazu, w jaczich czëje sã historiã wërëgnieniô do leséństwa czë òpòwiôstkã ò bòlącym zãbie, jakbë pòcwierdzywało hùmòristicznosc ùsôdzka. Nie jidze równak rozcygnąc tegò pòzwaniô za przëstôwającé do dokazu w całoscë, kò czësto wëzbëté wiesołoscë są ùriwczi, w jaczich je gôdka ò cãżczi biédze lëdzy żëjącëch na wsë czë wzdichnienia òjca przefùlowónégò żôlã pò ùtrace sëna w pòlskò-bòlszewicczi wòjnie. Czejbë szëkac ùdokaznieniô dlô zéwiszcza szołobùłka, nôlégałobë sygnąc do pòzytiwisticznégò rozmieniô szpòrtownoscë, jak to widzymë w naturalisticznëch òpòwiescach Henrika Senkewicza czë nowelistice Bòlesława Prusa. Nie je równak mòżebnym miec gwësnotã bez przeczëcô, że dochôdô do nadbùdowiwaniô cëzy dlô dokazu interpretacji.

Nôbarżi neùtralné w znaczeniach genologicznëch dlô ùsôdzka Annë Łajming „Parzyn” bãdze òkreslenié „dialog sceniczny”. Je to termin, jaczi pòdsztrëchiwô tekstowò-gôdóny charakter wëpòwiescë, jak téż jegò strukturalné òbsadzenié w kònteksce fòrmë binowégò przedstôwkù i słëchòwiszcza. Wnenczas elementë brawãdë czë szołobùłczi bãdą le blós stilisticznym dodôwkã do niejednëch partów ùsôdzkù. W zawòłanim „dialog sceniczny” taczégò wiôldżégò znaczeniô ni mają téż kwestie, czë dokôz pòwstôł na pòczątkù czë téż kùńcu artisticzny drodżi Aùtorczi.

 

Tłómaczëła Bòżena Ùgòwskô

89. Tomk Fopka - Zeza zawieszedla | POMERANIA 2014 nr 1

 

 

 

Zeza zawieszëdła

Tómk Fópka

A z projektã kòncertu „Farwë Kaszëb” bëło tak...

 

Zazwòniła do mie, jakno wiceprzédnika Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô, Ana Dunst – direktorka zrzeszeniowi wëdôwiznë – i gôdô, że minyster kùlturë ògłosył kònkùrs na kòmpòzytorsczé zamówienia.

 

Òd ùdbë...

Karól Nepelsczi, pòchòdzący z Redë, ùczéń Krësztofa Penderecczégò, òd razu mie przëszedł do głowë. Ju doswiadczony na kaszëbsczim pòlu – zrobił kòl 20 instrumentalnëch aranżacjów dzecnëch piesniczków i pôrã òrkestrowëch, co bëłë wëkònóné w Bôłtëcczi Filharmónii na 50-lecé Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Òd tegò wëdarzeniô z 2006 rokù nick pòdobnégò na taką skalã sã nie przëtrafiło Kaszëbóm. I tak jak tej, zaprosył jem do radë a wespółdzejaniô Witosławã Frankòwską, chtërna jak wiedno, chãtno pòdzelëła sã swòjim wielelatnym doswiôdczenim w òrganizacji i warkòwima ùmiejãtnoscama mùzycznyma. Dzãka temù, pózni, całi kòncert miôł „rãce a nodżi”, żlë jidze ò jegò bùdowã i wëkònôwców. Minysterialné zamówienié pòdskôcëło bò wej Zrzeszenié do zrëchtowaniô wiãkszégò kòncertu. Jegò „minystersczim” dzélã miałë bëc Nepelsczégò „Piesnie fònemiczné” – nowô mùzyka napisónô przez niegò na zlecenié K-PZ do téż nowégò, zamówionégò ù Jerzégò Stachùrsczégò tekstu – chtërne bë òstałë òbònioné piesnioma jinëch ùsôdców kaszëbsczi mùzyczi: Wacława Kirkòwsczégò, Mariana Selina, Jana Trepczika, Tomasza Fópczi a Witosławë Frankowsczi (wszëtczé w òpracowanim òrkestrowim ti òstatny). Kòncert miôł miec trzë dzéle: Piesnie z Kaszëb (12 dokazów), ww. „Piesnie fònemiczné” (4 dzéle) i Kòlãdë (6 spiéwów), różnofarwné trescą i fòrmą – stądka jegò titel „Farwë Kaszëb”. Do spiéwaniô przërôczony òstelë młodi a òstro w górã jidący spiéwôcë: Maria Malënowskô (sopran) i Rafôł Kùcharszi (baritón) i ùznóny ju: Aleksandra Kùcharska-Szefler (sopran) a Jack Szëmańsczi (tenór). Kameralnô Òrkestra Progress pòd przédnictwã Szëmóna Mòrësa a chór Tutti e solo Wiktorie Batarowsczi bëlë mòcnym spòdlim kòncertu.

 

...do ji zjisceniô

27 maja béł złożony wniosk do Minystra Kùlturë i Nôrodny Spôdkòwiznë na stwòrzenié dokazu na solistów, chór i kameralną òrkestrã. Òstôł wësok òbsądzony i dotacjã minyster przëznôł. Wespółaùtór „Piesniów fònemicznëch”, fejrëjący w 2013 rokù 40-lecé swégò artisticznégò dzejaniô, Jerzi Stachùrsczi ju 31 lëpińca przesłôł 14 wiérztów pò kaszëbskù i pò pòlskù. Dzél dłëżi dérowało twòrzenié mùzyczi. Òstatnô, czwiôrtô czãsc partiturë przëszła òd Karola Nepelsczégò, mejlã, 18 lëstopadnika a dwa dni pózni – òstatné głosë dlô spiéwôków.

Równo z artisticzną robòtą, w biórze Zarządu Òglowégò Zrzeszeniô Ana Dunst i direktór bióra Łukôsz Richert mielë starã ò sprawë fòrmalné (tësąc a jedną) i dëtczi – kò minyster dôł leno dzél pieniãdzy pòtrzébnëch do zrobieniô kòncertu. Wspiarcé dôł téż Marszôłk Pòmòrsczégò Wòjewództwa, Mieczësłôw Struk. Pòmògła ENERGA S.A. i Nadbôłtowé Centrum Kùlturë. Na wespółrobòtã przë projekce przëstało Wejrowsczé Centrum Kùlturë – kòncert mógł sã òdbëc w Kaszëbsczi Filharmónii. A prorektór Mùzyczny Akademie we Gduńskù, prof. Riszard Minkiewicz, zgòdzył sã, cobë próbë bëłë w bùdinkù ti ùczebnie; wikszosc przërôczonëch spiéwôków i mùzyków miała tam nôblëżi. Zaczãłë sã próbë, w tim te z ùdzélã kòmpòzytora Karola Nepelsczégò (3 i 7 gòdnika).

Kùreszce, wieczorã 8 gòdnika, przë pełny salë wejrowsczi filharmónie zabrzëmiałë kaszëbsczé zwãczi. Pòstrzód gòscy nie zafelało Brigidë Błaszczëk, przedstôwcczi minystrowégò Institutu Mùzyczi i Tuńca, jakô we Warszawie „dozéra” naszégò projektu.

Òbczas całi, pôrãmiesãczny robòte telefónë zwòniałë dzesątczi razy, szłë mejle, „chòdzało” ksero i drëkarniô (chòcle snôżé programë). Wiele przejachónëch kilométrów, dogôdënków w mòwie i na pismie. Czasã bëło kąsk nerwòwò. Ale bëło wôrt!

88. Romk Drzezdzonk - Choc roz | POMERANIA 2014 nr 1

 

 

 


Rómk Drzéżdżónk

Chòc rôz…

 

Nowi rok – nowé ùdbë – hewò nowé zéwiszcze brifczi, jaczi wczas reno w Nowi Rok (a wa wiéta, że w nen dzéń, to je tak kòle 12 gòdzënë) klepôł mie na dwiérze, wrzeszczącë:

Wszëtczégò bëlnégò, drëchù, w nym Nowim 2014 Rokù.

Wëlôzł jem zaspóny z wërów, pòdeszedł do òczenka a riknął do niegò:

Biôj mie stąd, pita jeden, të! Zylwestrowé fifë to sã w Zylwestra robi! Spij a dôj spac jinëma!

Nie dôł sã nen kùńda wënëkac, mie nic, tobie nic, dali klepôł i prosył:

Wpùscë mie bënë, cos cë pòkôżã. Lëstã móm przëniosłé.

Lëst? W Nowi Rok, je na waju pòczta czësto…!

Lëstã, spisënk! – riknął brifka. – Ni ma nó co żdac, më jã mùszimë òbgadac. Chòc rôz…

Chcącë-niechcącë wpùscył jem gò bënë. Kò wpùscył! Jô, stôropëlckòwsczim zwëkã, dwiérzi nie sztëkajã. Nen mógł klëczkã nacësnąc a wlôzc tak, jak wiedno to robił. Mòże naju brifka w nëch nowòrocznëch ùdbach mô téż jaczi pùńkt, co tikô sã bëlnégò a kùlturalnégò zachòwaniô? Kò za nim nie trafi.

Tak czë jinak, rozsôdł sã òn jak trôt w paradny jizbie kòle stołu, na jaczi wëłożił wiôldżi sztëk papiórë zapisóny drobnyma lëtrama.

Hewò naju pëlckòwsczé nowòroczné ùdbë, chtërné kòżden Pëlckòwiôk, czë je rozëmny czë nié, mdze mùszôł w 2014 rokù zjiscëc.

Mdze mùszôł? W Pëlckòwie? Bëlno wiész, że w najim swiece, chòc zataconym na zbërkù swiata, lëdze bùchã mają, a tuwò nicht nick ni mùszi… në mòże òkróm płaceniô pòdatków, sélaniô dzôtków do szkòłë, chòdzeniô do kòscoła a òbzéraniô reklamów w zdrzélnikù.

Chto chce bëlnym Pëlckòwiôkã bëc, nen mùszi to wszëtkò, co tuwò je wëpisóné, chòc rôz òb rok zjiscëc – nie dôł so nick rzec brifka.

Në tej pòkôżë, co të tã môsz wëmëszloné – sôdł jem cãżkò kòle niegò.

Nen le klepnął rãką ò rãkã, zacarł je a zaczął czëtac:

Chtëż chce bëlnym Pëlckòwiôkã bëc, w 2014 rokù mùszi:

  1. Chòc rôz do stolëcë zajachac a Krësztofa kùsznąc”.

Dożdżë, dożdżë – wlôzł jem mù w słowò. – Kò kòżden Pëlckòwiôk tak co mùszi zrobic leno rôz w żëcym, czej do Gduńska pierszi rôz zajedze.

To nie szkòdzy. Dô sã do tegò gwiôzdkã z przëpisã, że chto ju rôz sã z Krësztofã kùszkôł, nen ju ni mùszi. Ale… jak miôł ò tim zabëté, bò na przëmiar béł wnenczas malisã, to jegò nie minie! Słëchôj dali:

2. Chòc rôz na Zjôzd Pëlckòwiôków zajachac.”

Tec Zjôzd Pëlckòwiôków je blós rôz w rok…

A cëż to szkòdzy? Łoni jô béł na Zjezdze dwa razë, reno a wieczór – zasmiôł sã brifka – a znajã taczich, co bëlë trzë razë. Nie przeszkôdzôj mie terô a słëchôj dali, pózni mdzesz kòmeńtowôł:

3. Chòc rôz Remùsa bez stãkaniô przeczëtac.

4. Chòc rôz Pëlckòwsczé Diktando bez felë napisac.

5. Chòc rôz bez Pùcką Plëtã sëchą nogą przeńc.

6. Chòc rôz lëst pò pëlckòwskù napisac.

7. Chòc rôz nen lëst Pëlckòwską Pòcztą wësłac…”

W nym jô miôł ju dosc.

To je priwata! Jakùż tak? Mëslisz të, czej mdzesz lëdzóm tak co kôzôł robic, tej òni to zrobią?

Zrobią! – rzekł gwësny se brifka. – Zrobią to, co jô przeczëtôł, a jesz dwasta jinszich pùńktów. Żlë nié, to nie je Pëlckòwiôk!

Drëchù, drëchù! Jô bez Pùcką Plëtã w nym rokù sëchą nogą jic nie planëjã. A ni w nym, ani w pòstãpnym, ani nigdë!

Të zdrôdco! Jes procëm pëlckòwsczim zwëkóm, historëji, kùlturze, procëm pëlckòwsczi racje stanu?! Tegò jem sã nie spòdzôł.

Të sã nie spòdzéwôj, że chtos za tim pùdze! Nie bëło bë lepi lëdzóm zabédowac, żebë chòc rôz w żëcym bë mielë, a ni mùszelë, jakno Pëlckòwiôcë co zrobic? Na przëmiar: chòc rôz do Òliwë zajachac, chòc rôz pò wejrowsczi kalwarëji sã przeńc, chòc rôz w Kartuzach trãpnąc nogą?

Rzekã to jesz rôz – òdrzekł rozgòrzony brifka – zdrôdco, tegò jem sã nie spòdzôł! Do ùzdrzeniô! Niech żëje Pëlckòwò!

Zwinął swój spisënk a wëparził jak kòt do bùtnowëch dwiérzi.

Drëchù, co të z tim terôzka zrobisz? – pòkôzôł jem na papiór.

Jakùż co?! Przëbijã gòzdzama na dwiérzach pëlckòwsczi swiątnicë, tak żebë wszëtcë mòglë to przeczëtac. Lëdu Pëlckòwa ze spikù wstani! Rewòlucje przëszedł czas!

87. Kadzmierz Ostrowsczi - Rok pokojnego slunca | POMERANIA 2014 nr 1

 

 

 

Rok pòkójnégò słuńca

Kadzmiérz Òstrowsczi

 

Minął rok. Zwëczajny, niewëapartniwający sã niczim, jak pòsobné mijóné przëdrożné drzewò. A równak czej jeden rok sã kùńczi, a drëdżi zaczinô, jesmë parôt òbezdrzec sã za sebie i pòdrechòwac wëdarzenia: co më przeżëlë? czegò më bëlë swiôdkama? I co z tegò zapamiãtómë?

Béł to rok pògłãbiony refleksji nad dokazã ks. Janusza Pasérba, artistë i filozofa, szkólnégò, mającégò niepòtikóną mądrotã i wrazlëwòtã. I wiôldżégò Pòmòrzanina, przërzeszonégò do regionalny tradicji, òczarzonégò snôżotą Kaszub i Kòcewiô. Më sygelë znôwù pò jegò ksãdżi ò przeczidanim sã materii, dëcha i intelektu w swiece kùńsztu. Më wczëtiwelë sã w wiérztë, w jaczich ze starą òpisywôł nama Pòlskã: czedë / biôło-czerwionô / stôwôsz sã / szaro-czôrnô / czedë sã smroczisz / czej w céniã sã copiesz (...) të, chtërnã cãżkò je dwigac / chtërny ni mòże òstawic / niech nie zafelëje nama mòcë / czej taką przëchôdô ce kòchac [tłom. pòlsczégò dokazu na kaszëbsczi – HM].

Do historii przeszedł òn jakno rok XV Zjazdu Kaszëbów. Ùrmë Kaszëbów tim razã zjachałë – baną Transcassubia, aùtobùsama, a téż bôtama – do nôdmòrsczi Wiôldżi Wsë. Zjazdu pamiãtnégò przede wszëtczim dzãka bëcémù prezydenta Bronisława Kòmòrowsczégò. Przódë biwôł na zjazdach premier Donôld Tusk, przede wszëtczim z przëczënë kaszëbsczich kòrzeniów i sentimentów, ale prezydent RP òficjalnym gòscã Kaszëbów béł pierszi rôz. Nick to nie przeszkòdzëło mù zeswiôdczëc, że chòc nie je „skrewniony z Kaszëbama rodzëznowima parłãkama” (...), „czëje sã krewnym w dëchòwim, wseczëcowim aspekce”[tłom. HM], a nadto wëpòwiedzec do naszi spòlëznë wiele słowów swiôdczącëch ò szczëri lubnoce i znajemnoce kaszëbsczich dilematów i jiwrów. Niechbë te bëlné ùprocëmnienia bëłë stójné i stałë sã mòdłã pòstãpòwaniô dlô przińdnëch prezydentów i òglowò pòlitików na wësoczich stanowiszczach.

Dobiégł kùńca trzëlatny cykel w dzejanim Zrzeszeniô. Na Zjezdze Delegatów òbtaksowóné òstałë doprzińdzenia XVIII kadencji, naznaczoné nié sklëniącyma zwënégama, ale mrówkòwą òrganiczną robòtą, nôpiartim zgrôwanim, krok pò krokù, do przódkù. Nie zapòwiôdô sã téż niżódnô rewòlucjô, w nym samim czerënkù zmierzac mdze nowô Przédnô Radzëzna. Impònujący, bò jaż 70-personowi skłôd tegò cała òstôł pòwôżno òdmłodzony. Czëtającë nôzwëska, mòże rzec: weteranowie òdchôdają, jich môl zajimô nowô generacjô dzejarzów, chtërnëch prowadzy welowóny zôs przédnik Łukôsz Grzãdzëcczi. Nót je żëczëc wëbrónémù na pòstãpné trzëlaté kaszëbsczémù parlamentowi i (za)rządowi ùdałégò dzejaniô.

Béł to kùreszce rok jubileùszu cządnika „Pomerania”, chtëren 50 lat przódë narodzył sã jakno niedôżny rëchlôk, ale pòtemù szczestlëwò rósł i przepòczwarził sã w widzałą brutkã. A przede wszëtczim rozëmną. Dôwającë wënôdgrodã czëtińcóm przez pół stalatégò, pismiono ùczëło ùwôżaniégò dlô tradicji i kaszëbskò-pòmòrsczi kùlturë, céchòwało terëczasny òbrôz swiata, chtëren naju òbkrążiwô i chtëren nieòprzestôwno sã zmieniwô. „Pomerania” téż przëczëniała sã do przejinaków w corôz barżi skòmplikòwónym swiece, a w pierszi rédze do sztôłtowaniô zbiérny swiądë i hierarchii wôrtnotów. Chòc trafiała òna do ògrańczonégò karna przëjimarzów, równak bëła pùnktã òdnieseniô dla pòzdrzatkòùtwórczich strzodowiszczów. Më sã dowiedzelë téż latos, jak wiele naju je, nëch, co czëją sã Kaszëbama – a mô w nym swój ùdzél „Pomerania”. Mie òsobisto parłãczą z najim cządnikã dobré ùprocëmnienia òd samégò zôczątkù jegò jistnieniô, dlôte téż na pòstãpné półwieczé żëczã mù zbëlnionëch zwënégów.

Jaczi bãdze nowi, ledwie rozpòczãti rok w żëcym zrzeszowny spòlëznë i dlô kòżdégò z naju – ni mòże wëzgadnąc. Wszëtcë gwësno chcemë, cobë òminãłë naju wszelejaczé drãgòscë i procëmnotë, cobë bëlno sã darzëło kòżdégò dnia i w zwënégòwanim żëcowëch célów. Zgrôwë i brzątwinë czasã sã zjiscywają.

 

Tłom. Hana Makùrôt

86. Andrzej Krauze, Tomosz Lidzbarsczi - 100 lat parafie w Borowim Mlinie

 

 


 

Andrzéj Kraùze, Tomôsz Lidzbarsczi

100 lat parafie w w Bòrowim Młinie

Wësoczi, ceglany kòscół, chtërny stoji na ùrzmie krótkò szaséji we westrzódkù wsë, je widzec dalek. Na szpëcu wieżë miast krziża dozdrzimë blaszanégò kùrona. Jesmë w Bòrowim Młinie. Leżnosc, żebë napisac ò ti swiãtnicë, je bëlnô – 100-lecé parafie.

 

Jedna zemia – dwa wëznania

W tim rokù minãło ju sztërnôsce lat, jak tu jem. Pò Mikòrowie, w chtërnym jô robił dwa lata, to mòja pòstãpnô parafiô na zôpadnëch Kaszëbach – taczima słowama witô naju ks. Jack Halman, jaczi pòchòdzy z Gdini i je probòszczã w Bòrowim Młinie òd 25 séwnika 1999 rokù.

Wiele stalatów katolëcë z ti wsë słëchelë parafie w Bòrzëszkach. Bëło tak jaż do zaczątkù XX wiekù. W rokù 1913 Aùgùstin Rosentreter – biskùp diecezje chełmińsczi w latach 1898–1918 – erigòwôł parafiã Bòrowi Młin. Ale Kòmitet Bùdowë Kòscoła pòwstôł tuwò ju w 1908 rokù.

W latach 1889–1967 w Bòrowim stojała téż swiãtnica ewangelickô. Lëtróm, chtërnëch w òkòlim bëło równak wiele mni, służëła òna jaż do 1945 rokù. Pò wojnie mùszelë òni wëcygac na zôpôd – òpòwiôdô ks. Jack. 11 séwnika 2008 rokù òstôł nalazłi akt erekcyjny ewangelëcczégò zbòru z 29 maja 1892 rokù – dodôwô. Katolëcë ë ewangelicë żëlë ze sobą w zgòdze. Taczé to bëłë midzëwòjnowé czasë – wspòminô ks. Halman. Przëszło nawetka do tegò, że na wieżë katolëcczégò kòscoła zamòntowelë kùrona, co bëło dosc pòwszechnym zwëkã w protestancczich kòscołach, a nôbòżéństwò òdprôwiôł pastor. Na swiãtnicë lëtrów béł założony krziż ë mszã òdprôwiôł ksądz katolëcczi. Tec ksãdza Perschke ewangelik Rhode ùretôł przed zamkniãcym w sôdzë przez gestapo – dodôwô ks. Halman.

Dëszpasturze i zarządcë parafie

Pierszim probòszczã w Bòrowim òstôł ks. Bernat Gòńcz. Ùrodzył sã 7 gòdnika 1877 rokù w Kòscérznie. Jak òpòwiôdô ks. Jack: jakno pierszi dëszpasturz nowò pòwstałi parafie òd 9 gòdnika 1913 rokù rozmiôł zachãcëc parafión do òfiar na bùdowã nowi swiãtnicë. Kòscół stôwielë w wiãkszoscë białczi i dzecë – chłopi w tim czasu bëlë na wòjnie. Pierszi probòszcz mô téż wiôlgą zwënégã w ùstanowienim zôpadnëch grańc Pòlsczi na terenie Kaszëb. 16 gromicznika 1920 rokù zebrôł kòle 3000 Kaszëbów i naczął bòjkòt przë wëznaczenim pòlskò-niemiecczi grańcë biegnący przez òbrëmié Gôchów. Nen sztrid òstôł pòzwóny „palikòwą wòjną”. W 1985 rokù na bùdinkù spòdleczny szkòłë w Bòrowim nalazła sã tôblëca na wdôr tegò wëdarzeniô, a 12 gromicznika 2010 rokù szkòła ta dosta miono ks. Bernata Gòńcza. „Bóg – Honor – Nauka – Ojczyzna” to słowa, chtërne nalazłë sã na stanicë szkòłë – kôrbi ks. Jack. Czasã rozmiszlóm, kùli lëdzy wëznôwô te wskôzë? Bògù niech bãdze dzãka za naszégò pierszégò probòszcza – gôdô. Òd 10 smùtana 1920 rokù ks. Gòńcz wëcygnął do Lëzëna, a 6 łżëkwiata 1940 rokù òstôł aresztowóny, zamkłi w sôdzë w Wejrowie, a pózni trafił do hitlerowsczich lagrów w Stutthofie i w Sachsenhausen. Ùmarł tam 11 lëpińca 1940 rokù.

Pòstãpnym plebanã béł ks. Dawid Sartowsczi, jaczi ùrodzył sã w 1891 rokù w Nowi Cerkwi kòl Chòniców. W Bòrowim Młinie w 1925 rokù założił Bractwò Nôswiãtszégò Serca Pana Jezësa, chtërno w 1928 rokù miało jaż 500 nôleżników.

Pò ks. Sartowsczim do Bòrowégò przëszedł ks. Francëszk Perschke. Òn béł tu nôdłëżi. Ùrodzył sã 18 séwnika 1894 rokù w Mscëszejcach. W 1933 rokù zaczął robòtã na parafie w Bòrowim Młinie. Aresztowóny 29 rujana 1939 rokù przez Niemców, trôfił do sôdzë w Chònicach. Zwòlnilë gò 13 smùtana 1939 rokù ë òd 1940 rokù do kùńca wòjnë zatacył sã ù drëchów w Gdinie i Sopòce. Pò wòjnie wrócył do Bòrowégò, gdze robił do emeriturë w 1964 rokù.

Wiele je jesz lëdzy, co pamiãtają probòszcza Witolda Chilewsczégò. Wdôrzają òni gò baro mile, nôczãscy równak, czej gôdôł: „W niedzelã i swiãta nie wòlno robic trzech rzeczi: rąbic drzewa na spôlenié, wòzëc wòdë ze stëdni, a téż dawac zôrobkù”. Wiém jedno, że za tegò probòszcza dzejãło sã tu wiele, baro wiele. Na pewno bëło tu wiesoło – z ùsmiéchã kôrbi ks. Halman.

Pòstãpnym dëszpasturzã i zarządcą parafie w Bòrowim Młinie béł Édmùnd Hùzarek. Wiele lëdzy pamiãtô gò jakno cechégò i spòkójnégò, sedzącégò w kùchni z brewiôrza w rãkù. Béł tuwò probòszczã 20 lat. Pòchòdzył ze wsë. Zajimôł sã chòwą kùrów, kaczków, gãsów ë swiniów. Wiele wdarziwô sã gò téż ze spòwiednicë, w jaczi sedzôł baro wiele i wiedno nalôżôł czas dlô lëdzy, co chcelë sã wëspòwiadac.

Przedslédny probòszcz, ks. Andrzéj Mienczej, do Bòrowégò przëszedł z Ùgòszczë. Béł tu blós sztërë a pół rokù (1994–1999).

 

Parafiô dzys

Kòl 850 lëdzy rechùje dzysdnia parafiô w Bòrowim. Przënôlégò do ni Bùksewò, Bëdgòszcz, Czaple, Dembòwò, Katarzinczi, Klôsztór, Kòbëlé Gòrë, Rosochë, Smòlné, Stôri Mòst, Ùpiłka, Wiecziwno, Wierzchùcëno i Zgniti Mòst. Gôdô sã, że są to tak biédné stronë, że zajc, cobë sã wëżëwic, brëkùje 100 ha zemi i jesz mùszi krasc – przëbôcziwô znóné w tëch stronach rzekniãcé ks. Halman. Cos w tim je, równak z głodu nicht tu nie ùmiérô – dodôwô.

Pòspólnô robòta ze szkòłą i parafiónama òd samégò zaczątkù ùkłôdô sã baro dobrze – gôdô ks. Jack. Jô bë so żëcził, żebë kòżdô parafiô mia taczé bëlné wespółdzejanié przë robòce. Òb czas swòji prôcë jakno probòszcz ksądz Halman mô starã czerowac sã słowama: parafiô to są lëdze, a nié bùdink. Ùdało sã mù na samim zaczątkù robòtë w Bòrowim wëbùdowac Drogã Krziżewą. Pierszé nôbòżéństwò òdbëło sã tu w Wiôldżi Piątk 2006 rokù. Za czasów ks. Jacka pòwstało téż szkaplérzné bractwò kùltu sw. Ritë, pierszé w nordowi Pòlsce. Rita je tczonô w katolëcczim Kòscele jakno swiãtô òd drãdżich ë beznôdzejnëch sprôw. Czejbë wa chca brac ùdzél w nôbòżéństwie do sw. Ritë – to baro rôczã! 22 dnia kòżdégò miesąca – gôdô ksądz. Sztaturka sw. Ritë òsta przëwiozłô latos z Casci w regionie Ùmbrii, jakno wotum przez niedoszłégò samòbójcã.

W 2006 rokù gruńtowny remònt przeszłë bòrowsczé òrganë. Nie bëłë òne remòntowóne przez 80 lat – pòdczorchiwô ks. Jack. Pò sztóce dodôwô: Jem barô wdzãczny parafialnémù òrganisce, wasce Jerzémù Reszce, chtëren ju bez mała trzëdzescë lat nama przëgriwô. Òb jeséń 2012 rokù òdnowilë w kòscele prezbiterium. Przë ti spòsobnoscë òstała nalazłô grobòwô tôblëca człowieka wëznania ewangelëcczégò – Carla Seglera z XIX wiekù – wspòminô probòszcz.

Ta parafiô to pòspólnota, chtërna mô starã i ò wiarã, i ò swòje pòlskò-kaszëbsczé kòrzenie. Stądka wëszło wiele ksãżi i zôkònnëch sostrów. Stądka je òjc Wiesłôw Brinken, chtëren latos òbchòdzył 25 lat kapłaństwa. Z parafie pòchòdzą téż: serafitka sostra Paùla, salezjanka sostra Teréza, ksądz Téòfil Richter, ksądz Damión Klajst, òjc Grégór Rudnik ë òjc Waldémôr Klajst – gôdô ks. Jack Halman. Naji kòscół je wiele bòrowiónóm òsoblëwie blësczi. Jakno probòszcz w ti wsë nie żałujã ani jednégò dnia bëtnoscë tuwò – pòdsztrichiwô probòszcz, òprowadzając naju pò swiãtnicë.

Kòscół je wëbùdowóny w eklekticznym stilu z bògatim wëpòsażenim wôłtôrza, chrzcelnicë, kazalnicë, òrganów. Òd 2000 rokù je téż wpisóny do registru zabëtków.

Na kùńc ksądz rzeczë nama: Czej jô przëwãdrowôł na tã parafiã, zòbòwiązôł jem sã przed samim sobą, cobë rozsławic chòcbë kąsk miono Bòrowégò Młina. Czë mie sã pòszczescy – òbôczimë.

 

85. Ana Gliszczynska - Kuron w akcje | POMERANIA 2014 nr 1

 

 

Kùrón w akcje

To doch ni może bëc jaż tak drãdżé! – mëslôł òn, czej zamikôł dwiérze za swòją białką. Òne wiedno tëli trzôskùją i trzôskùją, a to sã na gwës dô zrobic bez tegò całégò czawrotaniô. A przë tim wiele chùdzy. Wejle, òstawiła mie nawetka lëstã, co móm dzysô òb całi dzéń do czasu, jak òna mdze nazôd, do zrobieniô. To bë sã dało i bez taczich wëmëslnëch kôrtków. Tec głupi nie jem i widzã, co nót je doma zrobic. Në ale jak ju je, tej niech je. Chcemë w to zazdrzec.

  1. Pòscelëc wërë.

Jô sã pitóm – za czim? Za czim sã mãczëc i darmò sëłë a czas tracëc? Tec kòl wieczora zôs mdã mùszôł to wszëtkò znowa wëcygac i scelëc. Biôjta mie z taką robòtą bez niżódnégò szëkù. Niech to lepi tak òstónie. Kąsk to leno przëkrëjã, żebë nie bëło, że jô nawetka na te wërë nie wezdrzôł. Fëjn. Pierszé zrobioné.

  1. Pòzbierac Azorowé drëmle w ògrodze.

Azorowé drëmle? Zarôzka… jaczé drëmle? Tec dzysô òb noc nawalëło skòpicą sniégù. Smiotë, że swiata nie je widzec i co? I jô móm w tim za drëmlama pikòwac? Jô tam w tim ògrodze niżódnëch drëmlów nie widzã. Drëdżé zrobioné.

  1. Zrobic pòrządk z dwiérkama òd kùchenny szafë i wësprzątac w sklepie.

wele, w kùńcu nalazło sã cos pòwôżnégò dlô prôwdzëwégò chłopa. Jooo… Ale jakbë tak fëst dopchnąc ne dwiérczi. Do te jesz Power Tape… Jooo… Widzysz të? Trzimô sã jak diôbéł szôłtësa. Zrobioné. A jesz sklep… Prôwda. Stôré gratë w ne kastë pòd òknã wepchnąc, kòdrë do piécka a resztã… czims przëkrëjã i mdze dobrze.

Widzysz, jak to mie chùtkò wszëtkò jidze. Móm nawetka czas, żebë òbôczëc, co tam na fejsbùkù je lóz.

  1. Wëszorowac pòdłogã w kùchni.

Cëczer, co to jô gò miôł z rena wësëpóné, Azor ju dôwno zlizôł. Mòże bëc jesz barżi czësto? Gdze tam. Òna bë tegò lepi nie zrobiła. A Azor pùdze na dłëgszi szpacér w nôdgrodã. I mdze czas na cygaretã…

  1. Nalezc cekawą rozegracëjã dlô dzecy.

Co bë tu wama chùtkò zrëchtowac… A mòże bë tak… Rómk i Klara karowac sã do mie. W naszich lómpòwëch szafach są wierã jaczés skarbë zataconé. Chto je pierszi naléze, tegò to mdze! Në wej, i zôs móm kąsk czasu na fejsbùkòwé sznëkrowanié.

  1. Dac dzecóm jesc.

Dzôtczi, a jak ju skôrb mdze nalazłi, tej mòżeta spòkójno jic do wajich klasowëch drëchnów a drëchów. I mòżeta tam bëc do wieczerzë. Widzyta, jaczégò môta fëjn tatka? I szósté zrobioné.

  1. Pòskładac czësté lómpë.

Jo, zarô. Pòżdôjta kąsk fejsbùkòwi drëszë. Mùszã do sëszarczi zazdrzec… Jô nie wiedzôł, że më mómë tëli lómpów w ti sami farwie. Wszëtkò bladoróżewé. Wczorô na wieczór jak jô je do praniô i sëszeniô wpichôł, òne chiba bëłë kąsk jinszé. A mòże to bez ne dzywné lampë tak mie sã leno zdôwało? Mùszã z tą mòją ò tim pògadac. Żebë Rómk w taczich spòdnëch bùksach lôtôł? Wstid.

  1. Sprzątnąc w kąpnicë.

Z tim mòże bëc gòrzi. A jakbë tak prosto dwiérze zamknąc? Jak jô nie mdã na to zdrzôł, tej nie mdã ò tim mëslôł doch. A të gratë wcësniemë za gardinã. To szło ale flot!

  1. Pòdlac dankã.

Jô mëslôł, że të wiãcy wòdë szafniesz. To nick. Nowi diwón je fëjn grëbi i zarô naddôwk wcygnie. Jednôsté zrobioné. Czemù te babë tak wiedno prze tëch domôcëch robòtach jamrëją. Tec to jidze tak chùtkò i sã przë tim nawetka za baro ùmãczëc nie dô.

  1. Jic za kùpiszã (nie zabôczë ò toaletnym papiorze).

A stôré gazétë? Tëli rëczą ò ekòlogie. Më téż bãdzemë ekòlogiczny. Òd zarô. Mléka jesz mie do kawë sygnie, a do chleba téż cos òstało. A më jesz co wiãcy brëkùjemë?

  1. Zrëchtowac pôłnié.

Jô bë chcôł pizzã zamówic. Niech mdze na ni përznã zelonégò. Za wiele wa to mòżeta przëwiezc? Za gòdzënã? Wezta mie to tak na pierszą przëwiezta. Czemù jô z rena za nią zwòniã? Bò… (tec jima nie powiém, że móm tak wej na lësce bez białkã przëkôzané) pózni sã nie dô. Jedna sygnie. Jo.

  1. Sprzątnąc Azorową bùdã.

Za czim? Tec òn spi doma. Òstatné fërtich.

I co? Wszëtkò móm zrobioné. I to bez gòdzënã i czësto sóm! Te babë to tak przë tim jazgòczą, żebë më mëslelë, że òne pò prôwdze mają wiôlgą ùcemiãgã z domôcym wërszaftã. Że òne nibë taczé biédné, że nibë czasu dlô se ni mają, że wiedno za jinszima latac i sprzątac mùszą… Jo, jo. Terô jô ju wiem, jak to wëzdrzi. Domôcą kurą to jô mògã bëc. To je fëjn robòta.

84. Ana Gleszczinsko - (Nie)nasz (k)roj

 

 

 

(Nié) nasz (k)rôj?

Ana Glëszczińskô

 

Dzéń jak codzéń ù niejednégò mieszkańca Rajsczégò Òstrowù w wiele przëtrôfkach wëzdrzi jednakò. Na pół òdeckniony zlôżô z wëra i włącziwô chińsczé radio, cobë sã przë anielsczich ògłëpiaczach i za wiele nie gôdającëch sztrofach zortu go, go, yeah, yeah richtich dobùdzëc. Wëcygô z ikeòwsczi szafë amerikańsczé bùksë, wietnamską kòszëlã, bluzkã czë sëkniã stwòrzoną bez kògòs ò mieństwie richtich cëzo brzmiącym, ale wierã baro w swiece achtnionym. Do te jesz wcëskô swòje z daleka na gwës nié szarim mëdłã pôchnącé szpérë w jaczés made in jinszé daleczé wschòdné kraje bótë. Karëje sã pòmału w stronã hòlendersczi lodówczi a sznëkrëje w ni za niemiecczim abò czesczim piwã. Tec jaczés mùszało bëc pò wczorajszim pòtkanim z drëchama przed japóńsczim zdrzélnikã a głosnym pòdskacanim (nie)naszich fùsbalistów w (nie)naszich farwach bëlno kòpiącëch gdzes na ji spòdze zataconé. Je! I jaż miôł chãc rëknąc NICK SÃ NIE STAŁO! Ale za czim? Tec pò prôwdze piwò sã nalazło a (nie)naszi dobëlë jak wiedno w (nie)naszich farwach. Terôzka leno kòreańsczi kòmpùter do robòtë zanëkac i można rzeknąc, że dzéń sã ju zaczął. Zarô jak nakôże amerikańsczémù bankòwi zapłacëc za kanadijską ksążkã kùpioną w anielsczim e-krómie, chwôtô za môłi cédelk òstawiony bez białkã a wiôlgą taszã z nôdpisama w jãzëkù zôpadnégò sąsada. Statecznym krokã bez niżódnégò nëkaniô sënie na redosny pòtkanié ze swòją nôbëlniészą zôbawką – bezŠkòdowim aùtã proweniencji wiadomi. We francësczim hiperkrómie dostónie zycher wszëtkò, żebë swòją na cepłëch òstrowach pòtkaną, w italsczim kòscółkù zdóną a niemiecczim fligrã do tatczëznë zwiozłą gòrącą Szpaniónkã ùredowac a tej sobie swiãti bezpiek zagwësnic. Dotega jestkù na dzysô ju fëjn sedzy na krómòwi lôdze i bëlno znóny bip, bip, bip nie dôwô zabëc, że ju zarô trza bãdze wëcygnąc miészk z italsczi skórë i gò kąsk òdchùdzëc. Szpańsczi brzôd, belgijsczi sér i grecczé wino jadą nazôd do szwajcarsczim dëtkã nibë-zjiscony chëczë. Pôłnié trza zrëchtowac, bò jegò cud nôtërë zarôzka bãdze z robòtë doma a szpańsczégò trzôskù òn bë nie chcôł czëc. Co dzysô? A może bë tak madżarsczi gùlasz? Rusczi gaz ju fëjn tuńcëje pòd francësczima grôpkama a òn parzi belgijską kawã w szwédzczi tasce i dosëpiwô kąsk ùkraińsczégò cëkru. Jo, na sztót so sadnąc na nié-naszi zófie… Niemieckô gazéta ju żdaje, a òn szukô w ni – jak codzéń – za jaką robòtą. I zôs nick dlô niegò ni ma! Jak to mòże bëc, że w tim piãknym rajsczim kraju niżódny robòtë ni ma, a jak ju je, tej za niżódné dëtczi. A przënômni nié za taczé, jaczé òn bë chcôł miec. I mësli dali, dna tasczi bëlny kawë dochòdzącë. Czejbë taczi Niemc, Anielczik abò Francuz miôł w miészkù co miesąc tëlé, co më, mùszôł płacëc za liter benzynë tëlé, co më, na kino, nienôlepszé bótë czë aùtół téż dôwôł tëlé, co më, tej bë sã ù nich na szasëjach równo pralë, jaż bë priskało. A më? Më grzeczno robimë dali. Jak mùszimë... Nie je wiedzec czemù, narôz z tą mëslą wërósł mù na gãbie głëpawi ùsmiéwk. Jo, jo. Chto głupim je, ten głupim òstónie... Tegò mësleniô na dzysô bëło ju dosc. Pòdniósł swój wiele wôrtny kùńc pleców z niemiecczi zófë i zaszlapôł gò do madżarsczégò gùlaszu we francësczim grôpkù. Szpańskô białka miała zarô bëc nazôd.

82. Romk Drzezdzonk - Waspon na Pelckowie | POMERANIA 2013 nr 11

 

 

 


Rómk Drzéżdżónk

Waspón na Pëlckòwie

 

Czej pòjawił sã brifka, tak jakòs bùszno sã w chëczi zrobiło. Zdrzã na niegò, a nen stoji w dwiérzach wësztramòwóny a wąsa pòdkrącô.

Alaże drëchù – zasmiôł jem sã, zdrzącë na jegò gãbã. – Jes mùszôł fëst kùrzim gówienkã so pòd nosã smarowac, że no wąsëskò tak flot cë wërosło.

Në, në, òpasëj, do kògùm gôdôsz, gbùrsczi sënie! – zagrzëmiôł pòwôżno brifka.

Jenësë ja, na szpòrtach sã nie znajesz?

Òd dzysô gôdôj mie von Brifka alias von Pëlckòwsczi.

Jakùż chcesz – òbrażony pòkôzôł jem na dwiérze a rzekł: – Won mie z chëczi.

Waspóna wënëkiwôsz? Jô cë tu zarô!

Jaczégò waspóna? Doch të jes nasz pëlckòwsczi brifka, drëch mój lubòtny!

że brifka jô jem, ale ze szlachecczi familëji. Brifka bez wiôldżi „be” i z „von” przed nôzwëskã.

Dôlëbóg! Skądkaż cë no waspóństwò przëszło?

Z pszãtra.

Jaczégò zôs pszãtra?

Mòjégò dwòru.

Dwòru? Gôdôsz ò ti chëczi, dze wa mieszkôta? Nie wiedzôł jem, że to je dwór – rzekł jem przekãsno.

Tu nie jidze ò bùdink, leno ò kòrzenia – brifka jakbë sã kąsk òbdôł a zaczął normalni gadac: – Dwie niedzele temù jem so ùdbôł zrobic kù reszce pòrządk na pszãtrze. Znaczi mie sã za baro nie chcało, ale na mòja mie ó to dërchã gniotła. Jô cë rzekã, ne babë mają czasã nosa. Czej jô pòd ùstrzechą pajiczënë wëmiatôł, dozdrzôł jem na balce pòwrózkã òbrzeszony paczét. Jô bë sã za nim nie czerowôł a chcôł jegò zarô na smiecë wërzucëc, leno nen mój nômłodszi gò wzął a rozpakòwôł. Wtim òn wrzeszczi: „Tata, tata, tu je taczi fëjny malënk”. „Jaczi malënk? Dôj sa, pòkażë” – gôdajã do niegò. Zdrzã a na papiorze je céch wëmalowóny – trzë gwiôzdë a półmiesądz. Cëż to mòże bëc? – mëszlã so, a nen mój gôdô: „Dożdżë tatkù, zarôzka wùja Gógle nama pòwié”. Pòsznëkrowôł nen môłi kùńda w internece a nalôzł, że to je rodowi céch familëji mòji białczi! Szlachecczi céch Pëlckòwsczich!

Z tegò, co so wdarzã, twòja białka zwa sã przed zdënkã Rutha, a to nijak nie je szlachecczé przëzwëstkò.

Pò prôwdze òna je z dodomù Rutha, ale ji ópa béł Pëlckòwsczi. Wiész, że w XIX stalatim do nich słëchało pół Pëlckòwa? Jô to móm sprawdzoné. Nawetka nen twój dodóm stoji na jejich zemi. Temù të mie ni mòżesz rzec „won”, tec jô tu jem prawie jak kòl se.

Të? Twòja familiô nijak ze szlachtë nie je!

Mòja familiô nié, ale òbez mòjã białkã, bez to, że z nią żëjã, mieszkajã, jém, spiã a sã czasã sztridëjã, że tak rzekã, jô jem ùszlachcony, nobilitowóny, herbòwi!

Wëzdrzôł jem na swòjégò drëcha, skłónił jem sã niskò a z pòkórną mùnią pòprosył:

Czej pón jesce terô waspónã na Pëlckòwie, tej proszã ùprawic do mie drogã, dôjce mie téż na zëmã dwa miechë bùlew a miech żëta, cobë jô, biédny twój chłop, mógł nen cãżczi czas przeżëc.

Jô? A czemùż prawie jô? – w brifce òdezwôł sã kniwka.

Jakùż czemùż? Tec noblesse oblige – szlachectwò zòbòwiązëje! Nawetka jeżlë je to wrëkòwé szlachectwò.

83. Kazimierz Ostrowski - W ceni smantorzowech drzew | POMERANIA 2013 nr 11

 

 

 

W céni smãtôrzowëch drzéw

Kadzmiérz Òstrowsczi

 

Pòd mùrã òbkrążiwającym przëkatedrowi plac w lëtewsczim Mariampòlu wznôszają sã zwôlënë kamiéni, òkrągłëch òtoczaków, jaczé mają symbòlizowac mieszkańców, chtërny ùmarlë a òstelë zamòrdowóny w latach slédny wòjnë. Jeden kam to jeden człowiek – gôdô môlowi ksydz. To nôbarżi zdrugający smãtôrz, jaczi jem widzôł. Na żëdowsczim smãtôrzu sprzëti brómë Dawida w Jerozolimie na plaskatëch nôgróbkach bez macewów leżą kamiénie – môłé jak òrzechë i wikszé. To céchë wdôru òstôwióné przez òdwiédzającëch.

Na naszich smãtôrzach, jak w całi Eùropie, pamiãc i tczã dlô zmarłëch wërôżają zapôloné widczi. Za mòjégò żëcô wiele sã w nym zasygù zmieniło. Stôwióną przódë miseczkã ze steariną i żôlącym sã dochtã zastąpiłë znitë rozmajitégò fòrmatu i wiôlgòscë. Wërobnicë wespółgrôwają ze sobą w zasygù dôwaniô nowëch ùdbów i sztôłtëją smãtôrzową módã. Na Gòdë bédëją zeloné znitë w sztôłce danczi, na Jastrë z wierzbiczã abò w sztôłce malowónëch jôj... Na niejednym grobie mërgô elektricznô wiecznô lãpka, tam sam rozbrzëmiéwô nóta z pòzytiwczi. Cëż, nowé czasë przënôszają nowé zwëczi.

Lëdóm òdwiedzywac smãtôrze – i te z grobama znónëch lëdzy, do chtërnëch ùrmama pielgrzimùją turiscë, i téż cëché nekropòlie w naszich pòmòrsczich gardach. Wanodżi alejkama westrzód grobów skłóniwają mie, barżi nigle do meditacji ò òstatecznëch sprawach, do rozmëszlaniów ò lëdzach spòcziwającëch w céni stôrëch drzéw. Kim òni bëlë, jaczi prowadzëlë żëwòt? Szkòda, że ze skąpëch nôgrobnëch inskripcjów corôz rzadzy mòże sã doznac, czim zajimelë i czegò dokònelë w żëcym. Tam sam mòże nalezc grób doktora, adwòkata, ksydza, a chcałobë sã téż wiedzec, chto z pòchòwónëch na nym smãtôrzu bùdowôł chëcze, wëtwôrzôł méble, chto béł ògrodnikã abò przez wiele lat ùcził dzecë. Ùczba historii bëłabë wnenczas barżi fùl, bò to òni, żden na swój ôrt służącë spòlëznie, twòrzëlë historiã.

Môlowô historiô mòcno sparłãczëła sã z ną wiôlgą historią całégò nôrodu. Lëdze przënôszają kwiatë swòjim blësczim, ale chcą téż utcëc pamiãc nëch nôleżników rodzëznë, jaczich môlów spòczinkù nie znają. Na chònicczim parafialnym smãtôrzu na grobie Marii Ùlandowsczi (ùm. 1953) òstôł ùwdôrzony téż ji chłop Antón, bëlny dzejôrz z midzëwòjnowégò cządu, i syn Léón – chtërny òstelë zabiti w 1939 r. w Dolëznie Smiercë. Nôgrobnô tôfla Frãcëszczi (z Hapków) Marchlewiczowi z Wòlnoscë przëbôcziwô téż „Wdôr zamãczonëch”: chłopa Wincãta (1878–1944) i sënów Bòlesława (1920–1941) i Bronisława (1918–1943). Kòle nôzwëska Karolënë Pòlańsczi (ùm. 1968) są dopisóny ji blëscë: Jón, Narcyz i Léón, chtërny stracëlë żëcé w kòncentracyjnëch lagrach latach 1941–1943. Czasã że pòtkac symbòliczny grób kògòs, chto ùmarł gdzes dalek, na cëzy zemi. Ale są téż na nym smãtôrzu jawerné grobë herojów, m.jin. pòlsczich żôłnérzów z pòlskò-bòlszewicczi wòjnë 1919–1920, ùmarłëch w wòjskòwi bòlëcë w Chònicach, abò pòmòrsczich ùłanów z 18 półkù, zabitëch w biôtce pòd Krojantama 1 séwnika 1939 r.

Òdwiedzywóm smãtôrze w mòjim gardze, rôd wchôdóm téż za brómë smãtôrzów w cëzëch gardach i wsach, jeżlë òbczas rézë je dosc czasu. Z zamkłosców epitafiów i fòrmë grobników dochôdóm do wërozmieniów ò môlowëch zwëkach, ùwidzeniach i ńszce kamianników, zatrzëmiwóm zdrok na stôrëch nôgróbkach, colemało prôwdzëwëch dokazach ńsztu – rzezbach, reliefach, krucyfiksach. Czëtóm miona i nôzwëska ùmarłëch, pòwtôrzającé sã w gwësny môlëzniejiné w Pùckù, jiné w Kartuzach, jiné w Brusach. Na òbù chònicczich smãtôrzach wiele je nôzwësków znónëch kaszëbsczich rodów, wiele z przënôleżnyma przitómkama. To ùdokôznienié, że òbù wiôldżich wòjnach przëchôdało do gardu w pierszi rédze lëdztwò z nordowégò dzélu pòwiatu i z dalszich òbéńdów Kaszub. Chòdzącë westrzód grobów, przestôwóm z nima wszëtczima, chtërny szlë przed nama drogą do wiecznoscë....

Tłómaczëła: Hana Makùrôt

82. Romk Drzezdzonk - Waspon na Pelckowie | POMERANIA 2013 nr 11

 

 

 

Rómk Drzéżdżónk

Waspón na Pëlckòwie

 

Czej pòjawił sã brifka, tak jakòs bùszno sã w chëczi zrobiło. Zdrzã na niegò, a nen stoji w dwiérzach wësztramòwóny a wąsa pòdkrącô.

Alaże drëchù – zasmiôł jem sã, zdrzącë na jegò gãbã. – Jes mùszôł fëst kùrzim gówienkã so pòd nosã smarowac, że no wąsëskò tak flot cë wërosło.

Në, në, òpasëj, do kògùm gôdôsz, gbùrsczi sënie! – zagrzëmiôł pòwôżno brifka.

Jenësë ja, na szpòrtach sã nie znajesz?

Òd dzysô gôdôj mie von Brifka alias von Pëlckòwsczi.

Jakùż chcesz – òbrażony pòkôzôł jem na dwiérze a rzekł: – Won mie z chëczi.

Waspóna wënëkiwôsz? Jô cë tu zarô!

Jaczégò waspóna? Doch të jes nasz pëlckòwsczi brifka, drëch mój lubòtny!

że brifka jô jem, ale ze szlachecczi familëji. Brifka bez wiôldżi „be” i z „von” przed nôzwëskã.

Dôlëbóg! Skądkaż cë no waspóństwò przëszło?

Z pszãtra.

Jaczégò zôs pszãtra?

Mòjégò dwòru.

Dwòru? Gôdôsz ò ti chëczi, dze wa mieszkôta? Nie wiedzôł jem, że to je dwór – rzekł jem przekãsno.

Tu nie jidze ò bùdink, leno ò kòrzenia – brifka jakbë sã kąsk òbdôł a zaczął normalni gadac: – Dwie niedzele temù jem so ùdbôł zrobic kù reszce pòrządk na pszãtrze. Znaczi mie sã za baro nie chcało, ale na mòja mie ó to dërchã gniotła. Jô cë rzekã, ne babë mają czasã nosa. Czej jô pòd ùstrzechą pajiczënë wëmiatôł, dozdrzôł jem na balce pòwrózkã òbrzeszony paczét. Jô bë sã za nim nie czerowôł a chcôł jegò zarô na smiecë wërzucëc, leno nen mój nômłodszi gò wzął a rozpakòwôł. Wtim òn wrzeszczi: „Tata, tata, tu je taczi fëjny malënk”. „Jaczi malënk? Dôj sa, pòkażë” – gôdajã do niegò. Zdrzã a na papiorze je céch wëmalowóny – trzë gwiôzdë a półmiesądz. Cëż to mòże bëc? – mëszlã so, a nen mój gôdô: „Dożdżë tatkù, zarôzka wùja Gógle nama pòwié”. Pòsznëkrowôł nen môłi kùńda w internece a nalôzł, że to je rodowi céch familëji mòji białczi! Szlachecczi céch Pëlckòwsczich!

Z tegò, co so wdarzã, twòja białka zwa sã przed zdënkã Rutha, a to nijak nie je szlachecczé przëzwëstkò.

Pò prôwdze òna je z dodomù Rutha, ale ji ópa béł Pëlckòwsczi. Wiész, że w XIX stalatim do nich słëchało pół Pëlckòwa? Jô to móm sprawdzoné. Nawetka nen twój dodóm stoji na jejich zemi. Temù të mie ni mòżesz rzec „won”, tec jô tu jem prawie jak kòl se.

Të? Twòja familiô nijak ze szlachtë nie je!

Mòja familiô nié, ale òbez mòjã białkã, bez to, że z nią żëjã, mieszkajã, jém, spiã a sã czasã sztridëjã, że tak rzekã, jô jem ùszlachcony, nobilitowóny, herbòwi!

Wëzdrzôł jem na swòjégò drëcha, skłónił jem sã niskò a z pòkórną mùnią pòprosył:

Czej pón jesce terô waspónã na Pëlckòwie, tej proszã ùprawic do mie drogã, dôjce mie téż na zëmã dwa miechë bùlew a miech żëta, cobë jô, biédny twój chłop, mógł nen cãżczi czas przeżëc.

Jô? A czemùż prawie jô? – w brifce òdezwôł sã kniwka.

Jakùż czemùż? Tec noblesse oblige – szlachectwò zòbòwiązëje! Nawetka jeżlë je to wrëkòwé szlachectwò.

81. Stanisław Janke - Stolem rodem z Rolbika | POMERANIA 2013 nr 12

 

 

80. Jerzy Hoppe - Oficer część 2 | POMERANIA 2013 nr 12

 

 

79. Dariusz Majkowski - Z kaszebizną w każdym dzejanim | POMERANIA 2013 nr 12

 

 

78. Tomk Fopka - Po dredzi stronie komputra | POMERANIA 2013 nr 11

 

 

 


Pò drëdżi stronie kòmpùtra

Tómk Fópka


Bez czegò mòżna żëc? Bez jedzeniô? Mòżna. Bez picô? Ó. Tu mdze gòrzi. Jidze sã òbëc bez klepaniô pò plecach, chwôleniô? Gwësno. Bez państwa, co sã wcyskô w nasze żëcé ze swima regloma i ùprawienioma? Gwësno, gwësno. Bez brifczi, zãberwaje, krómòwi, doktora, słuńca, szokòladowégò pùdingù a kwasny gùrczi? Wierã jakòs jo. Bez drëdżégò człowieka? Dzél gòrzi. A bez internetu? Nié!

To je jistnô chòrosc. Chëra tegò swiata. Smiejesz sã? Gòdzëna bez internetu i ni môsz co z rãcoma zrobic... Pò trzech gòdzynkach rozłączi nie wiész, co zrobic z òczoma. Pò bezinternetowim dniu prosto cebie ni ma…

Chto nie wierzi w cyberbòga – ten pòkracznô noga. Chto nie wrzucy w séc òdjimka – ten z realu swinka. Chto nie pisze na czace – nie wié, co tracy. Chto mejla nie sélô – temù pewno co òdbijô. Chto nie znô jutiuba – nie wié, co to zmùda. Chto…

A z taczégò méstra òd klikaniô biédnô białka ni mô żódnégò ùżëtkù doma. Tak to wcygô. Bòdôj rôz synk rzekł do swòjégò tatka, co sedzôł przed kòmpùtrã:

Tata, jô jem ju nazôd!
– Jo? A dze béł, synkù?

W wòjskù, tatkù…

Białczi tak sã nie dôwają wcygac bez cyber-pòbùrzëcela. A to telefón jima zazwòni. A to co w grôpkù sã przepôliwô. A to chłop tam sedzy i nie dôwô pòdéńc.

Co te spòlëznowé pòrtale mają lëdzy skamraconé, zwrëjowóné?! Tec napisac wszëtkò jidze. Séc strzimie terrabajtë łżélstwów. Na taczi www.wrëje.csb dôjmë na to, czëtómë: „Móm dwadzesce lat. Bëlną robòtã, aùtół i swòją chëcz. Brëkùjã chłopa dwa razë w tidzéniu. Sprawë hidraùliczné”. Abò: „Dochòdzã do szescdzesątczi. Móm swòje zãbë i wòjskòwą emeriturã. Leno pòwôżné òfertë”. Czasã przëszło tak, że w sécy kôrbił òn z nią, a w realu pòtkelë sã dwaji abò dwie. I nijak nie szlachòwałë za nyma kòmpùtrowima… awataroma.

A kùli te klasë nasze i nié nasze zdënków rozbiłë? Kò szkòłowô miłota nie zarostowiwô…

Kistka. Z pòcztą. Wiele niéòdebrónëch, kùli spamów a wiele jesz nie wësłónëch? Wez mie przetłómaczë, jo? Pòtrzebùjã frantówczi. Nôlepi nówka. Jo. Na wczora. Dô radã? Zibi òznacził ce na òdjimkù. Proszã ò akceptacjã materiału. Cos òd Risza. Cos òd Marisza. Mszô kaszëbskô. Mòdlëtwa wiérnëch. Napisz. Białeczka. Kùpie. To a to. Jesz felietón…

Cekawé je, jaczé lëdze mają adresë. Dôwają skòpicą do mëszleniô: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. ; Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. ; Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. ; Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. ; Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. ; Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. ; Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. ; Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. ; Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. : Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Czó! Przëszła w mp3 mùzyka òd Tadeka. Nëże! 1’36” je „ó”, a mô bëc „ò”… Sekùnda wiôlgô w dół, bò sã ùdëszą. Në i to 5/8… Kòrekta òd profesora. Rachùnk za kòmórkã. Òbszcządzôj drzewa. Môsz wëgróné ajpóda. Co to, do scërza parchatégò je ajpód?! Rôczba na wëstôwk do mùzeùm. Kònferencjô w Rzeszowie. Projekt. Pòtkanié. Czôrnô Grétka chce dołączëc do twòjégò karna. Sekretariat. A to ? Wariat. Fw. Newsletter. Zagrôj ze mną w baszkã!

Draszowanié mùskù. Jakbë stôł pòd jaczim cyber-prisznicã. Laptop zgrzóny tak, że czejbë mógł, to bë sã zmòkł. Mrëczi i szëmi. Mësli.

Ksądz Matéùsz zmienił zdjãcé profilowé. Mòże jô bë téż? To nié, to nié, to… Ni ma. Zapùszczã Bednarka. Niech spiéwô chłop. Co të czôglãta w nim widzą?

O! Cotka zaiks. Dobrô cotka, dobrô. Pisze do Tómka tej-sej lëst zez zeroma. Zazdrzimë, za co to. Acha. A ti znowù nie płacą. Nie mdã jich za to słëchac!

Béjata dodała 9 òdjimków. To na, co chłop jã bił. Szandara jeden. A òna nie ba do bicô. Robi terô w reklamie. Tu sa ùsmiéwô z Riszkã. Tuwò ze Zbiszkã. Z Marilą…A Krisza lubi fitnesë. Zdjãcé z bilardowim stołã. I czij. I kùlczi. Eee, łuzë czë jakòs tak… Mónika z chłopã i dzeckã. W Egipce bëlë. W dopòwiescach pitają, dze wielbłąd.

Wëlôżóm z pòcztë. Kliknął w reklamã. Czësto niechcącë. „I-gòtówka bez wëchòdzeniô z chëczë”. Hmm. Bez wëchòdzeniô? Wëłącził reklamã a z nią Bednarka. Jednym klikã. To e-rege mògło bëc…Na pierszi stronie zôs ò rusczim fligrze, wëpôdkù z tirã na drodze. Je spòrt i wiodro. Kòmplet zëmòwëch kòłów ju za 999! Ni za wiele?! Je wùja gùgel. Klik. Klik. Pò wiele weltmeistrë stoją? Użiwóné?

Wejle! Dorota z: Władysławowo lubi Twoją aktywność. To miło. Żebë òna wiedza, jaczi jô zgniłi jem. Bùten, przed wiatą leżi na deszczu dzesãc métrów bùkòwégò drzewa i żdaje teskno, cobë je chto pòde dak zadostôł. A jô w internece sedzã. Aktiwnosc… Téż cos...

77. Szymon Radzymiński - Artystą się bywa | POMERANIA 2013 nr 11

 

 

 

Artistą sã biwô...

Szymon Radzimiński

Przigòda z chònicczim Amatorsczim Kaszëbsczim Téatrã KPZ dlô jegò nôleżników zaczãła sã w 2007 rokù – dramatã ksãdza Bernarda Sëchtë „Spiącé wòjskò”. Dali béł „Sąd Nieòstateczny” Lecha Bądkòwsczégò i „Bëtowsczé Strôszczi” Antoniégò Peplińsczégò. Wszëtczé te przedstawienia reżisérowa Felicjô z Basków Bòrzëszkòwskô.

 

Pòstãpny téater, z ùdzélã môłëch aktorów – dzecy, sparłãczony béł z legeńdą Danutë Kristinë Sykòrsczi. Dali bëła minidrama „Córczi Młënarza”, chtërną zrëchtowała Janina Kòsedowskô, a kùreszce kòmediô Rómana Drzéżdżóna pòd titlã „Niesama”. Przez te czile lat dzejaniô aktorzë z Chòniców pòkazalë swòją aktorską mésternotã w wiele môlach, a wszëtczé jich wëstãpë bëłë widzałim dobëcym. Dlôte w swòjim miesce artiscë gwësno mògą ju gadac, że grają dlô „swòjich lëdzy”, swòji pùbliczi.

Chcą robic wôrtny kaszëbsczi téater

Szesc lat dzejaniô téatru to bòkadosc nié blós w lëczbach pòkôzków na wszelejaczich binach, a téż w jich fòrmach, midze chtërnyma nalezc mòże krótczé, lżészé dokazë i téż dramë. Dobiéranié kaszëbsczich tekstów, cãżkô robòta reżisérów i aktorów, a przede wszëtczim chãcë do dzejaniô i miłota do téatru – ò tim wszëtczim mógł jem sã doznac òb czas pòtkaniô z aktorama w Chònicach w czerwińcu tegò rokù.

Lëdze z Amatorsczégò Kaszëbsczégò Téatru KPZ w Chònicach twòrzą wëspół bëlné karno, chtërno chce wëspółdzejac nié dlô ambicje pòkazaniô sã na binie, a dlô chãcë zrobieniô wôrtnégò kaszëbsczégò téatru. A dzejôrzów, chtërny robią tuwò, je wiele – nié blós aktorzë, ale téż ti, chtërnëch nie je widzec z binë. Mògã leno przeprosëc za to, że nie gôdóm ò wszëtczich z miona a nôzwëska, bò je jich baro wiele, a wszëtcë dzãka swòji robòce i starze mielë abò wcyg mają cësk na zwënédżi téatru. Nen tekst to pòkôzanié pòczestnoscë dlô wszëtczich.

Przëmiar: Kòsedowscë

Ni mògã nie rzeknąc tuwò ò białce, chtërny dzejanié je baro wôżné dlô karna chònicczich aktorów. Ju na zôczątkù najégò pòtkaniô mòżna bëło ùzdrzec, chto trzimie wszëtkò krótkò, chòc na białczëny ôrt. To Janina Kòsedowskô – cepłô i spòkójnô białka, chtërna mùszi wiedzec, jak rozëmno czerowac aktorama, a téż jak so radzëc z jiwrama, a czasã z niepòkórnyma charakterama lëdzy. Człowiek, chtëren wié, co zrobic, bë grało sã lepi. Rozmieje jednac karno, a téż trzëmac pòrządk. A nie je to letkò robòta, òsoblëwò dlôte, że Kòsedowskô je téż aktorką (grającą czãsto przédné role), a terô téż reżisérą. Tak dobrégò téatru gwësno nie dałobë sã zrobic, czejbë nié znanczi bëlny szkólny, chtërną z warkù òna je. Szkólnô, co rozmieje zrzeszëc w jednym karnie rozmajitëch lëdzy: młodëch, dozdrzeniałëch i téż starszich.

Mòcną persóną w chònicczich téatrze je téż ji chłop – Józef Kòsedowsczi. Doraza wiémë, że je òn wiôldżim wspiarcym dlô swòji białczi, człowiekã, chtëren mô wërozmienié dlô ji dzejaniô i pòmôgô w całi pòdjimiznie. To chłop stateczny, chtëren wiedno wié, co robi. Dozérnik téatru, brëkòwny, bë chònicczé karno bëlno fąksnérowało. Jegò starë je wiedno widzec.

Téatrowé karno parłãczi pòkòlenia

Mòżna bë rzeknąc, że chònicczi téater to familiowé dzejanié Kòsedowsczich, równak tak nie je. Karno òtemkłé je dlô wszëtczich, chtërny lubią aktorsczé granié. To tuwò mòże zajimac sã tim, co sã kòchô, wcyg ùczëc sã na nowò, doskònalëc kaszëbsczi... a jim wicy taczich lubòtników, tim lepi. Téater wcyg sã rozwijô – dochôdają młodi, a nawetka zdôrzô sã, że na binie pòkazëwają sã dzecë. Téatrowé karno parłãczi pòkòlenia.

Chònicczi aktorzë to nié lëdze, chtërny chcą blós zajimnąc téatrã swój wòlny czas. Chcą jesz cos wicy. A dzãka swòji starze i pòswiãceniô mògą bëc bùszny ze swòji robòtë. Taką bùchã czëc je téż òb czas najégò pòtkaniô. Aktorzë chãtno rozprôwiają ò tim, jak rëchtowelë swòje role, jak szëlë ruchna do przedstawieniów czë jak robilë scenografiã. Wszëtkò mùszelë zrobic swòjima rãkama.

Taczi téater to gwësno wicy jak amatorsczé karno. Mòże to ju pòczątk profesjonalnégò téatru? Mést bëłobë tak, czejbë granié bëło zwëskòwnym zajimniãcym. Tak równak nie je. Za „robienié” téatru nie dostôwają niżódnëch dëtków. Materialné zwësczi mają z jiny robòtë – artistą sã biwô. Nie òznôczô to, że téater nick nie kòsztëje – ò dëtczi mùszą prosëc pùbliczné institucje. Jesz wiele jich brëkùją. Wcyg wiele trzeba zrobic...

Téater to dlô nich redota

Chònicczi aktorzë to téż dzejôrze – lëdze sparłãczony z wiele sprawama wôżnyma dlô miasta. Dlôte òb czas najégò pòtkaniô lëdze zmieniwają sã – dochôdają nowi, chtërny chcą rozprawiac ò swòji przigòdze z téatrã, jiny wëchôdają òdpòwiadac na pëtania zaòstałëch gazétników. Dobrze, że tak sã dzeje, bò nowi artiscë òpòwiôdają ò jinëch wëdarzeniach, dodôwającë nowé „szmaczczi”. Najé pòtkanié robi sã corôz barżi entuzjasticzné. Gôdają téż ò jiwrach, chtërnëch je wiele, równak nie narzékają, że mùszą sã pòswiãcëwac, nie żôlą sã na procëmnotë. Nicht tuwò nie gôdô, że „je cãżkò”. Téater to dlô nich redota. Wcyg chcą gò corôz wicy.

***

Dopòwiém jesz, że miôł jem to szczescé ùzdrzec chònicczi téater na binie Miniaturë we Gduńskù, czej artiscë grelë „Sąd nieòstateczny”. Dokònôł jem sã tedë, że ani môłé finansowé mòżlëwòtë chònicczégò téatru, ani felënk aktorów-profesjonalëstów w karnie nie ùmniészô mésterstwa jegò nôleżników. Wedle mie mòże jich pòstawic w ti sami rédze, co warkòwëch aktorów.

Tłómaczenié Edita Jankòwskô-Giermek

 

76. Ewelina i Roman Drzeżdżonowie - Zamarte | POMERANIA 2013 nr 11

 

 

 


Zamarté

Éwelina ë Róman Drzéżdżónowie

 

Rôczi naju ùsmióny òjc Róman – przeòr klôsztoru w Zamartim. Przëchôdómë niepewno bez pùrtã. Kąsk zasromóny rozzérómë sã wkół. Człowiekòwi wëdôwô sã, że w taczich môlach spòtkô sã z jinszim, krëjamnym, cëchim a nawetkã smãtnym swiatã, dze królëje ùmartwienié a mòdlëtwa. Nót je wlezc bënë, żebë sã doznac, że je kąsk jinaczi, jak so mësli.

 

Òd kapelczi do kòscoła

Jidącë bez klôsztorny kòridór, mijómë zamkłé, malińczé dwiérze, chtërne bronią dostãpù do celów bracynów – karmelitów bòsëch. Òjc Róman prowadzy naju, wedle naju żëczbë, prosto do kòscoła. Czej wchôdómë bënë na sztócëk, stôwómë zaczarzony snôżotą òbstroju swiątnicë.

Je to jedurny barokòwi kòscół w pelplińsczi diecezji. Pò prôwdze zachòwôł sã bez wikszich zniszczeniów do najich czasów – dolmaczi przeòr.

Sôdómë w łôwce krótkò wôłtôrza. Òjc Róman òpòwiôdô nama historëją negò môla, leno më na dłëżi ni mòżemë skùpic sã na jegò słowach. Nié to, żebë jimrotno gôdôł, prawie procëm. Pò prôwdze tuwò nie dô sã ùsedzec, nie rozzérającë sã wkół. Rôz spòzérómë cekawò w prawò, tej w lewò, do górë, tej zôs w prawò, za kòżdą razą chwôtómë zdrokã nowé elemeńtë, dozérómë cos òsoblëwégò – òbrôz, pòlichromiã, sztaturã, złocenié kòlumnë. Bòkadosc bëna dzëwùje a czarzi pësznotą.

Më chcëwie rozzérómë a òjc prawi ò dzejach sanktuarium. Pò bitwie pòd Grunwaldã, kómtur na Człëchòwie, Jobst, wëbùdowôł mùrowóną kapelkã, dze tczonô bëła cëdownô sztatura Matczi Bòsczi. Wedle legeńdë nalôzł jã pasturz, chtëren dôł jã dzôtkóm do bawieniô. Czej na sã jima zgùbia, nalôzł jã jiny chłop. Za jaczis czas trafia do aùgùstianów w Chònicach, chtërnym dzes zadżinãła. Kù reszce ùkôza sã na drzéwiãcu, tã, dze terô stoji kòscół w Zamartim. Dlô nenczasnëch lëdzy bëło to znanką, że prawie w nym môlu Bòskô Matka chce òstac.

W pòłowie XVIII stalatégò miéwca ti zemi, Jón Michôł Grabòwsczi, sprowadzył do Zamartégò bernardinów, chtërny mielë rozkòscerzac marijny kùlt, dozerac dëszëczków wiérnëch a nawracac protestantów na katolëcką wiarã. W 1759 rokù skùńczonô bëła bùdowa klôsztoru, a w 1780 rokù sufragón chełmińsczi Fabión Frãcëszk Pląskòwsczi kònsekrowôł nową swiątnicã. Ji dobrzińcama bëła midzë jinszima familiô Grabòwsczich. Bùdacëją, jaczi mòdłã béł kòscół jezuitów w Chònicach, zajimalë sã rzemiãsnicë z Czech. Niespòtikóné, intarsjowóné łôwczi, stalle ë méblë zrëchtowôł brat Paschalis Kleszczińsczi. Na łôwkach widzec są chòcbë rozmajité ptôchë, na przëmiar bòcónë.

W dwadzestëch latach XIX stalatégò kònwent bernardinów òstôł bez Prësôków skasowóny, a bùdink klôsztoru òd 1842 rokù béł dodomã ksãżi emeritów. Taką fùnkcjã pełnił òn jaż do 1994 rokù, czedë biskùp Jón Szlaga przekôzôł gò karmelitóm bòsym z warszawsczi prowincje. Nen sóm biskùp w 2011 rokù ùstanowił w Zamartim Sanktuarium Matczi Bòsczi Szkaplérzny, do chtërny òsoblëwie na òdpùst 16 lëpińca, przechôdają pielgrzimkama wierny z òkòlégò.

 

Wieszczi, aniołowie a Biôłorus

Prawie w nym czasu, czej gôdómë z przeòrã, kòscół sprzątają dwaji nowicjusze. To òni pòmôgają nama pòdniesc lukã, co tacy zeńdzenié do pòdzemiégò. Schôdómë pò trapach do wiôldżégò sklepù, dze pòchòwóny są midzë jinszima dôwni miéwcowie a dobrzińcowie Zamartégò. Trëmë, w jaczich żdają na Òstateczny Sąd, są dosc dobrze zachòwóné. Nie znikwił jich ani czas, ani złoslëwòta żôłniérzów.

Na infòrmacjowi tôblëcë, co stoji przed klôsztorã, przeczëtac mòże historëjã ò wieszczim, jaczi béł pòchòwóny pòd klôsztorã. Legeńda gôdô, że zmienił sã w niegò Tadéùsz Wollschlager z Cołdanek. Pò jegò pògrzebie w kòscele zaczãło straszëc, a krewny niebòszczëka niezwëczajno chùtkò ùmiérelë. Ùrzasłi lëdze doznelë sã, że na gwës mùszi bëc òn wieszczim. Ùmëslëlë so, żebë ùcyc jemù głowã, a nôlepi, jeżlë zrobi to nômłodszi chłop z familie. Kò bëlno sã sprawił, bò òd te czasu w kòscele ju nick nie straszi.

Z pòdzemiégò òjc Róman prowadzy naju na chór, dze pòdzywiómë òrganë z XVIII stalatégò zbùdowóné bez méstra z Krajeńsczégò Kamienia. Òrganów pilëją trzë aniołë, chtërne w rãkach trzimią, kòżden jiny, instrumeńtë. Zdrzą, jistno jak më, na kòscół, stądka jesz lepi je widzec jegò snôżotã. Z wësokòscë widzymë łiszczący w słuńcu przédny wôłtôrz, òbrôz sw. Bònawenturë (w zwëkłé dnie zasłôniô òn cëdowny wôłtôrz Matczi Bòsczi Czãstochòwsczi z XVI stalatégò), wôłtôrz Matczi Bòsczi Szkaplérzny, malënczi wëkònóné mésterską rãką brata Paschalisa Wòłosa, midzë jinszima przédné grzéchë, kardinalné cnotë, Nawiedzenié sw. Elżbiétë, Francëszka i Marijã.

Pò prôwdze, nié wszëtkò je łiszczącé a pëszné. Jesz tam-sam widzec je strëpiałé délë, òdpôdający taras, wëbladłą farwã pòlichromie, co żdaje na pãzel kònserwatora. Czas swòje robi, ale z Bòską pòmòcą wszëtkò sã dô ùprawic a òdnowic.

Chòc czas naju nëkô, równak żôl rozestac sã z òjcã Rómana. Temù dôwómë sã jemù zarôczëc do jizbë dlô gòscy na kôwkã. Wëcygô kùszczi, na ławã stôwiô dëmiącé arbatą a kawą tasczi. Rozsôdómë më sã w zëslach a słëchómë òpòwiescëò Biôłorusy, dze bez wiela lat służił òjc Róman lëdzóm a Kòscołowi. Je to òpòwiésc ò drãdżich sprawach, czasã lëchëch przëtrôfkach, ale téż ò dobrëch lëdzach òpòwiedzónô bez dobrégò człowieka. Òpòwiésc na ksążkã, nié le skrómny repòrtôż…

75. Pioter Dzekanowsczi - Nazod do lasu | POMERANIA 2013 nr 10

 

 

 


Pioter Dzekanowsczi
Nazôd do lasu


Pòd grëbą chòjną stoji drôbka. Na ji stãpniach òpiérô sã Profesór. Dlô bezpiekù mòcnym pòwrozã je zrzeszony z drzewã. Trzëmac sã ni mòże. Tec jak sã robi kòl pnia, mùsz miec wòlné rãce. To pierszi òd dłudżich lat pszczelk w naszich stronach.

Bez całé stalata miód z pòmòrsczich lasów redowôł pësznym szmakã i bògacył bartné rodë. Na zaczątkù XIX w. prësczi król zakôzôł równak pszczelarzeniô w bòrach. Prôwdac tej-sej na Pòmòrzim jesz chto krëjamno trzimôł miodné òwadë w stôrëch chòjnach, ale to béł kùńc prôwdzëwëch bartników. W zabëté szłë zwëczi, bartné prawa i ùwôżanié, jaczé westrzód Kaszëbów òni mielë. Do dzys w kaszëbiznie z jich stôri bòkadny spôdkòwiznë wëbëło le pôrã słów, wëstrzód jaczich òstôł sóm bartnik, chòc ju nié jakno pszczelk, to je lesny pszczelôrz, ale jakno chtos bògati. Pò richtoscë mô to cwëk, kò ta słodkô profesjô dôwała dobri wzątk. W pòłowie XVIII w. na Gôchach za bór, to je 60 pniów (lesnëch „ùlów”), pszczelk płacył jaż 18 florenów pòdatkù na rok! Żebë przërównac, za taczi dëtk w tim czasu mógł kùpic 4 òwce.
Tec to nié wedle dëtka Romùald Wiczk ùdbôł wrócëc bëtowsczim lasóm jich dôwnëch mieszkańców. Nemù bëtowsczémù pszczelôrzowi nigdë nie je za wiele doznawaniô sã co nowégò ò robòtnëch òwadach, próbòwaniô, pòdezdrzëwaniô, żebë le zlepszëc swòjã wiédzã. Temù nie je dzywné to, że wëstrzód pszczelôrzów nazywają gò „Profesorã”, ani to, że z wiôlgą cekawòscą dwa lata dowsladë òbzérôł program ò Kazachach, co w daleczich bòrach mają starã ò lesné pszczołë. Przëjachalë do naszégò kraju ùczëc swòjégò fachù lëdzy òd Spałë (wòj. łódzczé). Dlôcze i ù nas tak cos nie zrëchtowac, jem tedë pòmëslôł – wspòminô bëtowión. Tak jął czëtac a sznëkrowac pò internece. Trafił téż na młodégò lesnégò Michała Sudoła, chtërnémù ùdba wróceniô bartników w zôpadnokaszëbsczé bòrë sã ùwidzała.
Łońsczégò maja chłopi zaczãlë zazerac do rëmnégò lasu, co kòscérzi sã nad Słëpią wkół Gòłãbi Górë, szëkającë za pasownyma chòjnama. Drzewa, jak chcôł pszczelk, miałë stojec dobrze do słuńca, a w naddôwkù mùszałë bëc jak nôgrëbszé. Sóm jem pòmëslôł, żebë rosłë w bòrze, jaczi je chroniony, bò tedë tak chùtkò nicht jich nie spùscy – dolmaczi M. Sudoł. Kùreszce nalezlë trzë chòjnë. Wësok na 30 métrów, grëbé, stojałë niedalek se na pôłniowim ùchile rzeczny dolëznë. Lesny wëkrojił w nich niewiôldżé jamë, do jaczich R. Wiczk sprowadzył pszczołë. Wëbrôł jem specjalné ôrtë. Jednã familiã Aùgùstówczi i dwie Nordowé. Prawie te są nôłożné naszégò zëmnégò kaszëbsczégò klimatu – klarëje pszczelk. I pò prôwdze, chòc jich pierszô zëma w kaszëbsczim lese bëła srogô, òwadë strzimałë.
W czerwińcu R. Wiczk zgòdzył są wząc nas do pniów. Aùtołë òstawilë më na Gduńsczi Szasëji, stôri lesny drodze, co w dôwnëch czasach prowadzëła z Pòmòrsczi na wschód. Stamtądka jesz dobré dwasta métrów piechti i jesmë stojelë pòd grëbą szlagùtą òd chòjnë, co rosce na ùchile. Pszczelk ùstawił drôbkã, òbrzesził sã mòcnym pòwrózã, jaczi dôł wkół drzewa, i jął sã trekac. Trzë métrë òd zemi wzął cenczi drót, jaczi trzimôł małi déleczk, tak że wëzdrzôł, jakbë béł dzélã kórë. Dopiérze jak jesmë sã lepi przëzdrzelë, widzelë më, że wkół ti zakriwczi sedzałë wcësnioné mechë. Délk na westrzódkù miôł jesz wëkùmóną malinką szparã. Dôwni bartnicë zwelë jã òcznikã. To przez to plaskaté „òczkò” pszczołë wchôdałë do pnia.
Za sztót pszczelk òdjął déleczk òd drzewa. Tedë dało widzec, że bënë stoją pszczelëznowé (wòskòwé) plôstrë, a na nich robòcé òwadë. Ùczëlë jesmë téż cëché bãczenié, równo jak kòl normalnégò ùla. Chòc chłop do robòtë specjalno sã nie òblekł – wszëtkò robił gòłima rãkama – pszczołë gò nijak nie grëzłë. Më równak mielë kąsk strachù. Równak chùtkò jesmë zmerkelë, że to jałowi ùrzas. Tak jakbë pszczołë wiedzałë, że bëlë jesmë jima drëszny i nijak na nas sã nie gòrzëłë.
Jesmë pitelë, wiele miodu mòżna dostac z jednégò lesnégò pnia. Te domôcé wòzymë tam, gdze mògą zebrac wiele nektaru. Lesné tak ni mają, sedzą doch w jednym môlu. Temù miodu dôwają mni. Wedle mie nié wiãcy jak pôrã kilo – klarëje R. Wiczk. To czile do dzesãc razów mni jak jich domôcé półsosterczi. Równak pszczelk sã za tim nie czerëje. Przez bartnictwò chce jesz lepi zmądrzëc òsoblëwòscë pszczołów, przërównac ne lesné z tima, jaczi trzimô w ùlach w Gòstkòwie. A te drëdżé, chòc lepi ùkarmioné, przecã trôfiają tej-sej na kwiatë òpriskóné chemicznyma strzodkama.
To jima baro nie zlubi. Chòc rok w rok prosymë gbùrów i sadowników, żebë òpasowelë z priskanim, nié wszëtcë mają starã robic to bez szkòdzeniô pszczołóm – gôdô pszczelk.
Z pszczołów w lese rôd je téż lesny. Prôwdac w bòrach żëją téż te dzëwé, to je pùszczéle, kò tëch nie je wiele, bò ni mògą pòradzëc waroze – nôwiãkszémù wrogòwi miodnëch òwadów.
Jak pszczołów bãdze wiãcy w lese, to lepi dlô niegò. Stónie sã òn barżi òbrodny – dolmaczi M. Sudoł. Prôwdac to dopiérze rok i leno trzë rodzëznë òwadów. Temù R. Wiczk òstróżno gôdô ò richtich wrócenim bartnictwa na Zôpadné Kaszëbë... równak pszczelôrz nie przékùje, czej pitómë, czë mô òskòmã na pòstawienié pòstãpnëch lesnëch pniów.

74. Romk Drzezdzonk - Jesenne_godczi o pelckowsczi pismieniznie | POMERANIA 2013 nr 10

 

 

 

Rómk Drzéżdżónk
Jesénné gôdczi ò pëlckòwsczi pismieniznie



Sedzącë so wëgódno kòle piécka, napôlonégò swiéżo narąbónym drzéwkã, kò wãdżel mùszi òbszczãdzac na zëmã, czëtôł jem nônowszé dokazë pëlckòwsczi pismieniznë. Wiele tegò nie bëło, le czilenôsce òpòwiescy, na wszelaczi ôrt a wszelejaczé témë napisónëch. Niwizna, rówizna, czë jak jesz jinaczi bë to pòzwôł, rozmajitô.
Nie jem kritikã, leno zwëkłim czëtińcã – abò mie sã co widzy, abò nie widzy. Czej to drëdżé, tej wëbaczta, dzél z nëch kôrt czôrnym tińtã zadrëkòwónëch, zbrëkùjã do zrobieniô ògnia w piéckù. Òdżiń pòdskôcony lëteraturą mòże nie je za zdrów dlô lëdzy, ale dlô pisarzów czasã jo. Czejbë taczi nasz Jón Drzéżdżón nie spôlił swòjich pierszich òpòwiescy, tej chto wié, czë pózni òn bë co bëlnégò napisôł. Równak są téż taczi piszący, dlô chtërnëch nawetka grëzący òczë dim z żôlącégò sã jejich ùtwórstwa wònieje za kadzëdłã.
Tak zazdrzóny w ne lëtrë, co òstałë rãką jednégò z dzysdniowëch pisôrzów zaczarzoné w słowa, nie ùczuł jem mòjégò nôbëlniészégò drëcha. Nie wiém, jak długò stojôł w dwiérzach a nó miã pòdzérôł. Zmerkôł jem jegò bëtnosc dopiérze tedë, czej trãpnął òn nogą a ze smiéchã rzekł:
– Pùk, pùk, pòchwôlony, je tã chto?
Jô nawetka nie pòdniósł głowë, le cziwnął na niegò, bë sôdł. Mariczënë bùksë jo! Jak jô nie lubiã, czej mie chto przeszkôdzô w czëtanim! Niech sã pôli, niech kradzélce przińdą – JÔ CZËTAJÃ!
Czej jem przerzucôł stronã, miôł jem leno tëli czasu, bë rzec do niegò:
– Na wieczi wieków, zrobi so kôwkã abò co.
Brifka szedł w kùchniã, skądka dało sã czëc naléwanié wòdë w grôp, stôwianié gò na gazu, trzôsk sztrëchólcë… jedny… drëdżi… trzecy…, tej hòlëjące „ałłłaaaa” a głosné susanié pôlca. Matizer noga! Mùszi òn tak trzôskòwac? Kò jô tuwò czëtajã!
– Zrobic cë téż? – zagrzëmiôł jegò głos.
Kùńc swiata z nim! Kòl kropczi kùńczący zdanié, zawòłôł jem rozgòrzony:
– Jo!
– Kawa czë arbata?
– Jo!
– Z mlékã?
Je nen chłop nôpiarti jak baba!
– Jo!
Minãło piãc minut, czej brifka wlôzł w jizbã z dëmiącyma taskama. Pôch kawë rozlôł sã pò jizbie, a kawa pò stole. Kò czitra!
– Pòj na kôwkã – zarôcził drëch.
– Jo, jo.
– Z ce to je czëtajk. Dôj sa, mòże jô téż jaczé òpòwiôdanié so przezdrzã.
Wząn pôrã kôrtków, co leżałë kòl mie, rozsôdł sã kòle stołu a zaczął głosno czëtac. Ala weter jo! Do pùrtka! Leno jedna strona mie òstała!
Wtim brifka òprzestôł czëtac. Wezdrzôł nó miã a pòwôżno rzekł:
– Wiész të co, czëtającë naszą rodną pismieniznã, jem rôd, że naju mòwa je bòkadnô w słowiznã a rozmajité fòrmë. Równak widzã téż, jaczi më czëtińcowie, òsoblëwie jô, jesmë biédny. Rzeczë, chtëż je w sztãdze bez słowôrza zrozmiec wszëtkò, co na tëch kôrtach mają napisóné naju pisarzowie? Chtëż mòże zrozmiec cwëk jejich pisaniô bez klucza, jaczim je wiédza ò ùszłoce, zwëkach a wierze Kaszëbów? Bòkadnô pismienizna, a biédny, niedoùczałi czëtińcowie – nie je to znanką ùmiéraniô naju kùlturë?
– Chto nie żëje? – zawòłôł òd dwiérzów lesny.
– Jô, të, më – òdrzeklë më z brifką wëcmanim.
Lesny, za wiele nie rozmiejącë, wezdrzôł na naju zataconé w mëslach mùnie. Pòdeszedł krócy, przewrócył pôrã kôrtków leżącëch kòl brifczi na stole, a wzdichającë, mie nic, tobie nic, pòwiedzôł:
– Në jo, wa czëtôta jaczé smãtné pòwiôstczi. Tej nie mdã wama przeszkôdzôł. Jidã w las czëtac… z lëstów. Z nich to mòże wiele wëczëtac! Tec to nôbëlniészô ksãga swiata – ksãga rodë. Ta nigdë do nédżi nie ùmiérô, leno sã zmieniwô. Nie jiscëta sã – przeńdze jeséń, przeńdze zëma, przińdze zymk, a z nim wrócy chãc do żëcégò.
Lesny szedł w las, brifka na pòcztã, a jô mógł spòkójno dali czëtac.

73. Romk Drzezdzonk - Szlacha krajemniłe morderstwa | POMERANIA 2013 nr 10

 

 

 

Róman Drzéżdżón
Szlachã krëjamnégò mòrdarztwa


Nasz cicerone prowadzy naju karno stegnama Chòniców. Pòkazywô swój gard ë òdkriwô przed nama jegò zataconé w dôce czasu historëje. Równak nié na wszëtczé wëzgódczi dôwô òdpòwiésc. Rozrzeszeniô ti jedny, krëjamny sprawë straszlëwégò mòrdarztwa sprzed wicy jak 100 lat, mùszi szëkac dze jindze. Mòże kòl pisôrza kriminałów? W Wejrowie.

Pëtania bez òdpòwiescë
Z kòscołów dochôdają głosë mòdlëtwë, szasą jadą aùta, tam-sam jaczi niecerpliwc nacësnie klaksón, knôp z dzéwczãcem jidą òbjãti przez rënk, grzejącë sã swòją miłotą, czile młodëch sedzy kòl latowégò baru, zgniło pòpijającë piwkò, chtos, pewno jaczi letnik, zdrzi rôz na fòntannã, rôz na rôtësz. Zwëkłi, niedzelny, słunkòwi dzéń. Wnenczas tak spòkójno na gwës nie bëło…
Naju karenkò – ùczãstników warkòwniów dlô piszącëch pò kaszëbskù – jidącë za głosã prowadnika Kazmiérza Jaruszewsczégò, copô sã razã z nim w czasu – do 1900 rokù. Jô prawie że czëjã midzë kamiéńcama cwiardą niemiecką gôdkã. Widzã nëch pòdskôconëch lëdzy, ùscëgùjącëch na ùrzasłëch Żëdów. W ùszach hòlëje mie pòmión żôłniérsczich kroków wëbijónëch na flastrowónëch szasëjach. Żôłniérze mają zadanié ùspòkòjic rozjarchòloną lëdzką hùrmã.
Czëjã nen strach, niedowiérzanié, szëkanié òdpòwiescë na pitania: docz, zó co, a chtëż zabił? Zemsta, zôzdrosc, afekt, przëtrôfk, a mòże ritualné mòrdarztwò?
Sto trzënôsce lat temù, bëło to w strëmiannikù, mieszkeńców Chòniców pòrëszëło nalezenié kòl Zôkònnégò Jezora òwinionégò w papiór lëdzczégò srąbù. Nôleżôł òn do zadżinionégò, 18 lat stôrégò ùcznia gimnazjum, Ernesta Wintera z Przechlewa. Pózni, w rozmajitëch môlach, nalazłé òstałë dólny dzél cała z òdcãtima nogama, remiã, ùd a głowa òfiarë zawinionô w gazétã „Taegliche Rundschau”. Wezwóny na plac, w jaczim leżôł srąb, chònicczi doktór Mueller scwierdzył, że tak co mógł le zrobic flészer abò chirurg. Blós człowiek, jaczi znôł sã na anatomie, béł w sztãdze tak precyzyjno pòcąc lëdzczé cało.
Je wiedzec, chtëż to zrobił? – pitajã. Tegò nigdë nie ùdało sã wëjasnic. Pòdezdrzónëch bëło czilë mieszkeńców Chòniców – pòwiôdô wasta Kazmiérz. Midzë jinszima flészer Hòffmann, z chtërnégò córką Aną òfiara mia miec romans. Kò młodi Ernest swiãti nie béł – smiejącë sã, pòwiôdô naj’ prowadnik. Winter nié blós rôd chôdôł do môlowégò dodomù ùcechów, ale pòwiôdają, że romansowôł téż z żeniałima białkama. Miôł nen knôp téż jaczé cemné kòńtaktë z môlowima przestãpcama.
Winny są Żëdzë!
Ò mòrdarztwò òskarżony òstalë Żëdzë. Pò miesce rozniosło sã wiadło – to òni zabilë Ernesta, bë jegò krwiã zbrëkòwac do zrobieniô macë! Jednym z pòdezdrzónëch béł flészer Lewi. W miesce bëlë taczi, co pòdskôcywelë a wëzwëskiwelë procëmżëdowską atmòsferã – jak na przëmiar fòtograf Maks Heyn. Wëdôwôł òn pòcztowé kôrtczi z òdjimkã Ernesta a môlama, dze òstałë nalazłé sztëczczi jegò cała. Jesz dzysô mòże ne kôrtczi kùpic na rozmajitëch internetowëch aùkcjach.
Rozgòrzonô lëdzka hùrma rëszëła wëbijac rutë w żëdowsczich dodomach, zaatakòwa téż synagògã a miesczi rôtësz, żądającë ùkôraniô sprôwców. Chònice, wnenczas Konitz, miałë swòje niesławné piãc minut.
W donëchczôs spòkójnym, rzec mòże spiącym na zberkù wiôldżégò swiata, gardze pòjawilë sã repòrtérzë, chtërny sélalë wiadła do redakcjów nôwikszich niemiecczich gazétów, m.jin. „Berliner Tageblatt”. Gòrącé sprawòzdania z tegò, co dzeje sã w Chònicach, drëkòwëłë téż pòlsczé cządniczi, chòcbë „Gazeta Toruńska”. Pòmión ny sprawë czëc bëło w wiele eùropejsczich krajach.
Rozgòrzëło to niemiecczégò cesarza Wilhelma II, chtëren rozkôzôł wprowadzëc do miasta wòjskò. Tak tej żôłniérze z grëdządzczégò batalionu bez czile miesący pilowelë w miesce pòrządkù. Równak jejich bëtnosc nie zakùńczëła sprawë. Co wicy, czej za wskôzanié sprôwcë władze òbiécałë 20 tësący marków nôdgrodë, pòjawilë sã swiôdkòwie, chtërny skùszony wiôldżima dëtkama, skłôdelë nieprôwdzëwé a czasã fantasticzné zeznania.
Szledztwò z pòczątkù prowadzoné bëło przez chònicczé władze. Òkróm tegò zarzesził sã òbiwatelsczi kòmitet, chtëren prowadzył gwôsné dochòdzenié, chcącë ùdokaznic, że winnyma bëlë Żëdowie.
Kù reszce w sprawã włącziłë sã pòlicyjné władze z Berlëna. Przësłóny ze stolëcë inspektór Braùn òdrzucył wersjã ritualnégò mòrdarztwa, a szukôł sprôwcë westrzód chrzescyjańsczi spòlëznë. Pewno z ti przëczënë a niechãcë môlowi władze, bòjący sã nowëch rëchawów, nie ùdało sã jemù rozpëzglëc ny wëzgódczi ani w 1900 rokù, ani sétmë lat pózni, czej próbòwôł wznowic dochòdzenié.

Szlachã chònicczégò Kùbë Rozpruwacza
Jaruszewczi prowadzy naju òd ceńtrum Chòniców, pòkazëjącë môle, z jaczima parłãczi sã sprawa Ernesta Wintera. Tu chôdôł do szkòłë, a tã béł dodóm ùcechów, w jaczim nen młodi człowiek béł czãstim gòscã. Tuwò żëlë klôsztornicë, a tu na gwës mieszkôł flészer Adólf Lewi, chtërnégò jegò kòńkùreńt, Hòffmann, òskarżił ò nã zbrodniã.
Trôfiómë nad ùbrzég Zôkònnégò Jezora. Ni ma strachù, nie wpadniemë do wòdë – jezoro ju dôwno òstało òsëszoné a zasëpóné. W jegò môlu je terô widzałi Park Tësąclecégò. Je w nim plac do zabawë a ekòlogiczny ùczbë. Widzec je wiele szpacérëjącëch lëdzy z dzecama. Tam-sam drawò jidze chtos pòmôgającë so czijama – takô terô móda. Nawetka mòże so tu w specjalno zrëchtowóny altanie zrobic grilla a w bezpiekù pòsedzec pòd pilëjącym òkã Wiôldżégò Bracynë, co z wësokòscë pòdzérô na naju wielnyma kamérama. Je zelono ë czësto – jak w całim miesce widzec je rãkã bëlnégò gòspòdôrza.
Jidzemë kòle chònicczégò Dodomù Kùlturë. Sztôłt bùdinkù a wëmalowóné na nim zewiszcze „Czyn 25-lecia PRL” przëbôcziwô nié tak dôwno minioné czasë Lëdowi Pòlsczi. Dochôdómë na plac, dze pò roscącëch w równëch régach drzéwiãtach mòże zmerkac, że czedës chòwelë tu lëdzy. Pò II swiatowi wòjnie pòlsczé władze, jistno jak w jinëch gardach Pòmòrzégò, nikwiłë wszëtkò, co niemiecczé. Ju w wòlny Pòlsce pòstawionô òstała sztatura, na chtërny mòżemë w niemiecczi a pòlsczi gôdce przeczëtac, że béł tuwò ewanielëcczi smãtôrz.
Na jegò zberkù prowadnik pòkazëje nama môl, dze mógł bëc grób Wintera. Stoproceńtowi gwësnoscë ni ma, ale doch òstałë òpisënczi wëdrëkòwóné w pismionach z tamtëch lat, òdjimczi a pòcztowé kôrtczi z fòtograficzny warkòwnie Heynégò.
Prôwdã rzec kąsk mier’zy mie pòzywanié mòrdarza „Chònicczim Kùbą Rozpruwaczã”. Dze Chònice? Dze Londin? Kò cëż, nibë rozmiejã marketingòwé chwëtë, jaczé mają przëcygnąc lubòtników kriminałów do Chòniców, równak…

Sprawë inspektora Braùna
Pò przëjezdze z Chòniców spòtikóm sã w Wejrowie z Piotrã Szmandtã – człowiekã nadzwëk spòkójnym a kąsk krëjamnym. Mało chto bë zmerkôł, że je òn aùtorã kriminałów retro. Jednym z jegò czekawszich romanów je Pruska zagadka. Jegò przédnym bòhatérą je inspektór Ignac Braùn, chtëren przëjéżdżiwô z Berlëna, bë w Swiãtim Miesce Kaszëbów rozpëzglëc wëzgódkã mòrdarztwa. Òfiarą je młodi, nieòbëczajny gimnazjalësta, chtërnégò pòsztëkòwóné cało… Tec to ju znajemë z Chòniców!
Pitajã Piotra, czemùż zajął sã sprawą Ernesta Wintera z Chòniców. Przëczëtôł jô ò tim czedës w gazéce „Dziennik Bałtycki”, a że lubiã taczé „klimatë”, ùdbôł jem so napisac na spòdlim ti głosny sprawë kriminalny roman – wëjasniwô. Pòtemù pòsznëkrowôł jem za tim kąsk wicy – kò òpracowaniów dało dosc wiele.
Czemùż Piotr przeniósł akcjã z Chòniców do Wejrowa? Kò z tim gardã je mòcni zrzeszony. Chòc z Chònicama kąsk téż – jegò òjc, Wacłôw, tã sã wëchòwiwôł. Do te ne dwa miasteczka baro za sobą szlachùją – jedno a drëdżé bëło w XIX stalatim w gduńsczi rejencji, pòdobnô bëła jich wiôlgòsc a wielena niemieckò-pòlsczi spòlëznë.
W jegò ksążce bòhatérowie òglowò noszą wëmëszloné miona a nôzwëska. Le czile historëcznëch pòstacëjów je pòzwónëch zgódno z prôwdą. Prôwdzëwé je téż miéństwò inspektora Braùna, ale jegò miono brzëmi Ignac – na wdôr Piotrowégò ópë.
Inspektór Braùn je przédną pòstacëją nié le w romanie „Pruska zagadka”. W jiny ksążce Schmandta, Fotografia, jesz rôz zjôwiô sã w Wejrowie, bë rozpëzglëc pòstãpną wëzgódkã. Piotr planëje jesz jeden dzél przigòdów Ignaca Braùna, ale dopiérze nie chce zdradzywac, z jaką krëjamnotą inspektór mdze mùszôł sã zmierzëc.
Prôwdzëwémù inspektorowi Braùnowi, chòc pewno béł ju krótkò dobëcô, nie ùdało sã nalezc tegò, chto zabił Ernesta Wintera. Timczasã lëteracczi Braùn mòrdarza chwacył. Béł nim… Żebë sã tegò dowiedzec, to ju mùszi sygnąc pò kriminał Pruska zagadka.
Mòże téż zajachac do Chòniców a samémù jidącë szlachã zbrodnie z 1900 rokù, spróbòwac òdkrëc, nié le sprôwcã, ale czekawą historëjã negò pësznégò gardu.
 

72. Darek Majkowski - Kto chce czytać po kaszubsku | POMERANIA 2013 nr 10

 

 

 

Chto chce czëtac pò kaszëbskù?


Tôrdżi ksążczi w Krakòwie, òb czas jaczich òsoblëwie mòcno bãdzemë mielë starã promòwac kaszëbską lëteraturã, są leżnoscą do szëkaniô òdpòwiescë na pitania, czë mómë dlô kògò pisac w rodny mòwie i czë mómë aùtorów, chtërny są w sztãdze twòrzëc dobré dokazë dlô kaszëbskòjãzëkòwégò czëtińca.
Czej latos w strëmiannikù w Òstrzódkù Kaszëbskò-Pòmòrsczi Kùlturë w Gdini òdbëwała sã debata pòswiãconô prawie naji lëteraturze, przedstôwcowie wëdôwców, aùtorów i ùczałëch pòdczorchiwelë, że jednym z nôwiãkszich najich jiwrów je felënk czëtińców. Wiele piszącëch gôdô, że nie twòrzą pò kaszëbskù, bò ni ma dlô kògò. Ti, co nie òprzestelë pisac, mają swiądã, że karno czëtińców je môłé.
To prôwda, że lëdzy, co sygają pò kaszëbsczé tekstë, nie je wiele, ale skòrno procent tëch, co nie czëtają ksążków pò pòlskù, je tak wësoczi, to ni mòżemë miec nôdzeji, że ù nas bãdze lepi. Tec jesmë jesz w gòrszi stojiznie. Wikszosc ùczącëch sã kaszëbsczégò w szkòle, czëtô le to, co jima zabédëją szkólny òb czas ùczbë. Wëjątczi na szczescé są, ale jaczi òni mają wëbiér? Młodzëznowi lëteraturë do czësta ni mómë. Nôczãscy dzysô młodi lëdze wëbiérają kòmiksë, bò – jak gôdają – je w nich mało tekstu, a wiele òbrôzków – gôdô Ana Glëszczińskô, szkolnô i aùtorka kaszëbsczich dokazów. Chcemë zarô równak dodac, że tëch kòmiksów pò kaszëbskù mómë leno pôrã.
Mòże tej mô prôwdã prof. Daniél Kalinowsczi, chtëren je dbë, że Kaszëbóm przédno felëje dokazu przez wiôldżé „d”. Mòże dobrô lëteratura zwikszëłabë nama wielënã czëtińców… Jaczé równak warënczi mùszimë miec na Kaszëbach, żebë pòkazywałë sã bëlné ksążczi? Jeżlë jidze ò stwòrzenié Dokazu, to nôwiãcy do zrobieniô mają tu sami ùtwórcë. To jima przënôlégô napisac Dokôz, a tej dopiérkù bãdze mòżna szëkac wspòmóżczi w jaczis spòłeczny kaszëbsczi òrganizacji, jakô dopòmògłabë w wëdanim pùblikacji. Gwës dzysdniowémù aùtorowi nie je letkò prezentowac swòje ùsôdzczi abò diskùtowac ò nëch, co wëszłë spòd jinégò pióra. Ni ma téż lëteracczich warkòwëch zéńdzeniów systemòwò prowadzonëch, felô lëteracczich kònkùrsów zagwësniwającëch nôdgrodë jak sã słëchô (czë chãc do pisaniô mògą kòmùs dac jaczés smiészné wëapartnienia pò 500 PLN?), do te lëteraturoznôwczé seminaria, jaczé sã òdbiwają, są czerowóné do spòlëznë akademicczi, a nié artisticzny. Ni ma téż jedny prowadny wëdôwiznowi wëcmaniznë – klarëje prof. Kalinowsczi.
Pioter Dzekanowsczi, aùtór midzë jinyma kaszëbsczich kòmiksów czë kriminału Kòmùda, je dbë, że nie felëje nama blós Dokazu, ale wszelejaczégò ùtwórstwa, jaczé lëdze chcelëbë czëtac. Rozmieje òn, że piszącym w rodny mòwie nie je letkò twòrzëc wiôldżi lëteraturë. Przecã ti, co klepią na przëtłoczniczi z kaszëbsczima lëtrama, to amatorzë, lëdze, jaczi normalno robią za szkólnëch, gazétników, mùzealników i co tam jesz. Dzysô ni mómë niżódnégò warkòwégò ùtwórcë. A jesz naszi lëteracë czãsto jimają sã rozmajitégò kaszëbsczégò pisaniô niesparłãczonégò z lëteratùrą, bò tak cos je pòtrzébné do szkòłë, dlô turistów. Temù piszemë krótszé dokazë i nié tak wiele. To je pôrã dniów, jak jem gôdôł z jedną warkòwą pisôrką, chtërna ùsadzywô pò pòlskù. Rozprôwielë jesmë, jak wiele lëdzy w naszim kraju pisze warkòwò abò tej-sej, ale na dosc taczi wiżawie. Bëlno nicht tegò ni mô pòrechòwóné, kò tak z wiksza dô 200, a blëżi prôwdë pewno le 100 taczich ùtwórców. Pò tim jem so tã wielëna przërównôł do kòl 38 mln, jaczi żëją w Pòlsce. To dôwô jednégò lëterata na 190 tës. abò nawetka na 380 tës. nëch, co pòlaszą. Kaszëbów, chtërny kaszëbią, wedle slédnégò spisënkù je kòle 100 tës. Wedle taczi statisticzi më mómë szansã na jednégò pò prôwdze bëlnégò lëterata leno co 2–3 pòkòlenia!  Jo, pewno chtos rzecze: To le taczé statisticzné wëstwôrzanié. Jô mù òdrzekã: jo, to wëstwôrzanié, bò są taczé kraje, gdze ta statistika wëzdrzi jinaczi, a warkòwëch lëteratów mają wiele wiãcy, równak tam czësto jinaczi wëzdrzi stojizna lëteraturë, achtnienié, promòcjô do czëtaniô i do pisaniégò. Kò w Pòlsce òglowò z tą promòcją je baro lëchò, a żlë jidze ò kaszëbską lëteraturã, to jesz gòrzi. Brëkùjemë nowëch ùdbów na pòdskacenié pismieniznë. Tuwò wôrt pòdsztrichnąc, że wrócenié kònkùrsu m. J. Drżéżdzona jawi sã dobrą stegną, tec to wcyg wiele, wiele za mało.
Gwës jeden kònkùrs z dosc bëlnyma nôdgrodama dlô piszącëch, to mało. Jedne Tôrdżi Ksążczi w Krakòwie téż nie zmienią wërazno wielënë czëtińców i piszącëch. Òd czegòs równak mùszi zacząc…
Dariusz Majkòwsczi

71. Eugeniusz Pryczkowski - Amerikańskie Dżakson | POMERANIA 2013 nr 10

 

 

 

 

Òd Kaszëbsczi Królewi do amerikańsczégò Jackson
Eùgeniusz Prëczkòwsczi


Mòje kroczi kòle szukaniô kaszëbskòscë za òceanã sczerowałë mie razã ze Sławòmirã Dudalsczim, przédnikã pòlonijnégò karna Ludowa nuta z Kanadë, do Jackson, miasta wiôlgòscë kaszëbsczi Kòscérznë, leżącégò w stanie Michigan w Zjednoczonëch Stanach Nordowi Americzi.
Z Mirochòwa do Sztéców
W 1997 rokù ùkôzôł sã w „Pòmeranii” articzel mieszkańca Jackson Alfónksa Bladowsczégò ò Kaszëbach mieszkającëch w tim miesce. Kò wejle dokònôł jem sã, że aùtór negò artikla żëje i ceszi sã dosc mòżlëwim zdrowim, chòc mô ju 88 lat żëcégò za sobą. Ùdostôł jem adresã Bladowsczégò òd jegò bratowi z Kartuz, në i tak më rëgnãlë z Dudalsczim Słôwkã w rézã. Z Hamilton w Kanadze do Jackson je kòl pół tësąca kilométrów. Më dojachelë czësto letkò na plac, ale gòspòdarza doma nie bëło. Sąsôd nama wëdolmacził, że gwësno je dzes krótkò, mòże kòl doktora. Dzãka dzysdniowim mòżnoscóm elektroniczny łączbë më sã pò trzech gòdzënach żdaniégò kùreszce zeszlë ù niegò doma. Znajomòsc kaszëbsczégò baro mie pòmògła z ùdostanim zaùfaniégò.
Alfónks Bladowsczi sã ùrodzył w Mirochòwie. Do dzys mieszkô tam wiele pòtómków rodzeństwa jegò òjca. Zôs z mëmczëny stronë krewny mieszkają nôwicy w òkòlim Swiónowa i Stajszewa. Je to baro szeroczi ród Cerocczich. W młodëch latach Alfónks przecygnął z familią do Serakòjc, dze jegò òjc robił na pòczce. Tam chòdzył do szkòłë, tam téż béł przëjãti do I Kòmónii swiãti, tam téż jimôł sã pierszich robòtów i ùcził za elektrika. I tam naszła gò wòjna. Jegò òjc ùstëgòwanim òstôł przëmùszony do pòdpisaniô trzecy grëpë niemiecczi. Zrobił to, chòc miôł strach ò to, co sã stónie z szesc sënama. Béł rëchli biti, ùcemiãżony, przesłëchiwóny, a nawetka wsadzony do prizë. W sôdzë bëła téż, na szczescé krótkò, mëmka Alfónksa i jedinô sostra. Jeden z bracynów szedł do partizantczi, drëdzë szlë na wòjnã, w tim Alfónks. Zajisconô mëmka doradza mù, żebë próbòwôł nawiązac łączbã z ji sostrama, co mieszkałë ju òd pòczątkù XX wiekù w Sztécach (Zjednoczonëch Stanach), dokładno w miesce Jackson w stanie Michigan. Pò straszlëwëch przeżëcach wòjnowëch i służbie w Pòlsczim Wòjskù na Zôpadze pòd dowództwã gen. Bronisława Maczka, wëjachôł kùreszce w 1950 rokù do Sztéców.
Zéńdzenia na farmie
W Jackson zamieszkôł ze swòją białką, chtërnã pòznôł w Walii. Jegò môl béł bliskò dodomów kaszëbsczich emigrantów. W 1911 rokù przëjachało tam kòl dwadzesce familii z òkòlégò Swiónowa, Stajszewa i Mirochòwa. Do dzys są tam taczé nôzwëska, jak: Kónkòl, Miszkòwsczi, Miotk, Brzezyńsczi, Janke, Cerocczi i jinszé. Nôpierwi Kaszëbi robilë tam na sztrece. Tima, co kąsk wicy przëzarobilë, ùdało sã kùpic gruńt i szlë na swòje gòspòdarczi. Tak zrobił przikładowò Alfréd Kónkòl. Kaszëbi bëlë tam równak tej lëchò traktowóny. Pierszi emigrancë nie znelë anielsczégò jãzëka, temù môlowi lëdze zagrôdzelë jima drogã do wëższich niwiznów w spòleczny hierarchii. Przez to nastãpné pòkòlenia baro chùtkò òdchôdałë òd kaszëbskòscë. Nawetka jeden z nich ò nôzwëskù Miotk zmienił je na szerzi znóné Miller. Dzys w rãkach ti familii je tam wiôlgô fabrika.
Kaszëbskô swiąda zmieniła sã na lepszé, czej do głosu doprzëszła drëgô fala emigracji, jakô tam òsadła pò wòjnie. To prawie Bladowsczi ùdbôł so zacząc rëchtowanié zéńdzeniów Kaszëbów. Dobrim môlã bëła farma Kónkòla, a nôlepszim dniã niedzela pò 8 séwnika. Kò tegò dnia je w Swiónowie òdpùst Matczi Bòsczi Séwny. Temù że przëbëcznicë bëlë rodzynnie sparłãczony z kaszëbsczim sanktuarium, zaczãlë òni rëchtowac òdprôwianié òdpùstowëch mszów pòłączonëch z festinã na farmie Kónkòla.
Baro to wszëtkò òżëło, czej przëjachôł tu ks. prałat Francëszk Grëcza. To béł prima ksądz. Òn nama wëdolmacził, chto më tak richtich jesmë, i jak to je wôżné, żebë dozerac swòjich wôrtnotów kaszëbsczich, òsoblëwie jãzëka. Kò jô jesz znajã kaszëbsczi, chòc z Pòlôchama, a tu je jich dosc tëli, jô mògã le gadac pò pòlskù, a terô colemało blós pò anielskù – wëjasniwô Alfónks Bladowsczi.
Zéńdzenia na farmie sã skùńczëłë pòd kùńc 90. lat, czej ùmarł Kónkòl. Nastãpné pòkòlenia nie znałë ju dëcht nick kaszëbsczégò, temù téż nie czëłë pòtrzebë, żebë sã spòtëkac. Kaszëbi sã jãzëkòwò dëcht czësto zrównelë z anielskòjãzëczną spòlëzną stanu Michigan. Dzél z tëch, co chcą dozerac w se pòlskòsc, trzimô dërch łączbã z pòlonijnyma òrganizacjama. Tak téż je z Bladowsczim, chtëren przez lata przédnikòwôł jedny z nich.
Stanica – kaszëbsczi szlach w Jackson
Kaszëbi z Jackson mielë téż swòjã stanicã. Na awersu bëła tobaczéra, jakô swiôdcza ò baro pòpùlarnym zwëkù zażiwaniô tobaczi. Òdjimk stanicë béł wsadzony w 1997 rokù do „Pòmeranii”. To przëniosło ùdbã rogòwnikòwi Rudolfòwi Krãcczémù, żebë zrobic specjalnie jima jednã kùtą tobaczérkã. Darënk nen béł baro miłi dlô Bladowsczégò, chtëren jak jã dostôł, rzekł: Mój òjc wiedno zażiwôł, a tej przërôcził wszëtczich do pòspólnégò zażëcô. Co bëło na rewersu stanicë, Bladowsczi ju nie pamiãtôł. Më to baro pragnãlë sprôwdzëc, temù më rëgnãlë na farmã Kónkòlów, dze mieszkô jedna z córków Alfreda. Òb drogã më òdwiedzelë katolëcczi smãtôrz, na jaczim je baro wiele kaszëbsczich i pòlsczich nôzwësków, midzë jinszima më òdwiedzëlë grób cotczi Alfónksa, Cecylii Miszkòwsczi z d. Cerocczi ze Stajszewa, jakô bëła w pierszim karnie przëbëczników. Równak córczi Kónkòla më nie dostelë doma, co nijak nie zmiészëło redoscë z bëcégò na dzélëczkù zemi, na jaczim bëłë òdprôwióné msze na tczã Królewi Kaszëb i na jaczim przódë biło kaszëbsczé żëcé.
Kónkòlowã córkã jô na gwës spòtkóm w przińdną sobòtã. Mòże ùdô sã nalezc tã fanã. Żelë òna sã w całoscë zachòwa, tej gwës tuwò òna mdze. Jô bãdã miôł starã, żebë jã przekazac na Kaszëbë – zagwësniôł Bladowsczi.
Kò to béłbë piãkny szlach bëcégò Kaszëbów za òceanã, w Sztécach. Pòdsztrichiwôłbë jich kaszëbsczi patriotizm, przëwiązanié do wiarë mët, òsoblëwie do Kaszëbsczi Królewi w Swiónowie, jaczich czile wizerënków miôł Bladowsczi w swòjich chëczach. Òn sóm ùdbôł sobie spisac swòje dzeje, w pierszi rédze wòjnowé przeżëca. Czilënôsce lat temù pòwstôł tej dosc zachtny maszinopis w dwùch mòwach: pòlsczi i anielsczi. Òba są bògato dotëgòwóné òdjimkama, téż tima sprzed wòjnë. Je tam dichtich òpisënków żëcégò w Mirochòwie, Swiónowie i wierã nôwicy w Serakòjcach. Pòlskô wersjô òsta przekôzónô na Kaszëbë. Wierã bądze wnet rëchtowónô do wëdaniégò. Je to baro czekawô historiô Kaszëbë, jaczi ùrodzył sã i wëchòwôł na rodny zemi westrzód wiôldżi familii i sąsadów, przedërchôł czãżczi wòjnowi szlach tipòwi dosc dlô kaszëbsczich knôpów, në i kùreszce òsôdł na daleczi zemi, dze wiedno miôł starã dozerac kaszëbskòsc i pòlskòsc. To prawie dzãka niemù pamiãc ò Kaszëbach w Jackson w stanie Michigan òstónie na wiedno.
PS. Mómë ju wiédzã, że stanica sã nalazła. Je ju w drodze na Kaszëbë.

70. Maya Gielniak - Godka o kaszebsczich kowbojach | POMERANIA 2013 nr 10

 

 

 

Maya Gielniak
Gôdka ò kaszëbsczich kòwbòjach (dzél 2)


W òkòlim Kalisza kòl Dzemianów mòże ùzdrzëc ridowników w kòwbòjsczich kapeluszach i bùtach z òstrogama. Kò mô tam swòjã sedzbã Baltic Ranch, w jaczim trzimie sã kònie rasë American Quarter Horse.


Pin – kóń czerowóny przez mëszlenié
Òdżér WE Kila Pine Poco (WE to przedrostk zrëchtowóny òd pierszich lëtrów pòzwë hòdowlë – White Eagle), dlô drëchów Pin, a téż klacz Precious N Golden docarłë do Pòlsczi w 2002 r. Jiwrë , jaczé w sparłączenim z jich transpòrtã mielë Karpińscë, zrównało miłé zaskòknienié. Kònie òkôzałë sã lepszé, niżlë sã spòdzéwalë! Klaczkã, co bëła czësto sërowô, naùczëlë wszëtczégò bez niżódnëch jiwrów! A Pin? Ten òdżér òkôzôł sã klasą samą w sobie. Ani jô, ani Krësztof, më nie rozmielë jesz ridowac westernowò. Mało chto w Pòlsce rozmiôł – wdarziwô so Aldona Karpińskô. Wiele pòdpòwiôdelë nama drëszë z zôpadu, jaczi zjôwielë sã co rôz w Pòlsce. Jednakò nôlepszim szkólnym béł Pin. Pò prôwdze to òn nas ùcził, a nié më jegò.
AQH to kònie ò nadzwëkòwim charakterze. Są nastawioné na wespółrobòtã z człowiekã i jak to òkresla Aldona – czerowóné przez mëszlenié. Łagódné i zrównoważoné. Scygôł drzewò w lese, béł reniferã sw. Mikòłaja, brôł ùdzél w slëbnëch òdjimkòwëch sesjach, biwôł w restaùracjach. To je piãkné ù tëch kòni, że są do wszëtczégò. Më robilë z nima nawetka òdbiór weterinarijnégò terminala w Gdinie. Bëło nót sprawdzëc, czë je richtich zrobiony, to znaczi, czë kóń wléze bënë, czë sã zmiescy. Në i më zaczãlë na nim startowac w miónkach – gôdô Aldona. Pin, pòd Aldoną Karpińską, wëgrôł wiele miónków, w 2006 r. dobéł mésterstwò Pòlsczi w Reining Limited Open, a w 2007 wicemésterstwò w Super Horse.  

Baltic Ranch
Z czasã mielë corôz wiãcy kòniów. Kùpilë klacze, rodzëłë sã zgrzébiãta. Aldona i Krësztof òstelë hòdowcama AQH i trenerama kòniów. Klacze i zgrzébce bëłë na pastwiszczach za Trójgardã, a w Sopòce bëłë trenowóné. Przez czile lat taczi ùkłôd fónksénerowôł bëlno. Tak pòwstôł Baltic Ranch. Pòzwa ta mia wskôzywac na nordã kraju i sparłączenié z ridowanim na westernowé mòdło.
Przebùdowa hipòdromù w Sopòce i tragiczny wëpôdk, czej na pastwiszczu zdechła cennô klacz, zbiegłë sã w czasu. Karpińscë udbelë wëszukac môl, w jaczim wszëtczé jich kònie bë bëłë mët. Przez jaczis czas Baltic Ranch bëło wãdrownym ranczã. Jegò pierszą sedzbą béł Sopòt. Pózni na krótkò zamieszkelë pòd Gduńsczim Starogardã, przez rok bëlë w Bòrczu, a łoni òsedlë w Kaliszu kòl Dzemianów. Czë na długò? Ùzdrzimë. Wiôldżim dobëcym negò môla są pastwiszcza. Gòrzi wëzdrzi sprawa szkòleniégò kòniów. Felënk halë i błoto na ùjeżdżalnie nie pòmôgają profesjonalnémù treningòwi.

Szampańskô Serotka
Czuł chtos, bë òdżér pò smiercë klaczë chòwôł swòje zgrzébiã? Takô historia zdarza sã wiãcy jak dwa lata dowsladë w Baltic Ranch, òb czas czej kònie bëłë dzél na pastwiszczach, a dzél w Sopòce. Ten przëtrôfk òstôł nawetka òpisóny, jakno apartné wëdarzenié, w amerikańsczim pismionie wëdôwónym przez związk hòdowców AQH.
Reno na pażãcë nalezlë zdechłą klacz, a przë ni òseroconą 2-tigòdniową zróbkã. To béł dlô naji szok – òpòwiôdô Aldona. Matkã më scygnãlë ze Stónów specjalno przez wzgląd na ji apartną, szampańską masc. Je òna nawetka ù AQH rzôdkô i cennô. Më rëchòwelë, że zgrzébiã dostanie w spòsobie tã masc i më sã nie zmilëlë. Co wiãcy, to bëła klaczka! Snôżô szampańskô klaczka! I narôz matka leżi zdechłô, a doktór òd zwiérzãt, co przëszedł na môl gôdô: „Zgrzébiã nie przeżëje. Mô zero szansów. Pò 7–8 gòdzënach zgrzébiãta tracą òdruch sësaniégò. Mògã gò òd razu ùspic, skòrno ju tu jem”. Më sã przëzdrzelë na snôżą zdrową klaczkã i ùdbelë, że nie dómë ji zdechnąc. Na szczescé je terô do dostaniô proszkòwé mlékò dlô zgrzébców, jidze dostac nawetka sarã. Jiwer béł w tim, że òna fakticzno zabôcza sësac.
Wzãlë jã do Sopòtu i zamieszkelë w stani. Pilowelë przë ni jak przë môłim dzeckù. Co 4 gòdzënë dôwelë ji cëcã mlékò, jaczé wëpłiwało z môłégò pëseczka na słomã. Bëlë krótkò zwątpieniégò. Klaczka dżinã w òczach. Tëlé staraniégò miało jic précz? Kù reszce zwątpiałi Krësztof wlôł mlékò w wãbórk i ju bez przekònaniô pòdsënął serotce pòd nos. Òna òbwącha, liznãła i jak sã zacygnãła, to ni mògła skùńczëc! Òd te czasu jadła i rosła w òczach. Òdetchlë z ùlgą. Z czasã nalôzł sã jinszi jiwer. Wiele mòże kóńsczé dzeckò trzimac zamkłé w stani? Òno brëkùje rëchù. Towarzeniô jinszich kòniów, kògòs, chto mù pòkôże swiat z kóńsczégò wezdrzatkù. Zaczãlë mù szukac nënczi. Zrobielë próbã ze specjalno scygniãtą ze Słëpska klaczą, chtërna straca zgrzébiã. Nie ùdało sã. Klacz atakòwa môłą. Sytuacjô sta sã patowô. Ani ni mòglë ji pùscëc z jinszima kòniama, ani ni mògła stojëc całi czas w bòksu. Aldona pierszô mia ùdbã, żebë tatk (Trix Chex) sã nią zajimnął – òpòwiôdô Krësztof. Na zôczątkù wszëtcë mëslelë, że zgłëpia. Òdżér i zgrzébc. Doch òn gò zabije! Ale Aldona ùpiéra sã, żebë spróbòwac. Doch ten pòchôdający z Kanadë òdżér całé żëcé béł w karnie razã ze zgrzébnyma klaczama, zgrzébcama i jinszima òdżerama. Tam wszëtczé kònie są wiedno razã.
I stało sã tak, że òdżér zajimnął sã swòjim dzéwczãcã. W pierszim sztóce béł zadzëwòwóny, ale chùtkò zrozmiôł, ò co jidze, i òd te czasu stelë sã sparłączony. Òpiekòwôł sã nią jak nënka, chòdzył z nią, pòkôzôwôł swiat, ùcził, że czej padô, to je nót sã pòd drzewã schòwac, gwôsnym całã zakriwôł jã òd wiatru. Czej malinkô kładła sã na słuńcu, to ùstôwiôł sã tak, żebë jegò céń pôdôł na niã. Pòkazywającë, gdze sã szukô bëlniészi trôwë, wiele razy wprowôdzôł jã na miónkòwi tor. Nie zrëszało gò nawetka, czej dzecątkò przëbôczało so, że gdzes tam je wëmiã, i zaczãło szukac mléka w nôtërze.
Do te stopnia czuł sã za niã òdpòwiedzalny, że drãgò gò bëło samégò nawetka na 5 minut wëprowadzëc – wdarziwô so Aldona.  Terô to zgrzébiã, chtërno pòdobno ni miało szansów, je ju staré 2,5 rokù i na zymkù bãdzemë na niã delikatno wsadac. Miono nadało ji żëcé – Baltic Champagne Huerfanos, co znaczi Bôłtowô Szampańskô Serotka.

Zwënéga Krësztofa
W 2011 r. Krësztof dobéł w kònkùrsu trenerów młodëch kòniów „Mëslącë ò kòniu”. To pòlskô wersjô znónégò amerikańsczégò turnieju „zaklinaczów kòniów” The Way Of The Horse, jaczégò ùczestnikama bëlë taczi znóny lëdze, jak Pat Parelli czë Clinton Anderson. Kònkùrs ùjeżdżiwającëch to béł dlô mie sprôwdzënk, wiele naùczëło mie wiãcy jak 20 lat robòtë z kòniama i robòtë z rozmajitima trenerama – gôdô Krësztof Karpińsczi.
Na zôczątkù ùcził leno gwôsné zwierzãta. Pózni zaczãlë sã do niegò zgłaszac zwątpiałi miéwcë drãdżich kòniów. Czej w jegò rãkach dostôwałë nazôd zaùfanié do człowieka, zaczãło do niegò docerac, że mô do te talent, że gôdô jãzëkã tëch zwierząt.
Kąsk krëjamnotów dogôdiwaniô sã z kòniama zdradzył we filmie, jaczi ò Karpińsczich zrobia TVP. Prôwdac, radzã so z kòniama, ale dalek mie je do trenerów ze Zjednónëch Stónów. To je czësto jinszô klasa. Amerikańsczi trenerzë mają pòd sobą pò czile tësący kòniów na rok. Jô – wiele, wiele mni. Do wëstąpieniô w kònkursu namówia mie mòja białka, nawetka za mie wësła zgłoszenié. Jô miôł wiele wątplëwòtów, czë mie sã dô chòcle cos zrobic z cëzym kòniã, ò jaczim nick nie wiém.
Kònkùrs béł w Zbrosławicach, òb czas trzëdniowi, nôwiãkszi w Pòlsce, edukacyjny imprezë dlô ridowników „Mëszlącë ò kòniu”. Midzë ùczestników rozdóné òstałë czësto sërowé, mni jak trzëlatné kònie. Przez trzë dnie kòżdi trener miôł leno trzë półtoragòdzynné sesje na to, cobë z młodégò kònia, co nick nie rozmieje, zrobic kònia chòdzącégò pòd sodłã. Dozwòlóné bëłë blós tzw. naturalné metodë, to je bezstresowò i bez przemòcë. Wëdôwô sã to niemòżebné. Òbsãdzëcelowie i kibice ùwôżno wzérelë na robòtã trenerów. Òbsãdzëcelowie òceniwelë na bieżąco jich dzejanié, brelë doch pòd rozwôgã stopiéń drãgòtë sparłączony z wëcygniãtim kòniã. Krësztof Karpińsczi béł jedurnym trenerã, chtëren w finałowim kònkùrsu sadnął na przëszëkòwónégò przez se kònia i wiérzchã pòkònôł tor z przeszkòdama! Czej jô ju wiedzôł, że jem dobéł, jô ni mógł sã pòwstrzimac i z redotë jô stanął na sodle. Na kòniu, chtëren trzë dnie dowsladë jesz ni miôł ridownika na se! Te miónczi bëłë dlô mie pòtwierdzenim mòjich ùmiejãtnotów, słusznoscë wëbiéru żëcowi stegnë – gôdô Krësztof Karpińsczi.

Pòstawic na dobrégò kònia
Ceszã sã, że më pòstawilë na Quarter Horse – gôdô dali. To są kònie do wszëtczégò. Do zaprziganiô i pòd sodło, do skòków i do ùjeżdżiwaniô, do miónków i do jachtowaniô, bëlno radzą so w długòdistansowëch rajdach. A są jesz spòrtë, do jaczich Quarterë òstałë stwòrzoné i są w nich bezkònkùrencyjné – to wszëtczé discyplinë western i rodeò. Jeżlë dodac do te snôżą psychikã, to nie je dzywné, że bëlno nadôwają sã do ridowaniô tak dlô ranczera, jak i dlô spòrtowca, a téż dlô kògòs, chto pierszi rôz sôdô na kònia. W Americe sã gôdô, że „Quarter wëżëje za 10-centówkã i jesz copnie cë 9 centów”.

Tłómaczenié Iwóna i Wòjcech Makùrôcë

69. Martina Zienkiewicz - Zrzeszony z regiona | POMERANIA 2013 nr 9

 

 

 

Zrzeszony z regionã

Nôlepszi klub katalońsczi z nôlepszim na dzysô klubã na Kaszëbach zagrałë w balã 29 lëpińca na PGE Arena. Skùńczëło sã niespòdzajno remisã 2:2. Jeżlë jidze ò zainteresowanié swòjim regionã, to FC Barcelona je wiele lepszô òd Lechii Gdańsk. Pò prôwdze niżódné kaszëbsczé karno ni mô taczi starë ò ùchòwanié swòji kùlturë, jãzëka i tradicji, jak to je w przëtrôfkù Katalonii i „Barcë”.

W FC Barcelona ò spôdkòwiznã klubù i regionu mô starã strategiczny direktór Jordi Moix. Wëzwëskùjącë jegò bëtnosc we Gduńskù, pôrã gòdzyn przed zôczãcym meczu jesmë pògôdelë ò tim, jak prawie wëzdrzi zaangażowanié „Bùchë Katalonii” w sprawë swòjégò regionu.

„Pomerania”: To dobrô deja, żebë parłãczëc spòrt i biôtkã ò „katalońsczëznã”?

Jordi Moix: Wiedno jem mëslôł, że bala je spòrtã, jaczi mô wiôldżé sparłãczenié z teritorium. Je to jakôs – na swój ôrt – zastãpizna dôwnëch pòbitwów i wòjska. Leno że w plac strzélaniô mómë balã. „Barca” nie je tuwò czims jinym, apartnym. Czëjemë identifikacjã ze swòjim regionã, z jegò mieszkańcama, historią.

Waji klub włącziwô sã w żëcé Katalonie ju òd wiele lat…

Jesz przed szpańską domòcą wòjną, w 20. latach XX wiekù, bëłë manifestacje nôleżników klubù procëm mònarchie. Czej ta wòjna wëbùchła, zespół mùszôł ùceknąc do Meksykù, a direktór òstôł ùprowadzony i zabiti. Historiô mô nacéchòwóné klub i jegò kibiców. Òb czas diktaturë gen. Franco ni mòżna bëło sã pòsługòwac katalońsczim jãzëkã i wnenczas sztadión FC Barcelona òstôł jedurnym placã, gdze Katalończicë mòglë wërażac swòje patrioticzné wseczëca. Òd wróceniô demòkracji Kataloniô i Baskòwie biôtkùją sã ò swòje prawa, chcą samòstójnotë w òbrëmienim kùlturë, financów.

W òstatnym czasu biôtkã ò tã samòstójnotã stôwô sã dosc òstrô. Klub mô swòje pòzdrzatk na tã sprawã?

Chcemë, żebë spòlëzna mògła sã wëpòwiedzec co do samòstójnotë. Nie jidze nama ò to, żebë welowelë za abò procëm, leno ò to, żebë mielë mòżlëwòtã welowaniô.

Równak na wajim sztadionie – Camp Nou – òb czas meczów wikszosc fanów, jaczé mòżemë widzec, to te przëstojników samòstójnotë Katalonie.

Manifestacje na rówiznie fanów za wiele nie gôdają. Nie wiém, kùli nôleżników klubù je za samòstójnotą, móm nôdzejã, że to pòkôże welowanié. W klubie nalézemë lëdzy ò rozmajitëch pòzdrzatkach. Na gwës wszëtcë chcemë bëc wiérny najémù teritorium. Stądka latos, pierszi rôz, kòszulczi balôrzów są w farwach katalońsczi stanicë – na taczi ôrt pòkazywómë naje sparłãczenié z Katalonią, z ji jãzëkã i kùlturą.

Balôrze FC Barcelona pòmôgają w rozmajitëch akcjach, jaczé promùją np. katalońsczi jãzëk?

Jo. Robią to, chòc jich do te nie zmùsziwómë. Widzy sã nama, że balôrze z Katalonie, ale téż ti z jinëch strón identifikùją sã z elementama zrzeszonyma z najim teritorium, bò na taczi ôrt barżi identifikùją sã téż z klubã.

Hasło FC Barcelona to „Mes que un club” – Wiãcy jak klub. Co rozmiejeta przez te słowa?

Jidze nama ò to, że spòrt to téż instrumeńt dialogù. „Barca” chce wëzwëskac swòjã pòzycjã do twòrzeniô tegò dialogù w rozmajitëch òbrëmieniach. Na przëmiar przez fùndacjã òrganizëjemë program „Futbol Kids”, dochôdómë do placów w Katalonie, gdze je nôwiãkszô imigracjô i mómë starã w môlu gettów, rasowëch apartnosców òrganizowac mecze. Terô w òbrëmienim FC Barcelona Peace Tour òdbãdą sã trenindżi i spòrtowé turniérë dlô młodëch Palestińczików i Izraelczików. Mómë swiądã, że nawetka Biôłi Dodóm nie je w sztãdze wprowadzëc miru midzë tima dwùma nôrodama, ale spòrt mòże na ùbëtny ôrt miec cësk na pòstawë lëdzy.

Gôdała Martina Zienkiewicz

68. Rómk Drzéżdżónk - W szkołowi ławie | POMERANIA 2013 nr 9

 

 

 

Rómk Drzéżdżónk
W szkòłowi ławie


Jo, jo, më z brifką a lesnym zôs sedzymë w szkòłowi ławie! Dzeż to napisac? Chcałobë sã na wieczną pamiątkã w kòminie, ale nié, nié… skrobiemë w hëftach. Znaczi sã lesny skrobie, a më z brifką słëchómë, mdącë w nôdzeji, że naj’ lubòtny, nôlepszi, nôbëlniészi, nômądrzészi drëch dô nama swòje zapisczi przed egzaminã.
Cëż nama przëszło na stôré lata do szkòłë jic? Kò bëło to tak…

Jak wiedno, ble, ble, ble, sedzôł jem… kò wa wiéta, na czim a dze, czej, ble, ble, ble, przëjachôł, wa wiéta, nen, co dërch przëjéżdżiwô, a z daleka wrzeszczi jak òdzëwiałi:
– Mój sã na sztudia dostôł!
– Tej winszowac, winszowac! – scësnął jem drëchòwi pajã. – Dze a nó co?
– Kò na wëższą ùczebniã.
– Pitajã, na jaką wëższą ùczebniã a jaczi czerënk…
– W stolëcë, Pëlckòwsczi Ùniwersytet – rzekł bùszno brifka, a z jesz wikszą bùchą òswiôdcził: – Nié na jeden czerënk a trzë! Etno, filo i logiô! Nôlepszé je to, że no wszëtkò mdze pò pëlckòwskù wëkłôdóné!
– Wejleszcze! Mądri knôpela… dzãka bògù za tatkã nie je padłi. Mie le jiscą ne trzë czerënczi. Dô òn so radã? Kò na sztudérsczé żëcé jemù czasu nie zbiegnie. Wiész, jô jakno òjc, prôwdac blós chrzestny, mùszã miec starã ò bëlny rozwij mòjégò, jakbë to rzec, sëna.
– Të sã nie bòji, radã òn so dô, to blós tak straszno wëzdrzi. Czerënczi są trzë, ale w jednym, chcemë rzec – paczéce. Leno je jeden kłopòt… Dostac òn sã dostôł, leno strach móm, że negò czerënkù nie òtemkną – brifka zrobił taką mùniã, jakbë sã miôł za sztót rozrëczec.
– Jakùż to? Czemùż bë ni mielë òtemknąc?
– Na ùniwerkù rzeklë, że òni jesz trzech kańdidatów brëkùją, bë na etno a filo a logiô mia rëszëc. Trzejich kańdidatów, rozmiejesz? Żlë nie nalézą, tej jima sã tegò nie mdze lónowa òtmëkac.
– Trzejich pòwiôdôsz? Hmmm…
– Jo, trzejich – brifka pòkôzôł trzë pôlce. – Blós tëli! Ale, ale, co të kòmbinëjesz?
– Dożdżë le… Jô, të a jesz jeden òstôł… – głosno jem mëslôł.
– Co jô a të?
– Në tak! Jô sã zapiszã, të sã zapiszesz, a… ju wiém, kò trzecy mòże bëc lesny.
– Më doch jesmë za stôri! – krziknął brifka. – Czësto jes zgłëpiôł!
– Nié, zmądrzôł. Jô zrozmiôł, że na nôùkã nigdë nie je za pòzdze. Pòwiôdôsz, że no etno a filo a logiô më bëc pò pëlckòwskù? A chto lepi pò pëlckòwskù rozmieje, jak nié më trzeji? Më tëch profesorów mdzemë mòglë ùczëc! Do te… nie chcôł të bë sã copnąc dwadzesca lat dowsladë, nie chcôł të bë zôs bëc młodi?
– Nie pleszczë! Kò jô móm robòtã! Chtëż lëstë mdze roznôszôł?
– Jenkù jo, wezniesz trzë lata ùrlopù. Richtich sã nie òbezdrzisz a cë ruk-cuk ne lata zminą, a czej ju mdzesz miôł diplóma, kùreszce czerownikã pòcztë òstóniesz. Të bë nie chcôł nim bëc? Do te më bë mòglë najégò synka pilowac. Chtëż wié, cëż òn w tim wiôldżim miesce bë mógł narozrabiac. Na knôpa w tëch latach mùszi miec òkò, żebë òn czasã co dodóm nie przëniósł, a nie rzekł do ce: „Ópa, jô sã mùszã żenic”.
Pewno nen slédny argùmeńt béł nômòcniészi, kò bez gôdaniô sedlë më do kòmpùtra a sã na eno a filo a logiã zapiselë. A temù, że më lesnégò ni mòglë namierzëc, zapiselë më jegò zaòczno. Prôwdac më długò jemù nick ò tim nie gôdelë, dopiérkù, czej brifka mù cedel z ùniwerkù zaniósł, nen sã doznôł, że sztudérą òstôł. Nôprzód rozgòrzony szkalowôł na naju a òd pùrtków wëzéwôł. Czej kąsk sã òbdôł, jô do niegò rzekł tak:
– Słëchôj, lesny, të môsz łep jak kóń – wiôldżi a… lózy. Nie mëslisz të, że wôrt bë bëło jegò kąsk jaką bëlną wiédzą nafùlowac?
Lesny mëslôł, mëslôł, mùniã krzëwił, pò głowie kralama sã drapôł, a òdrzekł:
– Dlô waju jô tegò nie zrobiã, nawetka nié dlô se, le dlô Pëlckòwa! Żlë bez mie bë ni mielë negò czerënkù òtemknąc, tej jô sã pòswiãcã – pòdniósł dwa pôlce do górë a ùroczësto rzekł: – Òswiôdczajã, że skłôdajã swòją głowã, swój czas a swòje dëtczi na wôłtôrzu pëlckòwsczi sprawë.

Tak to, bez niżódny łżë, bëło. Chòc głowë ju nié taczé, jak przódë lat, równak jesz cos tam nama do nich wchôdô. Nôlepi jidze lesnémù, chtëren pòzwóny òstôł Dzëdzónã – mają mù nawetka dac nôùkòwé sztipendium. A szkólny z w-fù namôwiô gò na òlimpiadã – w skôkanim bez kòzła je méstrã nad méstrama. Dzëwù ni ma, kò lata prakticzi w lese swòje robią.

złota mysl:
– Më doch jesmë za stôri! – krziknął brifka. – Czësto jes zgłëpiôł!
– Nié, zmądrzôł. Jô zrozmiôł, że na nôùkã nigdë nie je za pòzdze.

albo: Na knôpa w tëch latach mùszi miec òkò, żebë òn czasã co dodóm nie przëniósł, a nie rzekł do ce: „Ópa, jô sã mùszã żenic”.

67. Anna Gliszczyńska - Sybikòwi swiat abò jak nie zatacëc sã midzë winklama | POMERANIA 2013 nr 9

 

 

 

ANA GLËSZCZIŃSKÔ Sybikòwi swiat abò jak nie zatacëc sã midzë winklama
(ze slangù CB radia)

Aùtołã jachac mògã. I lëdóm nawetka. Kąsk to dérowało, ale kù reszce sã dało. Pasë zapinóm wiedno, gdze nie je mòżno wiãcy – jadã 50 na gòdzënã, a gdze je wòlno i do te lepi wòlni nie jachac – cësnã 90. Chiżni nié. Mój chłop mô na tã mòjã filozofiã przëżécô i dobëcô célu pòzwã – ekònomicznô jazda. Në jo... tec to je mój chłop. Pòzwac to jinaczi òn bë nie smiôł. Leno jak më razã w najim dodomie na sztërzech kòłach sedzymë, tej blós òd wiôldżégò swiãta dóné mie je za czerownicą rządzëc a pòspólny dobëtk ekònomiczną jazdą ùbògacac. Òna sã kùńczi, nigle sã jesz zacząc mòże. Ekònomiô a szpórowanié (mòże òkróm czasu szpórowaniô) òstôwô dlô mie, zaczinô sã... jazda nieekònomicznô. Tak mie sã przënômni zdôwało. Pò latosëch rézach pò naszim kòntinence wiém, że ta pòzwã trza zmienic, bò to, co je widzec na wszëtczich szaséjach naszégò kraju jaż abò blós do jegò kresków, prôwdzewie pòlską jazdą nazwac mùszã. To, co jô jakno szoféra na nich wëstwôrzóm, wszëtczi jinszi (òkróm mòjégò chłopa a mëmë) zwią dosc jednoznaczno – baba za czerownicą abò szoféra na niedzelã. Jem ti swiądë i sztridowac sã nie bãdã. Leno dzysô jachac w niedzelã na przëmiar z pôłnia Pòlsczi na nordã je pò prôwdze robòtą dlô nëch nôlepszich.
Tej aùtołã jachac lëdóm, òsoblëwie jak gdzes dalek òd dodomù na czësto cëzëch stegnach nim czerowac nie brëkùjã. Sedzã, swój swiãti bezpiek móm i nick wiãcy mie do szczescô nie je nót. Blós òdpôlëc sybikòwi cud i słëchac...
Jedzemë z rodzëną pôłniowëch sąsôdôw òdwiedzëc. Kòchóné Kaszëbë ju dôwno zaòstałë gdzes za sétmë górama a strëgama, a më sëniemë nadzwëkòwò gładką stëżinką – taką czësto nié naszą. Przed nama cësnie cëzyńc. Skòdą. Në, cësnie – chòc to bë bëło za wiele rzekłé. Wez, chłopie, ju do piécka nie dokładôj – gôdóm jô – chcemë ale stereòtipë zwalczac a pòkazac, że më téż rozmiejemë sã nie spieszëc... Zrozmiôł. Góra – dół, dół – góra. Winkel za winklã jak w kartësczim krézu – swiata nie je widzec. Wnetka mie to wszëtkò miało do Grzenie pòsłóné. Narôz trzôsk z sybikòwi kastë przëbôcził nama, że do greńcë jesz kąsk zupë mùszimë spôlëc. „Mack! – rëczi drëch z wësoka – mòżesz gò brac, môsz czësto!” I cygnie Mack zeza zôkrãtu lewą stroną wedle naju a pòdstarzałą, dëcht wërzasłą Skòdą. I zarô dało sã jesz czëc: „Dali wiãcy łikac sã nie dô, bò miedzwiôdczi mdą zarô sëszëc”. To je pò prôwdze sibikòwô mòc. Jelónk, skakanka, merc a renata przed nama téż jakbë wòlni jadą. Nawetka dôwôcz na òdkùrzôkù nie jedze strzódkã jak donëchczas. Letczé zacwardzenié terôzka nikògò nie jiwrëje. Mòbile ju wiedzą. „Òglowò czësto, leno w òkòlim miedzwiadkùje sã!” – płënie co rôz z sybikòwëch wałów. „Sëszą na 614! Smiecëch na 630! Ale òglowò môsz czësto!” Za jaczis czas miedzwiôdczi w mòdrëch klédzëkach wëcygają na najã stronã łapczi z radarową flińtą. Kòchóny, dzysô wa mòżeta wąchac trôwã abò lepi w sznutach grzebac. Dzysô wa nie zarobita. Jedzemë dali. Smiecëch téż ju za nama, a zacwardzenié jakbë przeszło... w chilawicã.

Sybikòwi słowôrzk
winkel – zakręt
kreska – granica
stëżinka – ścieżka
dokłôdac do piécka – przyspieszać
zupa – paliwo
łikac – wyprzedzać
miedzwiôdczi sëszą – policjanci łapią na radar
jelónk – jelcz
skakanka – scania
merc – mercedes
renata – renault
dôwôcz na òdkùrzôkù – kierowca motoru
zacwardzenié – korek na ulicy
miedzwiôdczi wąchają trôwã – policjanci zajmują się innym samochodem
miedzwiôdczi grzebią w sznutach – policjanci stoją, ale nie łapią na radar

66. Eùgeniusz Prëczkòwsczi - Stegnë smiercë kòl Brazylii | POMERANIA 2013 nr 9

 

 

65. Lucyna Kurpiewska - Kaszëbsczi król miodnoscë | POMERANIA 2013 nr 9

 

 

64. Kazimierz Ostrowski - Janiołё Chełmòwsczégò | POMERANIA 2013 nr 9

 

 

63. Tomk Fopka - Z Lesniewa wyszło | POMERANIA 2013 nr 7

 

 

62. Eugeniusz Pryczkowski - Wjedno kaszebe | POMERANIA 2013 nr 7

 

 

61. Tomk Fopka - Tak no oko | POMERANIA 2013 nr 7

 

 

60. Romk Drzezdzonk - Pelckowsko malena | POMERANIA 2013 nr 7

 

 

60. Romk Drzezdzonk - Pelckowsko malena

 

 

59. Mateusz Bullmann - Leno jeden taczi | POMERANIA 2013 nr 7

 

 

58. Akordeonista z Sulęczyna | POMERANIA 2013 , nr 6

 

 

57. Réza pò kaszëbską swiądã.mp3 | POMERANIA 2013, nr 6

 

 

 

KAROLËNA SERKÒWSKÔ Réza pò kaszëbską swiądã

Je piątk. Licealiscë skùńczelë ùczbë w szkòle, a sztudérowie zajãca na ùczbòwni. Przed nama trzë dni rézowaniô, pòznôwaniô tatczëznë i dobri zabawë. Razã z òpiekùnama i rôczonyma gòscama sôdómë we Gduńskù do aùtobùsu. Je ju zajãtëch wicy jak sztërdzescë placów, tej mòżna jachac do Hélu. Bò tam prawie mdze latosô Remùsowô Kara – regionalné warkòwnie dlô młodëch, chtërne òrganizëje Karno Sztudérów Pòmòraniô.

Òd sécarni do Mùzeùm Rëbaczeniô

To ju szósti zjôzd, jaczégò célã je zachãcenié młodzëznë do pòznôwaniô Kaszub i Pòmòrzô. Tim razã dérëje òd 26 do 29 łżëkwiata.
Jedzemë na Hél. Pò drodze, w kaszëbsczich gardach, zabiérómë do aùtobùsu nastãpnëch ùczãstników warkòwniów. Òb czas rézë spiéwiemë so kaszëbsczé piesnie. I ju jesmë na placu. Swiéżi mòrsczi lëft pômôgô nama zaniesc naje paczétë do Òstrzódka Cassubia, w jaczim bãdzemë spac. Mòżna sadnąc, òdpòcząc. Ale chto bë sedzôł za wiele w jizbie? Kò trzeba sã pòznac, pògadac. Jidzemë tej na integracyjny wieczór do tak zwóny sécarni.
Pòmòrańcowie szëkùją sã na òficjalné òtemkniãcé. Wszëtkò fardich, tej witają sã z ùczniama wëżigimnazjalnëch szkòłów. Prezentëją swòje karno, gôdają, jak wëzdrzi jegò dzejnota i dlôcze wôrt do niegò przëstąpic. Mają nôdzejã, że westrzód zéńdzonëch są jich nastãpcë, chãtny, bë robic wkół kaszëbiznë. Lepi sã pòznôwómë òb czas rozmajitëch zabawów. Na kùńc licealësce są pòłączony w karenka, w jaczich kòżdégò dnia bãdą wëkònëwac zadania wëmësloné dlô nich przez starszich drëchów.
Drëdżégò dnia jidzemë do Spòdleczny Szkòłë w Hélu, bë czegòs wicy naùczëc sã ò swòji tatczëznie. Témë do wëbiéru bëłë trzë. Ti, co chcelë dowiedzeëc sã, jak łowienié rëbów je pòkôzóné w lëteraturze, nôpierwi ò tim słëchają, pòtemù gôdają ò swòjich przemësleniach, a jesz pózni robią plakat pòkazëjący jich rozmienié znaczeniégò tegò warkù dlô kaszëbiznë. Za jinszima dwiérzama młodi pòznôwają gazétné gatënczi, a nastãpno wëchôdają bùten, żebë westrzód mieszkańców Hélu zrobic sondã na tëmã „Co je wôrt òbezdrzeniô w wajim gardze?”. Trzecé karenkò ùczi sã kroków nowòczasnégò tuńca do terôczasny kaszëbsczi mùzyczi. Na pòdrëchòwanié wszëtcë pòtikają sã w jednym placu, żebë zaprezentowac skùtczi swòji robòtë.
Pózni òbzéranié Mùzeùm Rëbaczeniô w Hélu. Pò tim nadzwëczajnym môlu z wiôlgą starą òprowôdzô nas człowiek dobrze òbeznóny w òkòlim, Tadéùsz Mùża. Òpòwiôdô i ò historii, i ò dzysdniowòscë. Prowadzy nas téż na cypel, gdze mô sã òdbëc historiczné zdarzenié – bãdze tam ùsëpóny Kòpc Kaszëbów. W planach je, żebë kòżdi z partów Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô miôł tam swój kamiéń. Żebë i Pòmòraniô mògła dołączëc sã do ti ùdbë, ji nôleżnicë razã z ùczniama robią ùsëp, jaczi mô bëc jich szlachã.

Spiéwë i pòwôżné òbgôdczi

Niedzela. Czej słunôszkò zaczinô òdkrëwac sã zza blónów, jidzemë na rézã pò sztrądze Pùcczégò Wikù, gdze òkróm podzywianiô snôżotë nordowëch Kaszub, ùczniowie wëżigimnazjalnëch szkòłów dzelą sã ze starszima drëchama swòjim pòzdrzatkã na kaszëbiznã. Terô, czedë mómë szansã rozwijac kaszëbsczi jãzëk, trzeba to wëzwëskac z całą mòcą – przekònëje Janusz Prëczkòwsczi z Òglowòsztôłcącégò Licùm nr 1 w Kartuzach. Aneta Krefta, z ti sami szkòłë, dodôwô, że znajemnota tegò jãzëka mòże bëc baro przëdatnô, nawetka w nalézenim robòtë. Czãsto gôdóm pò kaszëbskù. Chcã jic na etnofilologiã kaszëbską i tam rozwijac sã dali w tim czerënkù – gôdô. Chòc mie mëslenié pò pòlsku lepi wëchôdô jak pò kaszëbskù, to i tak lubiã ten jãzëk i téż, czej móm leżnosc, na tëlé, na wiele rozmiejã, gôdóm nim. Wôrt chòcbë dlôte, że je to jãzëk môla, w jaczim jô sã ùrodzył – scwierdzywô Matéùsz Łącczi z Kaszëbsczégò Òglowòsztôłcącégò Liceùm w Brusach.
Pò tim mòrsczim òdpòczinkù na gòscënã rôczi nas hélsczi part Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Jedna z jegò nôleżniczków, Mariô Głodowskô, gôdô ò Hélu, jegò historii, legeńdach z nim zrzeszonëch, ò dzejnoce swòjégò partu. A më mòżemë ji zadawac pitania i razã ze zrzeszińcama pòspiewac so.
Òb wieczór sôdômë w szkòłowëch łôwkach i gôdómë ò tim wszëtczim, co krący sã wkół naszi juwernotë. Ò tim, jak zdrzą na nas, Kaszëbów, jinszi, a jak më sami na sebie zdrzimë, czë letkò je przëznac sã do swòji tatczëznë, czë chcemë sã do ni przëznawac. Ekspercë, jaczima są Nicole Dołowy-Rëbińskô, chtërna robi w Instituce Slawisticzi PAN, Łukôsz Grzãdzëcczi, przédnik Òglowégò Zarządu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô, Michôł Kargùl, przédnik kòcewsczégò partu KPZ w Tczewie, a téż Dariusz Majkòwsczi, przédny redaktór cządnika „Pomerania”, gôdają z nama ò rozwiju òsobòwòscë i juwernocë. Czejemë òd nich, że to òd nas samëch zanôlégô, jaką drogą pùdzemë. Zdrzã na te sprawë jakno historik i, pòdług mie, mómë taczé przédné dobroctwò, że je ta mòżlëwòsc wëbiéru, co bãdze sã w żëcym robic. Dôwni tegò nie bëło. Kaszëbi mają szczescé, bò rozmielë wëbrac rozwôżną drogã, chtërna pòmògła jima doprowadzëc jich do òstawieniô w se swòji kaszëbskòscë. Wôżné, żebë zwëskiwac z mòżlëwòsców i nie zamikac sã w stereotipach – gôdô Michôł Kargùl.

Na kùńc Trójgard

Czas chùtkò mijô, czej je wiele zajãców. Nim jesmë sã spòstrzeglë, ju nadszedł czas pakòwaniô taszów. Na szczescé, to jesz nié kùńc. Nim rozjedzemë sã do naszich dodomów, nôpierwi jedzemë do Trójgardu. W Gdini mómë pòstãpné zadanié. Bawimë sã w gardową grã, òb czas chtërny mómë mòżnosc pòznac charakteristiczné kaszëbsczé akceńtë tegò môla. A terô chùtkò do aùtobùsu, bò w Sejmikù Pòmòrsczégò Wòjewództwa we Gduńskù żdają na nas Łukôsz Grzãdzëcczi, senatór Kazmiérz Kleina, a téż Pioter Òstrowsczi, przédny redaktór Radia Koszalin. Przédnik Zrzeszeniô pòkazëje prezentacjã ò zasłużonëch Kaszëbach, a senatór òpòwiôdô ò rësznoscë Kaszëbów w kùlturalnym, pòliticznym i gòspòdarczim żëcym, i téż ò swòjim pòstrzeganim regionalnoscë, pòtemù pitô ò nie ùczniów. Wspòminô téż lata spãdzoné w Pòmòranii.
Chòc chcałobë sã dłëżi pògadac, mùszimë ju jachac na òficjalné zakùńczenié warkòwniów. Pò pôłnim w Tawernie Mestwin w Kaszëbsczim Dodomù we Gduńskù sztudérowie dôwają swòjim młodszim drëchóm diplomë za ùdzél w warkòwniach i ksążkòwé pamiątczi.
Dzejający w Karnie Sztudérów Pòmòraniô mają nôdzejã, że i w przińdnym rokù chãtnëch do ùdzélu w Remùsowi Karze nie mdze felało. Czej czëtają anketë, jaczé wëfùlowelë licealësce, mëslą, że mògą bëc spòkójny. Bò w pitanim ò òrganizacjã warkòwniów, w skali òd jeden do piãc, młodi lëdze òglowò òcenile jã na 4,63. 

56. Kòniã pò Nordze.mp3 | POMERANIA 2013, nr 6

 

 

 

MATÉÙSZ BÙLLMANN Kòniã pò Nordze

Kaszëbë mają wiele farwów, chtërnëch równak czasã nie widzymë. Je tak chòcle z turistiką. Norda najégò regionu parłãczi sã nama z letnikama na sztrądze, przëpiekłą ribką i rzôdkò z czims wicy. A mòżna téż jinaczi. Dzysô czile słów ò kònny turistice. Kòniarze – jak gôdają ò se – mają ju zaczãté swój sezón.

Ni ma lëchégò wiodra!

Jesz pôrã lat dowsladë „na wsë drãgò bëło ùzdrzec kònia”, a ju czësto taczégò, co niese człowieka, a nie cygnie gbùrsczi wóz. Terô gòscyńce (kòniarnie) wërôstają jedna kòl drëdżi. Temù – jak gôdô Ana Rott prowadzącô gòscyńc Stajnia Bursztynowa w Zdradze pòd Pùckã ni ma sã co dzëwòwac:kòl nas kilométrama cygną sã kònné stegnë. Snôżé widoczi westrzód lesnëch ë pòlnëch trasów, gdze pòtkac mòże sarnë, lësë, dzëczi ë prôwdzëwé... ùkôzczi – to je dëchë, chtërne równak wiorną przed naszima kòniama! Temù nie są straszné. Na profesjonalno przërëchtowónym kòniu dôwô to wrażenia, jaczich nie dô sã zabëc.
Kòniarze do tegò ni mùszą żdac, jaż sã wòda nagrzeje abò jaż sã zaczną latné kòncertë gwiôzd. Dlô nich sezón mòże warac całi rok, ale prôwdzëwi ruch zaczinô sã z pierszima përznã ceplészima dniama. Òb lato je wicy lëdzy zainteresowónëch „wczasama w sodle”. Sezonowi ridownicë pòjôwiają sã jak są dobré warënczi. Dlô lubòtników ridowaniégò ni ma lëchégò wiodra, je blós lëchi òbleczënk. Ridowac mòżna całi rok ë kòżdi cząd rokù mô swòjã snôżotã – gôdô instruktorka Kamila Tratto, òd przez 20 lat w sodle.

Nié leno spòrt...

W jantarowim gòscyńcu sezón òstôł rozpòczãti na kùńc łżëkwiata rajdã ze Zdradë do Starzëna przez Mechòwò ë Domôtowò. Taczé trasë pòzwôlają nié le ceszëc sã rodą (darzlëbsczé lasë, mechòwsczé grotë), ale téż na przëmiar zabëtkama (kòscółk w Mechòwie) ë parłãczą sã téż z pòtkaniama ë ògniszczama na lesnëch pòlanach (ju dzys nie felëje na nich téż ògrodzeniów zrëchtowónëch dlô kòniów). Jistnëch wanogów mòże na Nordze nalezc wiele. Ale ridowanié mô pòdług wszëtczich prôwdzëwëch kòniarzów głãbszi cwëk. Kònnô jazda nie je blós spòrtã. Mómë tu do ùczinkù z żëwim stwòrzenim, chtërno jistno jak më mô lepszé ë gòrszé dnie. Kònie w wikszoscë chcą wespółrobic z człowiekã, równak żebë nalezc jich drësznotã, mùsz je pòkôzac wiôlgą cerplewòtã ë spòkój. Ridowanié bëlno parłãczi w se spòrt ë kòntakt z nôtërą ë zwierzãtama – pòdsztrichiwô Ana Rott.
A to jesz nié wszëtkò. Na kóńsczim krzepce mòżna szëkac zdrowiégò. Gôdô Kamila Tratto, chtërna zajimô sã téż hipòterapią. Jakno pòmòcnicë w lékarzenim wiele chòrosców kònie sprôwiają sã na medal. Dlô dzôtków ridowanié to nié leno dobrô zôbawa, ale téż zmòcnienié mùsklów, òd chtërnëch zanôlégò dobrô pòstawa. Młodzëzna ùczi sã téż panowaniô nad emòcjama ë kòncentracje. Dlô lëdzy dozdrzeniałëch to dobri relaks a ùdba na pòzbëcé sã stresu. Dobri dosôd to przede wszëtczim bëlno ùstawiony krzél (pòl. kręgosłup), lëdze starszi czëją ùlżenié w plecach, czëj sedzą na kòniu, a letëchny zybiący stãp je gimnastiką dlô stawów. Trzeba leno përzinkã cekawòscë ë òdwôdżi.
Zdôwô sã, że to bëlné hasło na kùnc – sygnie le kąsk òdwôdżi! A mòcno rozwijającé sã ridowanié to pòstãpny przëmiar na bòkadosc naszich strón.

55. Pòsélcowie z Litwë przëzérają sã Kaszëbóm.mp3 | POMERANIA 2013, nr 6

 

 

 

Pòsélcowie z Litwë przëzérają sã Kaszëbóm

Òd 15 do 17 maja na Pòmòrzim òdbiwało sã zéńdzenié parlameńtarzistów Delegacji Karna Sejmù Repùbliczi Litwë ds. Midzëparlameńtarnëch Kòntaktów z Rzeczpòspòlitą Pòlską i Litewskò-Pòlsczégò Parlameńtarnégò Karna Sejmù RP. Pòlsczi delegacji przédnikòwôł pòsélc Tadéùsz Azewicz, a litewsczi – pòsélc Michôł Mackewicz. Przédną sprawą bëło zapòznanié sã ze stwòrzonyma przez pòlsczé prawò rozrzeszeniama, żlë jidze ò ùczbã kaszëbsczégò jãzëka i dwajãzëkòwòsc na Kaszëbach. Pòsélcowie Sejmów Litwë i Pòlsczi jezdzëlë pò gminach naszi krôjnë. Òb czas gòscënë w Kaszëbsczim Lëdowim Ùniwersytece mielë leżnosc dowiedzec sã ò jegò dzejanim i téż m.jin. ò tim, jak na przëmiarze gminë Somònino òrganizowónô je ùczba kaszëbsczégò jãzëka. Parlameńtarziscë przejachelë téż do Kaszëbsczégò Dodomù we Gduńskù, gdze zapòznelë sã z donëchczasową dzejnotą i z planama Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Na pòtkanim béł Łukôsz Grzãdzëcczi – przédnik KPZ, Lucyna Radzymińskô – znajôrka ds. edukacji w kaszëbsczim jãzëkù, i Dariusz Majkòwsczi – przédny redaktór miesãcznika „Pomerania”. Litewsczich pòsélców òsoblëwie cekawiłë sprawë sparłãczoné z wprowôdzanim tôflów z kaszëbsczima pòzwama môlów i òrganizacją edukacji w tim jãzëkù.

54. Wielejãzëkòwòsc bòkadoscą krôjnë.mp3 | POMERANIA 2013, nr 6

 

 

 

Wielejãzëkòwòsc bòkadoscą krôjnë

Òbgôdka pòd taką pòzwą (pò prôwdze: „Dwujęzyczność i wielojęzyczność bogactwem regionu“) òsta ùdbónô i zòrganizowónô przez robòtników Centrum Sztôłceniô Szkólnëch (pòl. Centrum Edukacji Nauczycieli, CEN) w piątk 24 maja tr. Spiritus movens ti pòdjimiznë bëła bòdôj Renata Mistarz, kònsultant ds. krôjnowégò sztôłceniô w CEN. 
Kònferencëjô skłôda sã z dwùch dzélów. W pierszim prof. dr hab. Cezari Òbracht-Prondzyńsczi z Gduńsczégò Ùniwersytetu kôrbił ò „Jãzëkòwi bòkadoscë krôjnë“, dr hab. Magdaléna Olpińskô-Szkełkò z Warszawsczégò Ùniwersytetu pòkazywa „Dwa- i wielejãzëkòwòsc jakno wôrtnotã w rozwiju dzecka na spòdlim nôùkòwëch badérowaniów i prakticznëch doswiôdczeniów“, a dr Tomôsz Wicherkewicz z Ùniwersytetu m. Adama Mickewicza zastanôwiôł sã nad tim, „Jak w Eùropie mësli sã ò jãzëkach“. Drëdżi dzél béł pòswiãcony żëjącym na Pòmòrzim etnicznym karnóm, chtërne codzénno doswiôdczają tegò, co bëło témą piątkòwi òbgôdczi, bò wej jich nôleżnicë są bilingwalny abò plurilingwalny. Jakno pierszi wëstąpił przedstôwca Kaszëbów, Tomôsz Fópka, chtëren òpòwiôdôł, jak w jegò pòlskò-kaszëbsczi rodzëznie sã òdbiwô dwajãzëkòwé chòwanié dzôtków. Pò nim Rafał Bartek, wiceprzédnik Pòspólny Kòmisëji Rządu i Miészëznów Nôrodnëch i Etnicznëch, miôł kôrbic ò niemiecczich doznôwkach „Midzë cëzym jãzëkã a jãzëka miészëznë“, le nie dojachôł do Gduńska. Tej jakno drëdżi gôdôł Andrzéj Łuczak, sekretéra Institutu Pamiãcë i Spôdkòwiznë Romów i też Òfiarów Holokaustu, ò „Stôwianim mòstów midzë kùlturama – Programie Asystentów Romsczi Edukacje“. Pò nim Pioter Tyma, przédnik Związkù Ùkrajińców w Pòlsce, pòkazywôł, jak jegò nôród próbùje „Ùretac juwernotã“. 
Do gduńsczégò CEN-u przëszło kòl 50 lëdzy zainteresérowónëch témą kònferencëji: m.jin. przëdstôwcë wòjewódzczich wëszëznów, kùratoriów i miészëznowëch towarzëstwów, i téż dosc wiôldżé karno pòmòrsczich szkólnëch. 

53. Òbzérczi.mp3 | POMERANIA 2013, nr 6

 

 

 

RÓMK DRZÉŻDŻÓNK Òbzérczi

Jachelë më trzeji – brifka, lesny a jô. Dalek w swiat. Do naju daleczich krewnëch. Na òbzérczi. Òb całą drogã lesny sedzôł ze zwisłą knérą, teskno wzdichającë za swòjim lasã. 
– Nie wzdichôj tak głosno, le spij – brifka òtmikôł zgniło rôz jedno, rôz drëdżé òkò, sprôwdzającë, czë czasã më nie jesmë na môlu. 
Jô, ni mògącë spac, co sztërk pitôł jem sã najégò szoférë:
– Dalek jesz?
– Jesz, jesz… – mrëknął mie nen wiesołi a gadatlëwi człowiek. 
Tłëkącë sã pò pòlsczich, czesczich, słowacczich a wãgersczich drogach, krącył jem sã na tim, z kilométra na kilométer corôz cwiardszim, aùtobùsowim zëslu, wcyg pitającë:
– Dalek jesz?
– Jesz, jesz… – òdpòwiôdôł szoféra. 
– Dalek?
– Jesz, jesz… 
Ë tak më so dwaji òb ną daleką rézã fejn rozpòwiôdelë, jaż pò dniu całim a nocë całi na placu stanãlë. 
– Serbijô, wëskakiwac! – riknął na całą gôrdzel szczeslëwi brifka. Chwôcył swój kùfer a flot pònëkôł szukac wëchódka. Czej rozładowôł napiãcé, rozezdrzôł sã wkół a rzekł:
– Na pierszé wëzdrzenié mie sã tuwò widzy. Tej co, jidzemë na òbzérczi?
– Za tim më tu przëjachelë – òdrzekł mù lesny. – Leno, pamiãtôj, tu mùszi bëc las...
– Ale jo, dlô ce më las nalézemë – brifka pòklepôł drëcha pò chrzebce. 
– Të wiész, mùszi téż bëc chòc jedna strëga, grzëpa, wiwóz, jezoro, òstrów a półòstrów. Jinaczi të wiész… 
– Wiém, wiém – zagwësnił brifka. – Tak jak më sã ùgôdelë. 
– Tej chcemë jic – zabédowôł jem. – Stojącë na tim gòrącym flastrze, më blós mùdzymë czas. 
– Prôwda, le dze mómë jic? – lesny béł czësto òd se.
– Kò dze? Nôlepi do jaczégò ùrzãdu so spëtac, ale nôprzód chcemë co zjesc a wëpic – brifka pòcygnął knérą a wëcygnął sëchi jãzëk. – Bez ną drogã jô jem spragłi jak nie wiém co. 
Jak më stojelë, tak më szlë. Dalek, dalek a jesz dali… òd jedny do drëdżi kawnicë. Tã më zjedlë, tã co wëpilë. Wszëtkò fejn szmakało, że më sã ni mòglë nachwalëc. Czej më ju zjôdlë a wëpilë, tej dzéń minął. Do ùrzãdu to ju nie bëło co, temù më so ùmëslëlë tã witro jic. 
– Mómë czas – rzekł brifka.
– Tej chcemë jic na wieczerzã – jem zabédowôł. 
Tak më szlë, zjôdlë, wëpilë, a nie wiedzec czedë słunuszkò, co prawie wsta, zarôcziło naju na frisztëk. 
– Mie sã co zdôwô, że nen czas tu flotni nëkô jak w Pëlckòwie – zamëslił sã lesny. – Ù nas òn je wierã zgnilszi. 
– Dôj pòkù z nym twòjim filozófòwanim. Chcemë lepi jic do negò ùrzãdu – brifka dwignął swój kùfer a òstôł stojącë. – Leno dze bë nen ùrząd mógł bëc?
– Kò chcemë jic tã – pòkôzôł jem na wiszącą na jednym wiôldżim bùdinkù serbską fanã.
Jô cë miôł nosa, kò më zarô do serbsczégò parlameńtu trafilë. Tã naju baro achtnãlë a pòsadzelë przed ùrzãdnika. Czej më jemù wëdolmaczëlë, skąd a chto më jesmë, nen sã na naju przezdrzôł a spitôł:
– Wszëtcë wa chceta przëcygnąc?
– Pewno, że jo – cziwnął banią brifka – kòle pół mëlióna. Kò ù waju je cepełkò, bëlny lëdze, dobré jestkù a pitkù, a czas w radio ë telewizje a w parlameńce plac dostóniemë. 
Ùrzãdnik òtemkł szerok gãbã a spitôł:
– Je kòl waju jaż tak lëchò?
– Lëchò nié, ale drogò, zëmno, drodżi dzurawé, a ti tã wësok dërch sã sztridëją… Co jô mdã wiele gôdôł, tec Wë sami dobrze wiéce – brifka blôsknął òkã.
– Wiém tëli, że w Serbije mómë 30 rozmajitëch nôrodnosców… Chcemë më jesz jedną? Hmmm, nie wiém… – wzdichnął ùrzãdnik.
– Ale më jesmë spòkójny, dobri lëdze, niżódny, jak ò naju gôdają, separatiscë – zagwësnił lesny. 
– Separatiscë?! – krziknął ùrzãdnik.
To nie wara długò, jak naju zakłódkòwelë, a jesz rëchli òdstawilë nazôd do Pëlckòwa. Rozgòrzony brifka na lesnégò zdrzec nie chcôł. Dopiérze, czej nen widzące pëlckòwsczi las, ùceszony zawòłôł: „Mój las, mój kòchóny, zelony las. Dze jô głupi chcôł jinégò pò swiece szukac!”, brifka wzął a serdeczno gò scëskającë, ze łzama w òczach dzëkòwôł:
– Wiele razy cë bóg zapłac, drëchù, że të naju òd głëpòtë wëretôł!
Lesny wëzdrzôł na niegò tak, jakbë nick nie rozmiôł, a òdpòwiedzôł:
– Nie wiém jak wama, ale mie sã baro w ti Serbije widzało. Mùszimë sã tam jesz rôz czedës na ną rakijã a pljeskawicã wëbrac!

52. Mòje stronë – trzech na jedno.mp3 | POMERANIA 2013, nr 6

 

 

 

TÓMK FÓPKA Mòje stronë – trzech na jedno

Wejrowò. Cepłi môj. Wczasny wieczór. Gimnazjum przë rondze. Półsmrok. 

Na binie chłopi przezeblôkłi w zbójnicczé ruchna. Nié wszëtcë. Dirigeńt Môrcën Grzëwôcz i solista Édmùnd Kloka są w ancuchach. To chór Harmónia z Wejrowa, jaczi prawie przed sztótã przedstawił szpetôczel „Bôjka ò zbójcy Czôrlińsczim” a terô, w dzélu spiéwnym, wëkònôł piesnią „Mòje stronë”. Lëdzoma sã widzy. Jak wiedno. Harmóniscë znają jã ju lata lateczné.
– To bëło spiéwóné jesz za Mietka Barana – wspòminô Riszard Nalepka, terôczasny przédnik karna. – Mój pòsobnik, dirigeńt Riszard Lorek miôł nawetkã ze „stronama” przëtrôfk. Òbczas dirigòwaniô chórã i równoczasnym spiéwaniô solo copnął sã tak, że spôdł z binë prosto na pierszą régã, dze sedzôł biskùp Sliwińsczi – gôdô.
– Tak bëło – pòcwierdzywô z ùsmiéchã wasta Lorek pò latach – ale nikòmù nick sã nie stało – dodôwô.
Wspòmniony chùtczi Mieczësłôw Baran, zasłużony dlô pòmòrsczégò ruchù chóralnégò, wëdôł w rokù 1968 jakno Pòwiatowi Dodóm Kùlturë i Gduńsczé Towarzëstwò Drëchów Kùńsztu we Wejrowie Cztery pieśni kaszubskie, dze bëła piesniô „Mòje stronë” z mùzyką Jana Trepczika.

Mòje stronë. Te dwa słowa rzeszą ze sobą trzech szkólnëch: Jana Piépkã, Jana Trepczika i Wacława Kirkòwsczégò. I jeden pòwiôt. Wejrowsczi, mô sã rozmiôc.

– Pòdług mòjich zapisków Méster Jan napisôł jã w 1961 rokù – zagwësniwô w telefòniczny rozmòwie Édmùnd Kamińsczi, jaczi òd lat dokùmeńtëje Trepczikòwé dzejanié.

„Mòje stronë” z mùzyką Piesniodzeja z Wejrowa w mòlowi tonacji, liczonô na trzë – je jedną z nôbarżi liricznëch kaszëbsczich piesniów „tatczëznowëch”, jaczé mómë. Òpracowónô m.jin. na głos z fòrtepianã, z towarzenim akòrdionu, z òrkestrą i kùreszce – na chór. Na chórë, bò tak przërëchtowôł jã Juliusz Mòwińsczi z Lãbòrga, co jak gôdô Elżbiéta Kania z Wejrowa (dôwni dirigeńtka Harmónii i direktorka tameczny mùzyczny szkòłë) – miôł „chór w paji”. W zbierze òpracowaniów Rodnô zemia, wëdónym przez Òglowi Zarząd Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô we Gduńskù w 1974 rokù, nalôżómë tej ùsadzenia na: 1 głos; 2 głosë równé; alt, tenór i fòrtepian; 3-głosowi białogłowsczi chór; 3-głosowi miészóny chór; 4-głosowi miészóny (dwie wersje) i 4-głosowi chłopsczi chór. W tim òstatnym ùłożenim spiéwią prawie harmóniscë, le pòdług ùdbë M. Barana – z solówką. Nótë nańdzemë téż chòcle w spiéwnikù Lecë chòrankò (na 70. stronie), wëdónym w 1997 rokù przez Wejrowsczé Centrum Kùlturë (dzysô Filharmóniã Kaszëbską) a Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi we Wejrowie. Z wielnëch nagraniów bédëjã Aleksandrã Kùcharską-Szefler z Riszardã Minkewiczã z platczi „Mòrze”, dze czëc je téż na akòrdiónie Cezarégò Pôcórka.
– Mòja wersjô ti piesni pòwstała w 1965 rokù na spòdlim tekstu z dwùtigòdnika „Kaszëbë” za wiédzą i zgòdą aùtora słów – pisze w przedesłowiu do zbiérkù swòjich dokôzów pt. Mòje stronë w piesni z gromicznika 2002, Wacłôw Kirkòwsczi ze Swiónowa.
Kirkòwsczi i Piépka znelë sã jesz ze Starzëna, dze chòdzëlë wëcmanim do spòdleczny szkòłë, pózni, pò wòjnie – do strzédny.Ti dwaji szkólny przëjaznilë sã i pòspólno twòrzëlë. Do wiérztów Staszkòwégò Jana Kirkòwsczi napisôł razã 25 melodiów, z jaczich dzél wëzwëskôł przë robòce chòcle ze szkòłowim chórã ze Stajszewa. W mùzyce „naszostronny” Kirkòwsczégò je wiele radoscë i wërazny bùchë z „naszoscë”. Tak jak w pòwstóny sztërë lata chùtczi Trepczikòwi wersji – metrum je trójdzelné. Co cekawé, Wacłôw Kirkòwsczi ùsadzył téż tã samã mùzykã do tekstu o tim samim titule, ale aùtorstwa Henrika Héwelta:

Łączi, lasë, górë, dołë...
Taczé bëłë stronë mòje
Tam më jesmë wëchòwóny
Tam òstało szczescé mòje.

Czedë przińdze wiek sãdzëwi
Jesz rôz człowiek sã zadzëwi
Wszëtkò przeszło, gdzes ùcekło
Lesne łączi w nas òstałë.

Czedë nas ju tu nie bãdze
Niech tak lubò bãdze wszãdze
Jak za dôwnëch lat biwało
Bë i smiéchù nie felało.

Chcemë równak wrócëc do dokôzu „Mòje stronë” Piépczi i Kirkòwsczégò. Nie wëszedł donëchczas drëkã. Je le jedno òpracowanié chórowé. I jedno nagranié ti piesnie, jaczé nalazło sã na płitce „Bògù spiewac chcã”, jaką w 2004 rokù nagrôł chór LUTNIA z Lëzëna.
Wiersz „Mòje stronë” ùzdrzôł dzénny wid w wëdónym w 1955 rokù pòspólnym zbiérku wiérztów Léóna Roppla i Jana Piépczi Nasze stronë.
Pòdajã tekst w terôczasnym pisënkù za antologią pòezje Piépczi… Mòje stronë, jaką wëdôł gdińsczi REGION z pòdskôcënkù i przë wspòmóżce Gminny Biblioteczi w Szëmôłdze, rok temù:

Mòje stronë,
mòje stronë
są nôlepszé z wszëstczich strón
Móm w nich kwiatë,
wòdë, lasë,
w pòlu rosce żëtny plón.

W mòjëch stronach,
w mòjëch stronach
wiater sztormã z nórdë dmie;
jadą kùtrë
i òkrãtë,
i latarnie stoją dwie.

Mòjim stronóm,
mòjim stronóm
wcąg przëgriwô ptôchów spiéw
a nad sztrądã
i nad wòdą
wiedno widzysz skrzidła méw.

Mòje stronë,
mòje stronë
brzëmią robòcym rojã pszczół;
bòcón klepie,
czapla brodzy,
strëga płënie do jezór.

W mòjëch stronach,
w mòjëch stronach
niebò skrzi sã rojã gwiôzd,
a z nich jedna
wnet nad głową
z nordë sle nóm zëmny blôsk.

Mòjim stronóm,
mòjim stronóm
spłacëc chcôłbëm lëdzczi dług
za dni smiéchù,
dni robòtë
czej na roli òrze pług.

Mòje stronë,
mòje stronë
są nôlepszé z wszëstczich strón.
W mòjëch stronach,
w mòjëch stronach
chcôłbëm spòcząc, czej mdze zgón.

I tak téż sã stało, w rokù 2001 Staszków Jan (Jan Piépka) pòchòwóny òstôł na łebińsczim smãtôrzu, a òbczas mszë tã prawie piesniã zaspiéwôł Adóm Òkrój z Bòrkòwa. Mùzykã Jana Trepczika zagrała na òrganach jegò wnuczka, Witosława Frankòwskô.

Jadącë z Gdinie pòd Wejrowò, na zôczątku Rëmi, pò prawi stronie, kòl znakù Kaszëbsczégò Môłégò Trójgardu stoji witôcz wejrowsczégò krézu. Je na nim napisóné: „Powiat Wejherowski – mòje stronë”.
Tak tekst Jana Piépczi z Łebna przeszedł długą drogã. Òd wińscô na swiat drëkã w 1955 przez dwa zdënczi z melodioma w 1961 i 1965, wielné spiéwanié i deklamòwanié jaż do promòcjowégò zéwiszcza nôlëdniészégò kaszëbsczégò pòwiatu.
Prawie przed chwilą na jutiubie nalôzł jem jak ùczniowie Kaszëbsczégò Òglowòsztôłcącégò Liceùm zez Brus spiéwią tã piesniã.
Kò kòżdi mô swòje „mòje stronë”…

51. Historiô zamklô w lësce.mp3 | POMERANIA 2013, nr 5

 

 

 

MATÉÙSZ BÙLLMANN Historiô zamkô w lësce

Pamiątczi z ùszlégò czasu, chtërnëch historiã mòżemë òdczëtac, rzeczë, dzãka chtërnym mòżemë dotknąc tegò, co bëlo, to dlô nas nôlepszô ùczba. Wiele wicy wôrtnô òd sëchëch ksążkòwëch faktów. Pòstãpnô takô pamiątka òsta nalazlô w jedny chëczë na Nordze.

Przë sznëkrowanim w stôrëch rodzynnëch papiorach Jón Dominik ze Starzëna nalôz lëst, jaczi z wòjnë przëslôl Bernat Òkòń (pòl. Bernard Okoń) - bracyna jegò ómczi. Je to slédnô pamiątka pò tim chlopie. Co sã z nim stalo dali, familia dowiedza sã dopiérze pò wiele latach.

Nie wiémë, skądka dokladno lëst òstôl nadôny, bò nie zachòwa sã òriginalnô kùwerta. Wszëtkò, co mómë, to slowa Bernata, ale tegò téż wiele ni ma, bò jak dolmaczi sóm aùtór: „Nie mogę wam opisać wszystkiego, ale jest niebezpiecznie”. Gwës żolnierze mielë zabronione pisac dokladno. Niechtërnëch faktów mòżemë sã téż domëszlac.

Bernat Òkòń òb drëgą swiatową wòjnã, jak wiele jinëch Kaszëbów, trafil do niemiecczégò wòjska. Slëżil w Wehrmachce. Do familie pisze pò pòlskù - dosc dobrze. Ze swòjim òddzélã trafil na front do Italëji, ò czim pisze: „Znajduję się we Włoszech, jestem na froncie”. Lëst mô baro òsobisti charakter, aùtór bezpòstrzédno zwrôcô sã do blisczich so lëdzy, prosto òpisëjąc swòjã drãgą stojiznã ë - mòżemë sã domëszlac - nie spòdzéwającë sã wrócëc nazôd dodóm: „Na razie nie jestem na pierwszej linii (...) słychać tylko huk (...) spanie to luksus, trzeba w dziurze siedzieć (...) najgorsze te samoloty i artyleria (...) jak dalej będzie, nie wiem, marne widoki”. Bernat òpisëje téż krótëchno môl, w jaczim je „(...) jest bardzo gorąco, są bardzo straszne wysokie góry skaliste”. Dowiadëjemë sã téż, że môltëchë są jesz dosc dobré ë je co „palic”.

Co cekawé, aùtór òpisëje téż swòjich drëchów. Gôdô ò tim, że bëlo jich wiele Pòlôchów, ale òstalo blós czile. Wëmieniwô pôrã lëdzy z „moich stron”, pòdôwającë nôzwëska chlopów z Domôtowa, Kartoszëna ë Pògórza. Wspòminô téż Niemców z Berlëna ë Slązôków jakno „dobrych kolegów”.

Bernat Okòń pisze, że je zdrów, że wząl ùdzél w ewangelëckò-katolëcczim nôbòżeństwie ë równak na kùnc lëstu (mimò rëchlészich slów) mô nôdzejã ùzdrzec swòjã familiã: „Zostańcie z Bogiem, do miłego zobaczenia”.

Tak równak sã nie stalo. Bernat Òkòń z wòjnë nie wrócyl, a familiô dlugò ni mia wiadlów ò nim. Dopierze wiele lat pò wòjnie jeden z kùzynów nalôz jegò miono ë nôzwëskò na niemiecczim smãtôrzu pòd Monte Cassino. Drãgò dzysô òdgadnąc, jaczé bëlë losë Bernata. Mòżemë sã równak domëszlac, że jakò Kaszëba trafil do zwëkli diwizje Wehrmachtu, a nié do diwizje górsczi czë spadochronowi, jaczé bëlë òb nen czas w tim òkòlim. Tej mòżemë wëzgadëwac dali, że aùtór lëstu slużil w 71. piechtny diwizje, jakô stacjonowa w latach 1943-1944 w taczich môlach, jak Triest, Fiume, Nettuno czë prawie Cassino (www.lexikon-der-wehrmacht.de). Równak sóm lëst ë to, co w nim czëtómë, je wiele wôrt zdrzódlã dlô pasjonatów ë historików - òsoblëwie Kaszëbów.

50. Żëcé zawdzãcziwôł Kaszëbsczi Królewi.mp3 | POMERANIA 2013, nr 5

 

 

 

EÙGENIUSZ PRËCZKÒWSCZI Żëcé zawdzãcziwôł Kaszëbsczi Królewi

Òbczas kòrunacji Królewi Kaszëb w Swiónowie, 4 séwnika 1966 rokù, ks. biskùp kòrunatór Kazmiérz Józef Kòwalsczi wspòmnął ò jednym ksãdzu Kaszëbie, chtëren zarô pò wòjnie òpòwiedzôł mù, że Swiónowslcô Matinka ùreta mù żëcé. Dosc chùtkò szlachë naczerowałë na ksãdza Stanisława Grónowsczégò, ò czim jô ju nadczidnął w ksążce Królowa Kaszub wëdóny w 2003 rokù. Równak dopiérze gruńtowné badérowanié dało gwësnosc i bëlniészi brzôd w pòznanim negò zabôczonégò lubòtnika Swiónowsczi Pani.

Ks. Stanisłôw Grónowsczi ùrodzył sã 4 lëpińca 1906 rokù w Serakòjcach, jakno drëdżi knôp Szczepana i Łucji z dodomù Tréder. Miôł dwùch starszich bracynów: Józefa i Władisa. Ród òd wiedna sparłãczony béł z Kaszëbama. Pò maturze zaczął sztudérowac w Dëchòwnym Seminarium w Pelplënie. Tam béł nôleżnikã, a tej przédnikã Lëteracczégò Karna. Tej téż zeszedł sã z kaszëbską rësznotą. Pisôł lëstë z Aleksandrã Majkòwsczim, jaczégò ùwôżôł za méstra. 20 gòdnika 1930 rokù dostôł ksãżewsczé swiãcenia. Primicje miôł trzë dni pózni w Serakòjcach.

Jakno ksądz béł pòsłóny do Kòscérznë, dze béł jaż piãc lat. W tim czasu wëdrëkòwôł w cządnikù „Òrãdownik Chełmińsczi Diecezji” dwa swòje baro patrioticzné kôzania. W 1935 rokù trafił do Tornia. Tam przez dwa lata béł szkòlnym w Chłopsczim Seminarium Szkólnowsczim, a w 1935 béł ju w Karnie Kaszëbów w Torniu, jaczé pòtemù dało pòczątk Stowôrze Miłotników Kaszëbiznë "Stanica”. Béł jednym z załóżcòw ti òrganizacji, jaczi przédnikòwelë Édmùnd Jonas i Karòl Krefft, pò latach nazéwóny Kaszëbsczim Królã.

Zarô pò smiercë Majkòwsczégò Grónowsczi ògłosył recenzjã jegò ksążczi Historia Kaszubów, chtërnã zakùńcził tak: „Kaszëbi nigdë nie szlë procëm testameńtowi slédnégò ksążëca. A Historiô Kaszëbów dla Majkòwsczégò je nowim przikładã, jak rozmiôc miłotã do swòjiznë i regionu, i parłãczëc jã pòspólną miłotą do wiôldżi Òjczëznë - Pòlsczi”.

Jak nasta wòjna, Grónowsczi béł z môla aresztowóny i wnëkóny do sôdzë w Kartuzach. Pò czile dniach zwòlniony, ale za dwie niedzele nazôd pòjmóny i òsadzony w sôdzë w Torniu. Razã z nim béł, jaż do kùńca wòjnë, ks. Józef Bigùs. Bëlë òni z piersza w Stutthofie, tej w Sachsenhausen, a na òstatkù w Dachau, dze bëlë jaż przez sztërë lata. Òbaji bëlë dërch biti i maltretowóny.

A równak òbaji przeżëlë. Ùretanié ks. Grónowsczi zawdzãcziwôł Matce Bòsczi Swiónowsczi (ks. Bigùs wierã téż, kò w żëcym òn pòtemù dërch òrãdowôł do Ni, midzë jinszima béł jednym z wespółkònmatorów). Biskùp Kòwalsczi na ny kòrunacji rzekł tak ò ksãdzu Grónowsczim: „Z pierwszych tygodni mojej służby biskupiej w diecezji chełmińskiej mam jedno niezatarte wrażenie. Wrócił jeden z księży kaszubskich z obozu w Dachau, dziś on już jest w wieczności, i kiedy przestąpił próg mojego domu, pierwsze jego słowa były »Matka Boska Sianowska życie mi uratowała« (...)”.

Pò wòjnie ks. Grónowsczi òstôł probòszczã w Chmielnie. Béł ùroczësto wprowadzony 29 łżëkwiata 1948 rokù. Dôł sã tam pòznac jakno gòrący przëstojnik kaszëbiznë. Nômili gôdôł w rodny mòwie. To òn ùdbôł so i zarządzył, żebë malôrz profesòr Wacłôw Szczebiewsczi òzdobił w 1956 rokù pòsowã i scanë kòscoła kaszëbsczima mòtiwama.

Béł w parafii baro lëdònym ksãdzã. Nôbarżi lubiłë gò dzecë, chãtno czestowôł je jabkama. Żił baro żôrotno. Pò wòjnowi ùcemiãdze nigdë nie doszedł do zdrowiégò. Dërch szarpałë gò lagrowé wspòmnienia. Ùmarł na atak serca przë òdprôwianim mszë swiãti 26 séwnika 1956 rokù, w 26. rokù ksãżestwa. Je pòchòwóny w Chmielnie. Starëchnô Gertruda Dawidson z Chmielna wspòminô ò nim: To béł wspaniałi ksądz z pòwòłaniégò.

49. Kùńc swiata z tima Majama.mp3 | POMERANIA 2013, nr 5

 

 

 

HINZÓW JURK Kùńc swiata z tima Majama

W 2012 rokù wiele sã czëło ò Majach i ò jich òstrzegach, że naju swiat nowégò rokù nie dożdô. Kò to, że jem mógl nen artikel w 2013 rokù napisac, je dokazã tegò, że w ti sprawie Majowie (na szczescé) prôwdë ni mielë.

Czedës jeden z bùsznëch nôrodów Westrzédny Americzi (zwóny też Mezoameriką) stracył na znaczenim w XV wiekù, czej to szpańsczim kònkwistadoróm jich zemia sã baro ùwidza, i región ten do szpańsczi kòrunë przëłączëlë. Le jak to sã stało, że w XXI wiekù swiat sã przejął tim, co starowieczny Majowie mielë do pòwiedzeniô w tak wôżny sprawie, jak kùńc swiata?
Òdpòwiesc je dosc prostô: lëdze wiedno szukelë wëjasnieniô wëzgódczi najégò/ swiata jistnieniô. Pëtania ò to, skądka jesmë, jak długò naju swiat jesz bãdze dérowôł itd., òd wieków nie dôwałë pòkù filozofóm, teòlogóm, ùczałim i nieùczałim. Òb czas czej religiô próbùje dawac nama òdpòwiedzë na niechtërne z nëch pëtaniów, lëdze mąkleją nad tim, czë czasã staré, zabëté kùlturë do czegòs wôżnégò nie doszłë, le nama tegò nie zdążëłë (abò nie chcałë) przekazac. A Majowie do tëch starëch kùlturów przënôieżą i na gwës swój pòzdrzatk na jistnienié i kùńc swiata mielë; chòc (pòdług mie) w ny drëdżi sprawie wëwiedzelë sã tëli, co i më: dëcht nick.

Przë leżnoce majowsczich òbrechòwaniów datuma kùńca swiata wiele sã téż gôdało ò tim, co z lëdã Majów sã dzysô wëprôwiô, czë jich kùltura i jãzëk mają szansã przetrwac. Wiémë, że tak jak kaszëbsczégò, pòłożenié jãzëka Majòw letczim nie je. Wikszi dzél młodégò pòkòleniô Majów mô ju szpańską mòwã za domôcą przëjãté. Jeleżnosc majsczégò jãzëka pëzglô téż wielëna dialektów tegò jãzëka (w sami Gwatemale je jich kòl 20), a achtniãcé blós jednégò z nich nié wszëtczim sã widzy. Nie je dzëwnotą, że aùtochtoniczny jãzëk Majów nôlepi sã ùchòwôł pò wsach i môlach Mezoamericzi, gdze tzw. dzysdniowô kùltura sã nie zadosta. W jinëch regionach, chòc òd 20 lat rozmajité spòlëznë mają dbã ò to, cobë kùlturã, a w pierszi rédze majsczi jãzëk òd zabôczeniô ùretac, efektë ti robòtë sã dosc mizerné. W Gwatemale, gdze pòłowa lëdzy na codzéń ùżiwô majsczégò diaiektu Sakczen, jãzëk nen nigdë nie béł do szkòłów a ùrzãdów wprowôdzony. Roberto Montejo, znóny gwatemalsczi dzejôrz na rzecz zretaniô majsczégò jãzëka, sã jiscy, że tamtészi Antcë z jich jãzëka sã wëszczérzają i szpańsczi za bëlniészą mòwã ùznôwają. Òkróm tegò młodé pòkòlenié Majów widzy dzejania w czerënkù retowaniô majsczégò jãzëka za cëdaczenié i niepòtrzébny trud, co skazywô nen jãzëk na gwësną marginalizacjã, a w kùńcu na wëdżiniãcé. Pòdług Christophera Moseleya, editora Atlasu Zagrożonëch Jãzëków Swiata (wëdôwónégò przez UNESCO), przińdnosc mòwë zanôlégô òd tegò, „czë dóny jãzëk je przekôzywóny na dzecë”, z czim ù Majów nòlepi ju nie je. Chòc w Gwatemale rząd mô przëznóné majsczémù jãzëkòwi taczi sóm sztatus, jak szpańsczémù, jegò przińdnosc je baro zybòtlëwô. Przëdatnosc majsczégò jãzëka bãdze mni jawernô, pòkądka Majowie nie dozdrzą wôrtnoscë w przedërchanim swòjégò jãzëka. Jinaczi na jegò wëdżiniãcé długò żdac nie bãdzemë mùszelë. Jak to Morris Philips (chtëren biôtkùje ò przińdnosc abòrigeńsczégò jãzëka Ktunaksa) mô ùdało rzekniãté, „Chòc dlô wiele lëdzy jãzëk je blós spòsobã kòmùnikòwaniô sã, ròwnak tak pò prôwdze òn je sparłãczony ze wszëtczim, co më robimë(...). Ùretanié jãzëka mùszi bëc traktowóné prioritetowò, kò bez jãzëka nôród tracy juwernotã”. Ti dbë je téż Roberto Montejo.

Pòdług statistik UNESCO, co dwie niedzele swiat tracy jeden z swòjich jãzëkòw. Dlô Majów wprowôdzenié swòjégò jãzëka do pùbliczny sferë je jedurną nôdzeją na to, żebë nie zadżinął. Le nót je zacząc òd tegò, cobë Majowie bëlë bùszny z tegò, że do dzysdnia rozmieją gadac w mòwie swòjich starków, w mòwie, w chtëmy jich przódkòwie òbgôdiwelë sprawë kùńca swiata. Ròwnak mòm nôdzejã, że z ùretanim jãzëka Majóm pùdze ò wiele lepi jak z wëznaczenim datuma kùńca swiata.

48. Jiwrë z rena abò co widzy szkólny przed zwónkã.mp3 | POMERANIA 2013, nr 5

 

 

ANA GLËSZCZIŃSKÔ Jiwrë z rena abò co widzy szkólny przed zwónkã

Jô sã wiedno pitóm, za czim òni tu są ju pół gòdzënë prãdzy? Na pekaesë tec nie są skôzóny. Miast dospac ten czas w cepłim łóżkù, sadzą do szkòłë, jakbë ni mòglë sã dożdac. Leno czegò? Ùcecha to wierã niżódnô. Pôłniô z rena nie dôwają, a to, co je midzë paùzama, ùbëtné téż na gwës nie je. Në, ale są prãdzy. Tej ni ma radë. Më téż bëc mùszimë.

     Szkòłowé dzecë letkò ni mają, a do te jich żëcé mògło bë sã zdawac baro monotonowé. Òb całi tidzéń dëcht to samò: reno wstac, na aùtobùs gnac, za zwónkã żdac, jakòs przeżëc i spòkójno dodóm. Ale niejedne mają jesz gòrzi i òsoblëwie z rena przed ósmą mają fùl drãdżi robòtë.

     Za piãtnôsce minut mô sã zacząc. Knôpi grają w balã, chtos kùńczi frisztëk, a òn mùszi zrobic cwiczënk z matmë. Bò tak bë nazwôł spisanié òd drëcha tegò, co nen wczora òb wieczór nasmarowôł w swòjim wëmãczonym zesziwkù. Czas nëkô, trza sã brac. Tak drãgò przińdze terôzka mëslë zebrac, czej wszëtcë wkół zawôdzają mù w ti robòce. Dwóch chłopów prawie niese czipsową dotëgã na dzys. Czëje, że chtos kòl niegò ju sã ceszi kònzerwantowim szmakã ùprażonëch, nie je wiedzec na czim, bùlwów. Nié, òn ni mòże ò tim terô mëslec. Je wôżniészô zacha. Zesziwk ju żdaje, chce sã brac za codniową pòreną robòtã, ale... Zôs pòstãpny jiwer. Jaczis szkólny wëcygnął ze swòji jómë i ju sënie na służbòwi plac. Mòklëna płënie strëgą pò krziżach, a jegò – leno z pòzwë – zesziwk òpòcuszkù tacy sã pòd sedzenim. Òn – jak warkòwi szandara – mie nick tobie nick ùsmiéchô sã do szkólnégò i niedowinnym głosã czarzi jawernotã: „Dobri dzéń!”. Nawetka sã przë tim nie skrzëwił, leno ju wié, że òknicã trza òpuscëc. To nie je bezpieczny plac do ti pòdjimiznë. Trza stąd karowac. Je taczi jeden môl w szkòle...

     Wele, dało sã. Pierszą łapicã dało sã òbéńc nadzwëkòwò letkò. Le to nie je jesz kùńc ti przesprawë. I tu nie jidze ò to, czë szkólny gò złapie, zabierze zesziwk, wpisze, co wpisac mùszi, i nie dô skùńczëc robòtë. Nié. Òn sã jiscy ò swòjégò drëcha – negò òd zesziwkù. Przë tegò zortu robòce nie sygną blós chitrosc i chwatkòsc. Tu trza bëc jesz swiądë wiôldżi òdpòwiedzalnotë za drëcha. I òn co dzéń jã na se bierze. Wié, że mùszi zrobic wszëtkò, bë gò nie wëdac. Drëdżégò tak dobrégò tak chùtkò ju nie naléze.

     Jesz dzesãc minut. Czas nëkô jak òszalałi a òn ju widzy, że pò pierszim niebezpiecznym pòtkanim chùtkò mùszi przeniesc swòjã warkòwniã. Flot wëcygô dłudżé nodżi, cobë jak nôchùdzy zdżinąc z widu szkólnémù. Nié, kòridor to nie je nôpewniészi môl dlô taczich, jak òn. W wichódkù mdze wiele lepi. Ju prawie doskòknął do wëpragłëch dwiérzi, ju prawie miôł w rãce bezwòlno wiszącą klëczkã, czej dało sã czec pòmión jegò miona. To szkólnô. Miôł ji halac jakąs ksążkã. I co terô? Ni mòże tec rzeknąc: nié! Mùszi jak nôchiżni pòdrawòwac za tim czims i nazôd do swòji robòtë. Trapama dwa piãtra niżi i zôs w górã ùsadzył nowi rekòrd szkòłë. Chtos mù wlôzł w drogã i zarô tegò żałowôł. Dzesãc sekùnd. Ksążka przëniosłô. Do wichódka wpôdł jak òszalałi. Zaczãła sã biôtka z czasã. Za piãc minut òna ju tu bãdze, a zesziwk wcyg żdaje bez cwiczënkù! Rãka mù ju czësto dërgòce, czej szukô za czims do pisaniô. Mô! Pisze i pisze. I mësli... Nie bëło czasu na frisztëk, ale to nick. Na wiôldżi paùze mdze mógł zadbac ò swój brzëch i kùreszce cos zjé. Cos dobrégò... Jaką sztulã z szokòlôdą, abò... mòże pòżdac na pôłnié? Chùtkòsc pisaniô jakbë zmalała. Za wiele mësli i nié ò tim, co trza. Za dwie minutë mdze zwòniło a òn jesz nie je fertich. Pòmëslôł so, że ju je ten czas i czadzy jak òbarchniałi na kòtleta z bùlwama. To mù dopòmògło i dodało mòcë. Ani pëtôj cwiczënk béł spisóny. Zwòòòòòni! Całi zmòkłi i ùmãczony wpichô w rubzak zesziwk z brëkòwnym dokazã. Drëchòwi jesz òddô, co mù słëchô, i pò robòce. Nawetka sã na ùczbã nie spóznił. Je corôz lepszi. A żëcé stało sã zarô piãkniészé. Baro rôd sôdô w łôwkã i nie mësli ò tim, co mòże bëc ju za sztót...

47. Roczi 3.mp3 | POMERANIA 2013, nr 5

 

 

 RÓMK DRZÉŻDŻÓNK Roczi 3

Jô sã czasã czëjã taczi jaczis niedoinfòrmòwóny. Nibë nen internet móm, ale rzeczëta sami, nie je w nim wszëtczégò za wiele? Jakùż jô móm z ti hùrmë wiadłów wszelejaczich wëbrac ne nôwôrtniészé, nôbëlniészé a nôprôwdzëwszé? Czësto jak w krómie. Niechtërny jesz pamiãtają ne dôwné, dobré czasë, czedë to, co nama dôwelë, to më bez gnieceniô brelë. Człowiek nie wëbiérôł a nie przebiérôł, nie stãkôł a nie kwãkôł, le płacył a szedł dodóm rôd, że cos dostôł. A dzysô? Wszëtczégò je za wiele! Jak to nierôz pòwiôdô mòja mëma: „za fùl du… lëdze mają”. Sto tësący szokòlôdów, dwasta tësący ôrtów wòrztë, trzë mëliónë rozmajitëch towôrów. Jaż głowa òd ti wszelejakòscë a farwnoscë bòli.

     W tim internece je jistno. Chcemë chòcbë rzec ò latosym rokù. Ze starnë Pëlckòwsczégò Zrzeszeniô jem sã dowiedzôł, że mómë rok ks. Paserba, a na starnie Pëlckòwsczi Jednotë piszą, że to je rok Zrzeszińców. Jakùż to je – w jednym rokù dwa roczi? Je to tak mòżno?

     Ach, żebë nié brifka, jô bë żił w nym swòjim, zarosłim charztã a krzama, Pëlckòwie, czësto nierozmiejącë, cëż w tim swiece je lóz. Dobri drëch wiedno mie wszëtkò bëlno wëklarëje, chòc biwô, że ma sã chwôcyma. Rôz më sã prawie ò nëch dwùch rokach zagôdelë. Òn tak nó miã wëzdrzôł a zadzëwòwóny spitôł:

– A të jaczi rok swiãtëjesz?

– Jô… – rozmëslôł jem sztócëk, ale nick mądrégò jô nie béł w sztãdze nó to òdpòwiedzec.

– Widzysz, të jes richtich Pëlckòwiôk. Sedzysz w swòjim dodomkù, nick nie wiész a nick ce nie interesëje.

– Jakùż jô nick nie wiém? Wiém, że latos są dwa roczi. To doch je przék nôtërze a lëdzczémù rozëmòwi!

– Chòc tëli të wiész! Ale spitôj sã zwëkłégò Pëlckòwiôka, chtëż to béł Paserb abò Trepczik, abò Labùda, abò Bieszka, abò Rómpsczi, abò…

– Abò-abò. Të mie tu litaniji nie pòwiôdôj, le mie w łepie òdkrãcë. Je to mòżno dwa roczi w jednym rokù fejrowac? Kò w swiece sã z naju wëszczérzają, że Pëlckòwiôcë taczi nibë mądri, taczi nibë zjednóny, taczi nibë z Bògã trzimiący, taczi nibë jednomëszlący, a nijak dogadac sã ze sobą ni mògą. Co jô gôdajã w swiece, kò ti niezrzeszóny Pëlckòwiôcë są czësto baf.

– Na pitanié jô cë òdrzekã pitanim. Mòże trzë roczi w jednym rokù fejrowac? – brifka zasmiôł sã pòd knérą.

– Jesz co! Mòże sztërë abò piãc? – òdrzekł jem przekãsno.

– Wadzy cë co ks. Paserb, a mòże wadzą cë Zrzeszińco-wie?

– Mie bë mielë wadzëc? Cëż të, mackù, pòwiôdôsz?

– Jak cë ani Paserb nie wadzy, ani Zrzeszińcowie, tej czemùż cë wadzy, że Pëlckòwsczé Zrzeszenié tczi Paserba, a Pëlckòwskô Jednota

– Zrzeszińców?

– Mie to nijak nie wadzy – riknął jem – leno to, że kòżden cygnie w swòjã stronã! Nie rozmiejesz të?

– Drëchù, to të nie rozmiejesz. Tec më wszëtcë jidzemë w tim samim czerënkù, le jiną stronąti sami drodżi. Nie czuł të ò pluralizmie? W wieloscë je mòc. Në chòba, że të jes z nëch dolemónowatëch, co wòłają „kòmùno wrócë!”

– Wszëtkò wszëtczim, ale òbrażac jô sã nie dóm! Weg mie z chëczë – krziknął jem znerwòwóny.

– Jenkù jo, przestani krzikac. Jô cë doch próbùjã wëklarowac mój pòzdrzatk na ne roczi.

– Wëbaczë, ale òd kòmùnystów jô sã nie dóm wëzëwac!

– To të wëbaczë – drëch wëcygnął dó miã rãkã.

– Wëbaczë mie téż – më sã mòckò scësnãlë rãce, a w tim wzôjnym wëbôczanim serdeczno sã ùscëskelë. Co drëch to drëch, chòcbë jinaczi mëszlący.

     Tej më so na zgòdã, w no naju môłé swiãto, włączëlë platkã De Damrockers a zatuńcowelë wkół stołu pògò. Kò w nym dëbeltnym rokù nicht nama ni mòże zabronic najégò ùlubionégò roka – punk rocka!

46. Bòżi Słëga i Lës Pùstini.mp3 | POMERANIA 2013, nr 5

 

 

JERZI NACEL Bòżi Słëga i Lës Pùstini

W drëdżim numrze pisma „Fokus. Historia” (z 2013 r.) nalôzł jem czekawi tekst ò tim, co parłãczi Lësa Pùstini – Erwina Rommla – z Kaszëbama. Nen legeńdarny wódca Afrika Korps w młodëch latach wëbiérôł midzë lotnictwã, artilerią i piechòtą. Z białkama bëło jistno. Romansowôł i miôł dzeckò z niemiecką kôrczmarką, chòc zakòchóny béł w gduńczónce z kaszëbsczi familie, 17-latny Lucie Marie Mòllin. Pòznôł jã we Gduńskù, gdze òstôł wësłóny do Królewsczi Òficérsczi Szkòłë Kadetów.

     Czej miôł 20 lat (1911 r.), kòrzistôł z żëcégò. Na balu pòznôł młodą brutkã òd Mòllinów, kùzynkã swòjégò drëcha z kùrsu kadetów. Bëła òna katolëczką, a w ji rodzëznie mòcno żëłë kaszëbsczé tradicje. Młodi òficéra béł protestańtã. Matka dzéwczëca kritikòwa nié leno wëznanié bëńla, ale i jegò pòchòdzenié. Lucie, ekstrawerticzka, rozmiała swiecëc w towarzëstwie. Ùsmiónô, wëgôdónô i snôżô chùtkò przëcygała do se lëdzy. Miłota do Kaszëbczi òkôzała sã mòcniészô òd wszelejaczich zôwadów. Òżenilë sã w 1916 r. we Gduńskù, ale zamieszkelë w domôcym miesce Rommla w Niemcach.

     Czekawim dzélã ti historie są kawle ks. Édmùnda Roszczinialsczégò, lubòtnégò bratówca matczi Lucie, starszégò òd ni ò 6 lat. Édmùnd jakno klerik Pelplińsczégò Seminarium béł rësznym nôleżnikã Kòła Kaszubòlogów, a pózni, ju bãdącë ksãdzã, sparłãcził sã z Towarzëstwã Młodokaszëbów. Òb czas midzëwòjnowégò dwadzescelecô dôł sã pòznac jakò kaszëbsczi spòleznowò-kùlturalny i charitatiwny dzejôrz.

     Ks. É. Roszczinialsczi i młodi òficéra Rommel mùszelë sã spòtkac na familiowim gruńce. Lucie nie zerwała wej kòntaktów ze swòją rodzëzną w daleczim Gduńskù. Òstôwała w baro blësczich relacjach z ksãdzã Roszczinialsczim, chtëren òb I swiatową wòjnã służił jakò kapelón w armie césôrza Wilhelma. Zarô pò wëbùchniãcym II swiatowi wòjnë, ju w séwnikù, założił w Wejrowie charitatiwną òrganizacjã „Pòmòc Pòlôchóm”, pózniészą „Pòlskô żëje”, z mëslą ò wspiéranim pòlsczich familiów, òfiarów  wòjnë, serotów i gdowów zabitëch przez Niemców. Jegò szeroczé dzejanié skôzało gò na ùstëgòwania ze stronë hitlerówców, chòc béł rodzëznowò sparłãczony z Rommlã, chtëren – ju jakno generôł – nawiedzył gò na plebanie w Wejrowie. Próbòwôł mù pòmóc, wëstôwiającë glejt, żebë ksãdza i jegò familiã òstawilë w ùbëtkù. Òkôzałô sã równak, że dlô gestapò ten papiór ni miôł niżódnégò znaczeniégò. Ksądz Édmùnd Roszczinialsczi dostôł sã 30 rujana 1939 r. do sôdzë, a pózni 11 lëstopadnika òstôł rozstrzélóny pòd Cewicama. Ekshùmòwóny w 1979 r., béł pòchòwóny na wejrowsczim smãtôrzu. W 1994 r. zaczął sã jegò beatifikacyjny proces.

     Feldmarszôłk Rommel przeżił ksãdza ò piãc lat. Òbwiniony ò związk ze spiskówcama, co chcelë òb lato 1944 r. zabic Hitlera w Wilczim Szańcu, òstôł zmùszony do zabicô sã.Białka Lucie ùrodzëła mù sëna Manfreda, pózniészégò bùrméstra Stuttgartu, pòlitika i pùblicystã. Ùmarła w 1971 r.

45. Moje wioldźe kaszebscze wesele.mp3 | POMERANIA 2013, nr 4

 

 

HINZÓW JURK - Moje wioldźe kaszebscze wesele  

Kò to mòże bëc nié do ùwierzeniô dlô młodszich czëtińców, ale czedës zdrzélniczi ni miałë pilotów, i jak chtos chcôł kanał zmienic, tej mùszôł ze zofë wstac i do zdrzélnika pòdéńc. Dlôte, jak kòmùs sã nie chcało z placu rëszëc, tej w jizbie grało to, co Programòwô Radzëzna Telewizje mia prawie do òbzéraniô przërëchtowóné. Òkróm tegò, to le dało pôrã kanałów (słowò „pôra” je tuwò ùżëté w jegò spòdlowim znaczenim: „dwa”), a fùnkcjô telewizje bëła barżi wëchòwawczô niżlë rozriwkòwô, i më za wiele do gôdaniô w sprawie tegò, co bëło nadôwóné, ni mielë. Pòzdze, pò 1989, czej ùstawa ò radiu i telewizje ju zezwôla na zakłôdanié priwatnëch stacjów radiowëch i telewizyjnëch, kanałów nama zaczãło przëbëwac chùdzy jak grzëbów pò deszczu. Na szczescé nowé (ju w systemie PAL) zdrzélniczi szło kùpic z pilotama, i lëdze zaczãlë sã kòncentrérowac na czwiczenim wiôldżégò pôlca ù dominëjący rãczi (np. przë zmianie kanałów òb czas zachãcbë bezalkòhòlowégò piwa).

     Òd te czasu më nad telewizją (a przënômni zdrzélnikama) ju czësto zapanowelë. Dzysô zachãcbów piwa bezalkòhòlowégò za wiele ju ni ma widzec, a miliónë lëdzy mô sã wëkùpioné abònameńtë na pòlsatë, cyfrë +, itd. Płacymë, bë miec przistãp do czekawszich (i wiãkszi lëczbë) programów. Jidze ò to, bë nama nicht ju nie gôdôł, co i czedë mómë òbzerac. Z tim „czedë”, to na gwës je lepi, kò programë jidze dzysô dosc letkò nagriwac, le z wëbiérkã tegò, co je przistãpné, je ju kąsk gòrzi. Czasã człowiek przeskakiwô z programù na program i nic dlô se do òbzéraniô nijak nalezc ni mòże. Në chòba że chtos lëdô tzw. reality show. Nie wiém, jak na to przëszło, ale chtos mô nama wgôdóné, że pòdzéranié lëdzczégò nieszczescô, głëpòtë czë smiésznotë je bëlnym szpòrtã. Òd cziles lat ùsôdzcë nëch programów, chcącë zadzëwiac, jidą na miónczi w wëmësliwanim corôzka to cëdaczniészich programów, bë òmanic jak nôwicy widzów do òbzéraniô czegòs, czegò òni jesz nie widzelë. A skòrno ne programë mają trafic do jak nôwikszi wielënë teleòbzérników, tej òne za baro spëzglóné bëc ni mògą. Degradowanié niwiznë programów „do nôniższégò pòspólnégò jistnika” zagwësniwô nama nisczi kwalitet telewizyjnëch programów. Le wcyg, przë tëlé tematicznëch kanałach, kòżden mùszôłbë doch cos dlô se nalezc. A żlë z tim je jiwer, tej jidze doch telewzérnik wëłączëc. Ale ò tim piszã niżi.Pełniawa kanałów telewizyjnëch dokazywô, że lëdze dzysô są barżi przebierny w tim, co òbzérają. Le czë më pò prôwdze mómë cësk na to, co stacje nadôwają? Z telewizyjnyma programama je tak, jak z hollywoodzczima Òskarama: mòżesz głosowac na nôbëlniészé filmë, le wëbrac mùsisz blós spòmidzë ju rëchli ùstalony lëstë. Dzysô mómë wiele programów, le chtos mô za naju wëbróné, co bãdzemë òbzérelë. A że szmaka je téż sztôłtowónô przez to, do czegò jesmë przënãcony, widzowie wnet zabôczą, że czedës do aktorstwa człowiek brëkòwôł miec talent. Szansa pòprawë je, le teleòbzérnicë bë mùszelë bòjkòtowac lëché programë. Jiwer je z tim, że lëdze robic tegò nie chcą.

     Na zaczątkù lat 90. XX wiekù niezanôleżnô amerikańskô firma  starała sã wëdowiedzec, czim lëdze sã czerëją przë wëbiérkù programów do òbzéraniô. Ne badérowania miałë pòmòc ùstalëc, czë produceńcë programów mùszą brac pòd ùwôgã cësk, jaczé òne mają na spòlëznã. Ùsôdzcë programów sã spiérelë, że nicht telewidzów do òbzéraniô niżódnëch jich produkcjów nie zmùsziwô. Jak sã kòmùs nie widzy, to niech nie òbzérô – niech zmieni kanał abò niech swój zdrzélnik wëłączi. Równak z badérowaniów wëszło, że wikszosc teleòbzérników nigdë tak nie robi. Wikszosc telewidzów mô wëdzelony czas na òbzéranié telewizje, i czej nen czas nadéńdze, nic jinégò robic nie chcą. Z piwã czë bez, sedzą na zofach i pilotã skôczą z programù na program z nôdzeją, że natrafią na cos wôrt òbzéraniô. A czej niczegò pasownégò nalezc ni mògą, jidą na ùgòdã i òbzérają cos, co jima nômni przeszkôdzô. Mało chto z òbzéraniô czësto rezygnëje i òd zdrzélnika òdchòdzy. Bãdze kòmeńtowôł: „biôjta wa”, „ale głëpòta”, „nic bëlnégò w tim telewzérnikù ni ma”, „za co jô płacã?” itd., ale do swòjégò òdbiérnika je dali przëlniãti. Przë ti leżnoscë pòprôwiô statisticzi òbzéralnoscë programów, chtërnëch tak pò prôwdze nie lëdô. A że zachãcbów je terô wszãdze fùl, to jesz w przerwie pùdze cos zjesc, co mô lëchi cësk na jegò sylwetkã i òglowi stón fizyczny.

     Całé rodzëznë rozmieją sedzec przed zdrzélnikã i sã wëszczerzac z tegò, co òbzérają, co czasã je jich jedurną spòsobnoscą do werbalnégò ze sobą kòńtaktu. Zagònionym lëdzóm felëje czasu na to, bë prosto sã sadnąc a pògadac. Żlë jesz wezmiemë czas stracony na òbzéranié telewizje (w Pòlsce do 4 gòdzyn na dzéń), tej nama gò za wiele na „normalné żëcé” nie sygô. Ale jô Wama gôdóm, że jak chtos mô czas długò przed telewzérnikã sedzec, to doch je jegò sprawa, chòc nót je pamiãtac, że naju òbzéranié mô cësk na to, jaczima jesmë i jaczim swiat pòstrzégómë. Nie mëslã tuwò blós ò tëch starëszkach, co z realnotą ùtracëłë kòńtakt i za herojów z telenowelów na mszã dôwają, ale ò tëch wszëtczich, chtërny (chòc pòdswiądno) przëjmùją ideje sélóné z telewzérnika. Òb czas czej samò òbzéranié telewizje nie je niczim lëchim, nót je òd czasu do czasu sã zastanowic, czë naju tak pò prôwdze interesëje „Mòje wiôldżé cëgańsczé weselé” czë jiné „szokùjącé historie” (chòc czejbë chtos zrobił „Mòje wiôldżé kaszëbsczé weselé”, tej jô bëm to sóm chãtno òbzérôł, chòcbë le pò to, bë òbaczëc, jak sã kaszëbsczé wesela zmieniłë òd czasu, czej jô na nich biwôł). Człowiek sã ni mòże dac czësto ògłëpic i òbzerac cos blós dlôte, że to prawie je nadôwóné – nawetka żlë mómë abònameńt wëkùpiony a òbzéranié telewizje je dzélã najégò dnia. Nie wiém, jak jinëch lëdzy, ale mój telewzérnik przëszedł z wëłącznikã, i jak mie sã cos nie widzy, to jô gò zwëczajno wëłącziwóm. Robiącë to, nié dosc, że na sztrómie szpùrëjã, ale téż sebie ùszanëjã. Tedë sã téż òkazywô, że móm wicy czasu na robienié përznã wôżniészich rzeczów. Nawetka na napisanié tegò artikla.

 

44. Kąsk optimistno.mp3 | POMERANIA 2013, nr 4

 

 

ANA GLËSZCZËŃSKÔ – Kąsk optimistno  

     Nié, ptôszków spiéw jesz mie z rena z cepłégò wëra nie wëcygô. Jiny zwãk parłãczony òsoblëwie z nym nibë-prawie-zymkòwim czasã przëbôcziwô, że równak trza bë ju bëło ò zëmòwim spikù zabôczëc. Krajżôga i ji wszëtczé gnôtë przesziwający zwãk. Chto bë pòmëslôł, że òna redosc mòże dawac i depresyjné mëslë wenëkac. Nawetka o sódmy reno w sobòtã.

      Przë nôpartëch zwãkach jedny z pierszich znanków zymkù pòwsta prażnica na szpiekù, wcyg jesz bez wecknionégò òczkù. Mùszi sygnąc cebùla. Tec nie mdã sã na to jiscëc – nié przë ti nadzwëkòwny mùzyce zeza òkna. Òptimistnym zdrokã jô ju pòzérała na dopiérze co òdeckniony dzéń. I tej mie sã przëbôczało. Niééé. Ach, jenë.

      Stała ju òd jaczégòs czasu w rogù jizbë i pòzérała na miã zdrokã seryjnégò mòrdercë. Jak wiedno ò tim czasu w rokù. Nagòrzonô na całi swiat, a nôbarżi na miã – winną wszëtczémù plëgastwù, jaczé pò zemi chòdzy. A przënômni w najim dodomù. Co rôz jô chca pòdéńc blëżi, przeprosëc, ùprawic całą niechãc midze nama. Ale nié! Tej òna dopiérze zaczinãła swój tuńc złoscë – plwała na miã, cëskała, czim sã dało, nie chcała słëchac. Nicht tec nie je jidealny – jô ji wiedno gôdała i òna mëslała, że to je prôwda. Jô téż. Do czasu jaż, przëpôdkã, w naji chëczë zjawiała sã Perfekcyjnô Chëczowô. Më tak zdrzałë na nã sklënianą, fëjn òbùtą białkã, jakô sztëczk pò sztëczkù pòkôzywała, że naji szczescé zanôlégò blós òd te, czë mómë na glanc wëczëszczoną pòdłogã, wszëtczé nórtë bez szpùru pichù i za régą ùstawióné szklónczi w pańsczi jizbie. Do te doradë zortu jak prac, platowac, grôpë w kùchnie ùstawic, bë miałë ùretac rodzynny ùbëtk w kòżdi chëczë. Kriticznô chwila przëszła na kùńcu – kòżdą szafã trza akùratno wëmëc, pòlëce wëłożëc farwnym papiorã a nôlepi jesz ùstawic w ni pôchnącé mieszczi, jaczé wôrt je czãsto wëmieniwac. Jeżlë ni môsz czasu ani òskòmë na sprzątanié w twòji szafie, mùszisz wiedzec, że są lëdze, jaczi warkòwò zajimają sã ùrządzanim, òrganizowanim a sprzątanim kòżdi szafë. Sygnie zazwònic, a twòje żëcé bãdze lżészé! – prawiła dali perfekcyjnô ze zdrzélnika. A jô ju widzała, że w nórce stało sã czësto cëchò. Ji òczë bëłë corôz wiãkszé, a mùnia wëkrzéwiała sã jakbë barżi. Òd ti gòdzënë òna nie rzekła ju do mie niżódnégò słowa. To dérowało jaczis czas i nie bëło ju do strzimaniô. Jô mùszała jic na terapiã ò zbawienny dlô mie pòzwie „Jak skùteczno sprzątac w szafach”. Dwa tidzenie nôùczi i mój domôcy mir a dëchòwô łączba z NIĄ miałë bëc nazôd. Jô nie przëszła chiba tej na mëslã, że nié wszëtcë mdą rôd z mòji cëdowny przemianë w strażniczkã szafów z nowim pòzdrzatkem na trzimanié rozmajitëch zachów doma.

– Nie widzała të mòjich brunëch bótów, co to jô je kùpił na naszi rézë do Niemców? – spitôł Òn krótkò pò mòjim òzdrowienim.

– Jo, òne są terô gdzes w drodze, drãgò mie rzeknąc gdze. Na gwës jich doma nie ùzdrzisz. Tec òne ju bëłë czësto do lëftu. I te dzurë.

– Jak të mògła? To bëłë mòje ùlëdóné i mòżna je bëło jesz do szewca zaniesc – rzekł Òn z głãbòczim żôlã w głosu, pò czim nasta gòdzëna czôrny rozpaczë i górz na miã bez tidzéń. Bò Òn je z nëch zortu – trzëmac, bò sã jesz przëdô. Jak jô pierwi. Krótkò pò tim jô sã jesz dowiedzała, że zelonô jaka téż bëła òd tëch nôlepszich, a jô jem tracôrką i niszczã naju piãkną zemiã, i jak to tak dali bãdze, tej bez nã kònsumpcjã wnetka nama energie, surowców i taczich tam jinszich zafelëje.

      Sprzątóm i wëwôlóm krëjamkò z nôdzeją, że mù sã narôz nie przëbôczi ò zepsëtim platizrze, taszlãpie czë stôri tasce bez ùcha. Na mòdło z mòji terapie – jak kùpisz jedną nową zachã, tej zarô cësnij do smiecy jedną stôrą. Jo, leno co zrobic z tima geòlogicznyma szëchtama gratów i lumpów z dôwnëch czasów?

      Prażnica ju zjadłô a òna dali żdaje. Przë zymkòwëch zwãkach żôdżi stłumionëch jesz kąsk bez sniég wëlegiwający na pòlach biorã domôcy mir w swòje rãce. Trzë miechë na jedną szafã mùszą sygnąc. A Òn bãdze dzysô pózni doma.

 

43. Naju z brifką nowotworowanie.mp3 | POMERANIA 2013, nr 4

 

 

RÓMK DRZÉŻDŻÓNK – Naju z brifką nowotworowanie     

– Zymkù, zymkù, dze të jes – ùczuł jem z daleka wòłanié brifczi, jaczi bez smiotë cësnął na kòle krótkò mòji zatacony na zbërkù Pëlckòwa chatinczi.

– Dzeż të jes, dzeż të jes! – wòłôł zmarachòwóny, a zymk z lasa òdpòwiôdôł mù pòmiónã w anielsczi gôdce: – Yes, yes, yes!

     Në cëż, taczé czasë, chtëż chce swiatówcã bëc, mùszi rozmiec pò anielskù chòc czile słów rzec. Nawetka nen pòmión w lese schòwóny.

     Mùszi wiedzec, że brifka jakno Echtpëlckòwiôk baro z ną anielsczizną biôtkùje. Nôwicy z ną zagnieżdżoną w gąbkach swòjich gwôsnëch dzôtków.

– Wiész të co – pòwiôdôł mie czedës zajiscony. – Pò anielskù tima ùnuzlãtama letkò przëchôdô rzec dzãkùjã, wëbaczë i proszã, a pò pëlckòwskù òne jakbë nëch słowów nie znałë. Të ni môsz pòjãcégò, jak mie to gòrzi! Zdrzi, jaką jô móm pajã, òd negò dërchnégò dolmaczeniô, spùchłą.

– Dôjże pòkù – rzekł jem do niegò – të bë miôł bëc rôd, że ne twòje dzecątka są taczima bëlnyma pòliglotama.

– Bëc rôd? Të nie wiész, co gôdôsz. Jak mie chto fankjuje, tej… sory, ale jô móm chãc mù zarôzka jednégò wlëmic!

– Tak nie gôdôj, dzysdnia mùszi cëzé jãzëczi znac.

     Ne twòje w swiat pùdą, tej… beeee, ë meeee, wiedno a wszãdze sã dogôdają. Nié tak jak më, ani beeee ani meeee. Kò anielsczi, niemiecczi, szpańsczi, francësczi, jitalsczi – bez nich terôzka jak bez jãzëka w gãbie.

– Do te jesz chińsczi… kò ti trzimią sã mòckò. Jo, jô sã z tobą zgòdzã – na sztót brifka zgòdzył sã ze mną – ale nie mëslisz të, że ti cëzënë w najim jãzëkù je za wiele? Ne wszëtczé sory, fenkju, fakju, srajle a majle…

– Nie wiém, cëż to są ne twòje srajle, ale majle të sóm wierã sélôsz? – zasmiôł jem sã głosno.

– Wstid a sromòta… sélajã – brifka zwiesył mùniã – a cëż móm zrobic? Kò më nó to ni mómë niżódnégò pasownégò słowa. Jô nawetka mëslôł, żebë co wëmëslëc… ale nick jem nie wëmëslił.

– Napiszë w ti sprawie do Radzëznë Pëlckòwsczégò Jãzëka – zabédowôł jem. – Tã są mòcné w nëch sprawach głowë, mòże co doradzą?

– Jô do nich majlowôł, ale ti mie òdpiselë, że majl jakò majl je bëlny, bò jinter-nacjo-nali-sticzny – wëjikôł brifka – ë nie je nót ùsadzac niżódnégò nòwòtwòra. Bédowelë mie téż, jak mie co w majlu nie pasérëje, żebë jô internetowé lëstë sélôł.

– Ilëstë! Prosté a genialné!

– Cëż?

– Ilëst. „I” jak internetowi plus lëst jak lëst, razã ILËST!

– Jaczéż pëszné słowò të môsz wëmësloné! – achtnął mie brifka. – Ilëst swójskò brzëmi. Të to mùszisz òpateńtowac. Zarô, zarô, czej të jes w nowòtwòrzenim tak dobri, tej rzeczë mie, jak të bë jinaczi pòzwôł móbilkã.

– Mómë doch szaùertelefón.

– Eeeeee – skrzëwił gãbã brifka. – Cëż za niedoczëniélc mô to wëmësloné? Szaùer wszëtczima kòjarzi sã z prisznicã.

– Cebie nie dogòdzysz. Tej mòże trãczniôk? „T” jak telefón plus rãczniôk òd rãczi. Telefón, co sã jegò w rãce trzimô.

– Genialné! – pòklepôł mie brifka pò chrzebce a zachãcył:

– Dawôj dali.

– Cëż të bë chcôł jesz wiedzec?

– Esemes?

– To je krótczé wiadło… sélóné za pòmòcą trãczniôka… Hmmmm, mòże kéwò? Skrócënk òd krótczé ë wiadło.

– Kéwò? Pewno, że kéwò! Krótczé, bëlné a swójsczé. Të jes jak eùgeniusz!

– Eùgeniusz? Ni môsz të mie z kim pòmiloné?

– Ale dze! To je mój nowòtwór! Eùgeniusz – pëlckòwskô wikipedijô! Téż fëjno, nié? „Eù” jak… hmmm, eùrudita plus geniusz jak geniusz– brifka wezdrzôł nó miã, a rzekł: – Bëlné jeto naju nowòtwòrowanié, bëlné a brzadné. Ma dwaji ne wszëtczé anielsczé słowa z naju swiãti pëlckòwsczi gôdczi wënëkómë! Jakbë të jesz co wëmëslił, tej sélôj mie swòje ùdbë ilëstã abò trãczniôkã kéwò – mdze chùtni..

     Nie wiém, czemùż tak przëszło, ale nick wicy ma dwaji ju nie wëmëslëlë. Pôrã dni minã a më jak dôwni sélalë do se majle i esemese ë gôdalë przez móbilkã. A pòmión wcyg, miast pò pëlckòwskù òdpòwiadac, w anielsczi gôdce z lasa hòlowôł: yes, yes, yes! Kò nie béł to nasz swójsczi pòmión, le swiatowi, a temù zamknąc gãbë nijak sã nie dô.

 

42. Lëst do Donalda.mp3 | POMERANIA 2013, nr 3

 

 

RÓMK DRZÉŻDŻÓNK – Lëst do Donalda

     Czej jô béł môłi knôp, tej jô baro lubił òbzerac wszëtkò, co le w zdrzélnikù nadôwalë. W tamtëch latach béł òn dlô mie prawie że bògã. Czësto jinaczi jak dlô mòjégò ópë, chtëren nierôz nó miã rikôł: „Wëłączisz të mie tegò pùrtka!”. Wiele lat 
pózni, czej jem zamieszkôł w mòjim zataconym Pëlckòwie, jô sã z nym przegrzeszonym diôbłã rozlôzł. Ë jem z tegò baro rôd. Móm cëszã, ùbëtk a czas, jaczégò nen niekara lëdzóm tak wiele kradnie.
     Jinaczi je z brifką. Nen cë ale je telewizjowim lubòtnikã. Kò prôwda, że òd czasu, czej naju Pëlck TV szła bańkrut, òn ju tak długò przed ekranã nie sedzy, ale ne wszëtczé seriale rôd òbzérô.
     Tak to, wejle, ju z najim brifką je: abò òn je rozgòrzony, abò wiesołi. Nigdë kòl niegò ni ma tegò „westrzódka”. Ną razą, czej do mie zajachôł, béł tak ner-wés, że swòjim skrzëpiącym kòłã na dwiérzach mòji chëczë zaparkòwôł. Z taszi wëcygnął 
cedel, a miast rzec „niech bądzë…” zaklął:
– Do sto tësący diôbłów sedzącëch jeden na drëdżim w kùflu òd kwasnëch gùrków! To dlô ce… Òd zekùtnika – pòdôł mie grifel a pôlcã pòkôzôł, dze móm pòdpisac. 
     Òd zekùtnika? Kò jô niżódnëch kreditów nie brôł, na ratë nie kùpiajã, niżódny sztrôfë za jazdã baną bez bilietu jô so téż nie przëbôcziwóm.
– Zó co to? – wezdrzôł jem ze strachã na drëcha.
– Diôblëszcze! Za radiowi ë telewizjowi abònameńt.
– Skąd wiész? Czëtôł të to?
– Ale dze! Jô a pół Pëlckòwa… më dostelë jistny nakôz do płaceniô. 
– Jô doch ni móm ani radia, ani zdrzélnika!
– Ale pewno jes miôł.
– Jo. Przódë lat, ale jem sã z nym pùrtekã rozeszedł na wiedno.
– A wërejestrowôł të zdrzélnik?
– Wërejestrowôł? Je to aùtół?
– Czej të jegò ni miôł wërejestrowóné, tej terô môsz kłopòt. 
– Kłopòt, kò jô nen mój stôri zdrzélnik szmërgnął pòd dwiérze Pòtrëskùsów Anë na pòlterabend. To cë dało trzôsk 
– ùsmiechnął jem sã na nen wspòmink.
– Kineskòp wëbùchnął? – zajinteresowôł sã drëch.
– Jo… Ana téż. Ta zaczãła nó miã wrzeszczec, a ji brutman miast mie kòrnusa wlôc, wlôł mie pò gãbie. To cë béł szpòrt. Ji mëma szandarów zawezwa, a jô mùszôł za smiecenié płacëc. 
– Në, òpasôj, żebë terô szandarzë nie przëjachalë… z zekùtnikã mët a cë zdrzélnika nie wzãlë. Jô swój na pszãtrze móm ju schòwóné.
– Kò jô cë gôdajã, że pòd dwiérzama Anë wëbùchnął.
– Tej ce kòmpùtr wezną – mie nic tobie nic, rzekł brifka.
– Kòmpùtr? Doch za kòmpùtr abònameńtu ni mùszi płacëc.
– Kòmpùtr cë wezną za zdrzélnik… bò jes nie płacył.
– Jakùż jô miôł płacëc, kò òn w lëft szedł!
– Donalda to nie jinteresëje.
– Jaczégò zôs Donalda?
– Jenkù jo, jaczi të jes dzysô lelekòwati. Donalda Tuska! Premiérë.
– A cëż òn mô do mòjégò kòmpùtra?
– Jakùż co? Je szefã rządu, a rząd brëkùje dëtków…
– Ë jô móm rządowi je dac?
– A chto? Jô, të a wszëtcë ti, co zdrzélnik mają i gò ni mają 
– brifka chcôł ju sadnąc na kòło a jachac dali.
– Dożdżë drëchù – pòcygnął jem gò za remiã.
– Ni móm czasu, zdrzë, kùli jô tëch papiorów móm do rozwiezeniô – òtemkł taszã, w jaczi bëło z tësąc piãcset sto dzewiãcset cedlów. 
– Alana! – riknął jem, bò do głowë przëszła mie mësla. 
– Rzeczë mie, czasã to nié Donald gôdôł, żebë abònameńtu nie płacëc?
– Jo! Ala smãtcë dwa! Prôwdã gôdôsz! Czej òn tak rzekł, tej më z mòją òprzestalë płacëc!
– Tej co? – wcësnął jem nazôd brifce mój cedel òd zekùtnika w taszã.
– To je twòje, ni mògã tegò nazôd wzyc – brifka pòkrãcył banią.
– Nié, to nie je mòje, le Donalda. Wez ne wszëtczé cedle zrzeszë w jeden paczét, a sélôj do Sopòt. Niech le nen, chto do niepłaceniô abònameńtu lëdzy nagôdôł, terôzka płacy! A napiszë jesz do niegò lëst, nôlepi tak: Tczëwôrtny Wasto Premiéro. Jak Wasta wié, bò je z naju krwie a gnôta wërosłi, më tuwò w Pëlckòwie baro szónëjemë kòżdé wërzekłé bez Wastã słowò. Czej Wasta pôrã lat temù rzekł A – bònameńtu nie płacëc, tej niech terô Wasta rzeczë B – ëlno, jô za waju rôd zapłacã. Baro Wasce dzãkùjemë. Pëlckòwiôcë.
– Alaże, to cë je ale dobrô ùdba! – ną razą jem brifczi nie zatrzimiwôł, ale czej jô widzôł, jak ten flot do Pëlckòwa gnaje, zawòłôł jem za nim:
– Le òpasôj na nen nowi fòtoradar! Żebë të czasã mańdatu nie zapłacył.
– Jo, jo, jakbë co, to wëslajã mańdat do tegò, co nen fòtoradar pòstawił… Biédny Donald, pòmëslôł jem, czej òn mdze mùszôł za naju wszëtczich płacëc, ruk-cuk a pùdze bańkrut.
 

41. Zrozmiec białkã.mp3 | POMERANIA 2013, nr 3

 

 

HINZÓW JURK – Zrozmiec białkã

     Zgniłi ògniôrz z małégò karna niezrzeszonëch chłopów, gdzes w zatacony na kùńcu Gôchów wsë, stojôł w krómie za régą i jiwrowôł sã baro na całi swój dopùst Bòżi, jaczi zwie sã Anusza. Jegò białka miała doma wszëtczé statczi wëtłëkłé òb czas slédnégò rëjbachù. Nie lónowało mù tëch z pòzwë krajewëch, chòc pò richtoscë w Chinach zrobionëch, wiele niewôrtnëch skòrëpów sklejac. Temù téż òn, miast parłãczëc sã terô w sobòtny wieczór ze swòjima drëchama z môlowégò Partu Mòdrëch 
Sznutów, klaprowac ò aùtołach i pic piwò, stojôł i cerplëwie żdôł, jaż przińdze na niegò czas. Miôł wiôldżi górz na białkã, chtërna ju òd pół gòdzënë kùpiwa tasczi w zajce dlô swòjégò chłopa na jastrowi darënk, równoczasno gôdającë przez móbilkã. Krómòwô wëchwôlała nen nadzwëkòwi cud nibëpòrcelanowi nôtërë. Wierã jak sã w nã taskã leje gòrącą wòdã, zajk stôwô sã barónkã! I tak òne nad tim prawiłë: a jak to je mòżlëwé, a czegò to dzysô  nie wëmëszlą, a jaczé to mô farwë, a czemù ten zajk je bruny, a czemù te jaja kòl niegò są taczé wiôldżé i pãkaté, tec krizys mómë! 
     Krizys to prawie ju przëszedł na tegò chłopa, ale cëż... Żdôł dali i nie gôdôł nick, bò bez brëkòwnëch statków ni miôł za czim jic nazôd dodóm. Wieczerzë bë i tak nie bëło na co nałożëc. A z białkama nie ma co zaczënac. Pón Bóg téż ò tim wiedzôł. Żebë òn béł na to przëszedł trzë gòdzënë przódë… 
 
     Trzë gòdzënë przódë
 
Òna: Co të tak sedzysz?
Òn: Jak?
Òna: Jaczis taczi markòtny. Przódë të taczi nie béł…
Òn: Nie jem markòtny. Czëtóm gazétã. A przënômni jô bë chcôł.
Òna: Przódë të nie czëtôł, jak jô bëła kòl ce.
Òn: Przódë të nie bëła mòją białką. Terôzka jes wiedno blëskò mie. A za gazétã jô bë téż chcôł czasã chwëcëc.
Òna: Tobie sã ju nie widzy, że JÔ jem twòją białką? Pierwi të béł z tegò rôd.
Òn: Jô wcale nie rzekł, że mie to sã nie widzy…
Òna: I terô jesz gôdôsz, że jô łżã! Tegò të téż nigdë nie robił.
Òn: Wcale nie gôdóm, że të łżesz. Cëż të òd mie chcesz?
Òna: Dëcht nick. Blós, żebë të zdrzôł na miã, jak to pierwi biwało.
Òn: Mdã miôł starã.
Òna: Miôł starã? Przódë të nie brëkòwôł miec niżódny starë! Samò sã dało.
Òn: Dôj mie swiãti bezpiek.
Òna: Mògã bëc cëchò. Jem leno cekawô, czë przódë të bë mie téż tak prawił.
Òn sedzy i nick nie gôdô.
Òna: Tobie sã ju nawetka ze mną gadac nie chce! Przódë të sã tak wiedno cesził z kòżdi kôrbiónczi ze mną. Nie bëło tak? No, wez le rzeknij sóm. Bëło czë nié?
Òn: Jo, bëło.
Òna: Kùreszce të rzekł prôwdã! Tej jô móm rëcht.
Òn: W czim zôs môsz rëcht?
Òna: W czim? Że na miã zdrzisz czësto jinaczi jak przódë! Że wszëtkò je czësto  jinaczi! Że të môsz na miã terô czësto namkłé!
Òn: Ò czim të gôdôsz?
Òna: Dobrze, że të to sóm rzekł. Wez mie jesz leno pòwiédz, czemù të sã zmienił? 
Òn: Ò co tobie białkò jidze? Dôj mie pòkù! Co të chcesz?
Òna: Blós tegò, żebë të béł taczi, jak dôwni… Cëszô. Nie bãdzesz? Dobra. Żebë të pózni nie wërzékôł na miã. Jak chcesz.
Òn: Czegò jô zôs chcã? Co të gôdôsz?
Òna: Tec të sóm prawie rzekł, że mie ju wiãcy nie kòchôsz. Przenômni terôzka wszëtkò wiém. Kùńc z rojitwą, że wró-cy nen czas, jak të béł taczi… taczi jiny.
Òn: Jô nick nie rozmiejã z tegò, co të mie tuwò pleszczesz. Wez jidz dali, bò mie cos zarô trafi. Jô chcã spòkójno gazétã pòczëtac! 
Òna: A të mie jesz kòchôsz? Tak… tak jak to bëło pierwi? Òn cziwô głową. Tobie pewno je terô żôl, że jô mògła pòmëslec, że je jinaczi… Tej fëjn. Nié, jô nie jem złô. Cëszô. Co të tak sedzysz?
Òn: Jak?
Òna: Jaczis taczi markòtny. Przódë të taczi nie béł…
 
Zgniłi ògniôrz nie béł jaż tak zgniłi, cobë nie pòdniesc z ómczinégò zesla swòjich sztërzëch lëtrów a nie wëdolmaczëc głosno, co òn ò tim wszëtczim mësli. Òna ni mògła zaòstac w tëlé. Kùńc kùńców statczi téż miałë swój ùdzél. Kąsk trzôskù, kąsk skòrëpów i béł spòkój. 
 

40. Nowòroczné pòstanowienia zarobiałëch.mp3 | POMERANIA 2013, nr 3

 

 

HINZÓW JURK – Nowòroczné pòstanowienia zarobiałëch

Zwëkòwò kòl kùńca starégò rokù planëjemë to, czegò w przińdnym rokù chcemë dokònac. Pòdług pòrtalu Digital Spy latos nôwiãcy nosy sã z mëslą, bë wicy czëtac, bëc òbszcządniészim, a jesz përzinkã zmniészëc wôgã. Chòc pòrtale rozmajice sã wiatëją, chtërne z now&ogr